Қазақ әдебиетіндегі эпистолиярлық стиль

#1 слайд
Қазақ әдебиетіндегі эпистолиярлық стиль

1 слайд

#2 слайд
Эпистолярлық стильге ғалым Р. Сыздық: «Бұл стиль – жеке адамдардың бір-біріне жазысқан хаттарының тілін танытатын сөз мәнері»– деп анықтама береді. Әдетте бұл салада зерттелуге тисті материал кез-келге адламның күнделікті тұрмысқа, қара басына қатысты жайларды сөз еткен хаттарды емес, белгілі бір қоғам қайраткерлерінің, қалам иелерінің, ғылым-білім өкілдерінің, көбінесе әлеуметтік не өзгеде мәні бар мазмұндағы корреспонденциялары болуға тиіс.

2 слайд

#3 слайд
Қазақ тілінде жеке адамдардың бір- біріне жазысқан хаттары ХІХ ғасырдың 30- жылдарынан бастап табылады. Олар, әрине, санаулы ғана. Дегенмен әзірге бізге жеткендерін сөз етуге болады. Бұлар: атақты жауынгер ақын Махамбет Өтемісұлының 1839жылы жазған хаты., ол бұл хатты Жем, Сағыз, Қайнар бойын жайлаған Әлім, Шөмен руларының бірнеше беделді адамдары – Баубек, Нәдірқұл, Сәли, Жармұхамбет, Амантай батырпларға жолдаған.

3 слайд

#4 слайд
Қазақ фольклоры мен мен әдет-ғұрып заңдарын жинаушы М.В.Ладыженский дегеннің 1840 Шыңғыс Уәлихановқа жазған хатының қазақша тексі; Садуақас Мұсаұлы Шормановтың Григорий Никаолаевич пен Александра Викторовна Потаниндерге 1887 жылы 25 февральда және мартта Омбы қаласынан қазақша жазған хаты; Құнанбайдың Омбыда Кадетский корпуста оқып жүрген баласы Халиоллаға 1886жылы 8 ноябрьде жазған хаты; Ыбырай Алтынсариннің Н.И. Ильминскийге және Баянділ Кейкин деген кісіге 1883жылы 28 январьда жазған хаттары.

4 слайд

#5 слайд
Қазақ әдеби тілінің функционалды стильдік тармағының біріне эпистолярлық стиль жатады. Эпистолярлық жанр - әдеби тілдегі универсалды жанр. Хат тіліне қарап отырып, хат жазушы адресанттың мәдени, рухани дүниесінің дәрежесін, дүниеге әлемге деген көзқарасын, шығармашылық тұрғыдан жетілуі мен оның кезеңдерін анықтауға, бір сөзбен айтқанда, шығармасы мен биографиясын кезең – кезеңге бөліп қарауға мүмкіндік туады. Эпистолярлық жанрдың ең негізгі ерекшелігіне хат-жауап түріндегі қосарлы сипат жатады. Өйткені жазылған хаттың жауабы болады.

5 слайд

#6 слайд
1.Хат түрінде жазылғанымен ресмилік мәртебесі және қоғамдық мәні жоғары хаттар. Ресми мәні басым хаттарға әкімшілік орындарын ертедегі Ресей империясының канцеляриясына қазақ әкім- қараларының, сұтла, билерінің жазған хаттары жатады. Бұл хаттардың ресмилігі басым болуы олардың белгілі мақсатты көздеп жазылуына, сол кездегі өтініш (прошение), арыз (ғарыз) қабылдануына байланысты. 2.Қазақ әдеби тілі тарихында қоғамдық мәні, маңызы бар хаттарға Шоқан мен әкесі Шыңғыстың, Ы.Алтынсариннің, Шәкәрімнің, Абайдың, кейінгі дәуірлердегі «Қазақ», «Айқап» басылымдарына жармияланған Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы, «Мадияр» деген атпен қол қойған М.Дулатовтың, Н.Құлжанованың, т.б. хаттарды жатқызуға болады. Бұл хаттарды ресмилік аз, керісінше эпистолиярлық стильді құрайтын элементтердің түрі көп.

6 слайд

#7 слайд
Қазақ әдеби тілі тарихында әдеби тілдің нысаны болатын хаттар көп емес. Біздің мәдени өміріміздегі, қала берді әдеби тіліміздің қалыптасу аса қымбат жәдігерлік ретінде бағаланатын хаттарға Шоқан мен әкесінің бір-біріне жазысқан хаттарын жатқызуға болады. Шыңғыс Уәлихановтың баласы Шоқанға 1860 жылы 6 июльде жазған хаты; Шоқанның әкесі Шыңғысқа 1860жылы 9августа жазған хаттары – типіне қарай диалогиялық хаттар. Хаттар баяндалу типіне қарай монологиялық және диялогиылық түрлерге бөлінеді. Хат құрлымында сұрақ көп болған сайын, ол адресантты диялогқа шақырады, сондықтан диялогқа құрылған хат болып есептеледі.

7 слайд

#8 слайд
Шәкәрімнің «Айқап» журналының 1912жылғы 5- нөмерінде жарияланған хатына келейік. Бізге таныс Шәкәрім хаты –жеке адамға арналмаған, мазмұны жағынан кез-келген адресанттан хабар күтетін хат. Бұл Шәкәрім хатының ең негізгі ерекшеліг деуге болады. Хат үлгісін толық келтірейік: Білімділерге бес сауал Білімділерден бес түрлі сөздің шешімін сұраймын. Әншейін жұмбақ емес өз ойымша, адамның екі дүниесіне бірдей керек. Бұл сөздерге дін кітабынан дәлел көрсет деймін, тура ғана ақыл қабыл аларлық дәлел болса екен. Жауап беруші қазақ болсын, басқа жұрт болсын бәрібір,бірақ жауап қазақ тілнде жазылсын яки қазақша тәржіме етілсін. Бірлі жарым араб, фарсы яки орысша сөз кірсе, қазақша тәржімесі жазылса екен. Жауап неғұрлым ұғымды, қысқарақ сөзбен жазылса екен һәм не «Айқап» арқылы, не өзіме төмендегі адре бойынша хатпен жіберілсе екен. Екеунің қайсысымен жазылса да, қол қойылған болып, адресі көрсетілуі тиіс, себебі, құдай жеткерсе, бұл туралы жиналған сөздердің бәрін жинап кітап қылып бастырмақ талабым бар. Бұл сұраған сөздерімді халық пайдасы деп ойлаймын; ол ойымды дұрыс көрсеңіз, жауапқа жеті тиын аямассыз деп үміт етемін. Бес сауал мынау: 1.Алланың адамды жаратқандағы мақсұды не? 2.Адамға тіршіліктің ең керекгі не үшін? 3.Адамға өлген соң мейлі не жөнмен болсын рахат-бейнет (сауап-азап) бар ма? 4.Ең жақсы адам не қылған кісі? 5.Заман өткен сайын адамдардың адамшылығы түзеліп бара ма, бұзіліп бара жатыр ма? Қай түрлі жауап берсеңіз де, дәлеліңіз не? Шаһкарим Хұдаберді оғылы. Адрес: Ст. Арқат, Семипалатинская обл. Чингизской волости, Шахкариму Худайбердину.

8 слайд

#9 слайд
Хат көп адамға қаратыла жазылған. Жауап қайтаруға ешкімді де міндеттемейді, бірақ жауаптың болуына, қайтарылуына хат иесі мүдделі. Шәкәрім хатының басты ерекшелігі ретінде мыналарды атауға болады: а) көп адресаттылығын (көпшілікке арналғандығын) ә) диалогтығын; б) экстраверттілігін; в) прозаикалығын; г) модальді- бағалауыштық бейтараптылығы н атауға болады. Тікелей біреудің айтқанын сол күйінде келтіріп, өзге біреудің хатынан алынған дәйексөздер Шәкәрімде ұшыраспайды.

9 слайд

#10 слайд
Қазақ әдеби тілінің тарихында қоғамдық мәні бар мәселелерді қозғайтын хаттар Н. Құлжанованың, А.Байтұрсыновтың, М.Дулатовтың, Ә.Бөкейхановтың қаламына тән. Бұл авторлардың хаттарында сол тұстағы қазақ қоғамына, қазақ мұқтажы мен мүддесіне керекті түрлі маңызды жайттар көтерілген. Сол тұстағы қазақ оқығандарының хаттарында олардың ішкі сезімі, жай-күйі көп көріне бермейді, сезім күйлерінен ада. Сондықтан бұл хаттар экстравертті хат түріне жатқызылады. Осы ерекшеліктері жинақталып келіп, Шәкәрімнің оқығандығын көрсетумен бірге, өзі танып түсінегенін әдемілем жеткізуші ретінде; өз тыңдаушыларының жанын түсінетін, оқырман мен өзі танып білген дүниенің арасын жалғастырушы адам ретінде, танытады.

10 слайд

#11 слайд
Қазіргі қазақ әдеби тіліндегі стильдік тармақтар туралы пікірлерге назар аударар болсақ, әр түрлі көзқарастар, пікірлер беріледі. Ғалымдар «Қазақ тілінің стилистикасы» еңбегінде: «Стильдер – тілдің бәріне тән құбылыс. Стильдерді топтастыру проблемасы да – тіл білімінде тиянақты шешілмеген даулы мәселелердің бірі. Стильдерді топтастырудың дәстүрлі, қалыптасқан, бұрыннан белгілі принципі жоқ», -дейді. Аталған еңбекте орыс тілінде де әртүрлі көзқарастар бар екендігі айтылады. Қазақ тіл білімінде де әртүрлі топтастырулар бар. Қазақ тілінің эпистолярлық стилі ресми стилмен бірге алынып жүргені белгілі.

11 слайд

#12 слайд
Орыс тіл білімінде стильді әртүрлі тармақтарға бөлу, функционалды стильдерді топтаған кезде әр түрлі принципке сүйену кездеседі. Мысалы: А. И. Ефимовтің классификациясы бойынша стиль көркем беллетристикалық стиль, қоғамдық-публицистикалық стиль, ғылыми стиль, профессионалды- техникалық стиль, ресми іс- қағаздар стилі, эпистолярлық стиль деп тарамдалады.

12 слайд

#13 слайд
Қазақ тілінің эпистолярлық стилі және эпистолярлық жазбалар болып табылатын құжаттар тілімен ауызекі тіл, жазба тіл арасында айырмашылық бар. Эпистолярлық жазбаларға жататын қазақтың хан, сұлтан, болыс, билерінің орыс империясының әкімшілік орындарына жазған хаттары мен белгілі қоғам қайраткерлері, ақын-жазушы, оқыған азаматтарының хаттарының тілінде фонетикалық, грамматикалық ерекшеліктері көп. Ол ерекшеліктер жайында ғалым Б. Кенжебаев: «...тілі шұбар келеді. Араб, парсы, шағатай, татар, башқұрт, өзбек сөздері араласып жатады, жалпы «түрки» деп аталатын тіл болып келеді. Аты қазақша дегені болмаса, көбіне, тілі де, емлесі де қазаққа түсініксіз болады. Оларды қалың бұқара былай тұрсын, қазақтың мұсылманша оқыған, хат білетін – қожа, молдалары да жөнді түсінбейді», – дейді.

13 слайд

#14 слайд
Шындығында да, ХVII- ХІХ ғасырлардағы хат мәтінінде көбіне араб-парсы, татар тілі элементтерінің қолданысы басым. Р. Сыздық стильдік ерекшеліктерінің бір белгісі құрметті, жоғары мәртебелі, мейірімді, т.б. сол сияқты құрмет көрсете сый білдіре арнаған сөздердің татар, түркі жазба әдеби дәстүрінде қалыптасқан жазу мәнеріне сәйкес екендігін айтады. Ғалымдар хат тіліне байланысты осындай құнды пікірлер айтады. Әрі эпистолярлық стильге XVIII-XIX ғасырларағы қазақ зиялылары мен сұлтан, болыстарының әдеби немесе саяси хаттарын негізгі бағыт етіп , тілік тұрғыдан қарастырады.

14 слайд

#15 слайд
Алайда хат алысу әдеби стильдік тармақтың бір бөліміне жатқандықтан, тек сол замандағы хат тілін эпистолярлық жазба мұра ретіне қарастырып қана қоймай, ХХ ғасырдағы ақын – жазушыларымыздың айтылаған ойлары мен әдеби пікірлерін хат арқылы бірі-біріне жеткізгенін ескерсек, бұл кезеңдерден де бізге көптеген жазба мұралар қалған.

15 слайд