Сансызбай Сарғасқаев "Тәмпіш қара" әңгімесі

#1 слайд
САНСЫЗБАЙ САРҒАСҚАЕВ. «ТӘМПІШ ҚАРА» ПОВЕСІ

1 слайд

#2 слайд
Сансызбай Сарғасқаев 1925 жылы Жамбыл облысында дүниеге келген. Жазушының шығармалары негізінен жас жеткіншектерге арналған. Жеткіншектердің ой-арманы, қоғамдық жұмыстарға қосқан үлестері, өнерге, білімге құштарлықтары, достықтары, адалдықтары суреттелген. Шығармаларының дені мектеп оқушыларының тыныс- тіршілігінен сыр шертеді. Оның "Достар", "Бір отрядта", "Жұмбақ қыз", "Үш сурет", "Жақсы аға", "Тәмпіш қара" секілді негізінен жас жеткіншектерге арналған шығармалары көпшілік жылы қабылдаған, балалар сүйіп оқитын шығармалар қатарынан орын алған. 

2 слайд

#3 слайд
Кеңес кезінде колхоз құрылысына, еңбеккерлердің тәртібін бақылауға ерекше назар аударды. 30- жылдары колхозшыларға өз колхоздарын тастап, басқа жаққа көшіп кетуге тыйым салынды. Колхозшылардың қарамағындағы бақшалық жер телімдері мен мал басы санына қатаң түрде шек қойылды. Сондықтан барлығы да қарапайым тұрмыс кешті. Шығармадағы басты кейіпкер Шаншатай ойын баласының бәрін жинап, колхозшыларға егін орағына көмекке жұмылдырды. Көшбасшы бола білді, қатарластарын еңбекке ынталандырудың жолдарын тапты. Ешқашан өтірік айтпайтын, әділ әрі уәдесіне берік еді. Үлкен-кіші оны «Өзіміздің тәмпіш қара» дейтін. Осы бір сөзден-ақ соншама бір ықыласты, ыстық сезімді аңғару қиын емес. Шынында да, ол өзіміздің «Тәмпіш қара» еді.

3 слайд

#4 слайд
Сансызбай Сарғасқаевтың "Тәмпіш қара" повесі отызыншы жылдардағы ауыл өмірін суреттейді. Повесть 9 бөлімнен тұрады. Бөлімдері: "Танысу", "Тілеп алған азап", "Әзілі ме шыны ма?" , "Өкініш", "Теке қарт", "Не болды бізге?", "Бұдан кейінгі күндерде …", "Ойламаған жерден", "Үш күн қалғанда".  Шығарманың негізгі ойы – жас жеткіншектерді адамгершілікке,шыншылдыққа, қайырымдылыққа тәрбиелеу.

4 слайд

#5 слайд
Шығарманың басталуы: Шаншатайдың ауылға келуі, ауыл балаларымен танысуы.. Шығарманың байланысуы: Шаншатай Ертайдың суретші екенін білуі,екеуінің айырылмастай дос болуы. Шығарманың шиеленісуі. Мектеп оқушыларының қырман даласына көмекке баруы,түрлі ойын-сауық ұйымдастырулары, Шаншатай ауыл балаларының газетке деген қызығушылықтарын оятуы. Шығарманың шарықтау шегі: Оқушылардың өз мақалаларын оқу үшін Теке қарттың үйіне іздеп баруы, Шаншатай мен Иманбектің төбелесуі, Иманбектің одан кешірім сұрауы. Шығарманың шешімі: Ертайдың салған суретінің «Октябрь балалары» газетіне шығуы. Шығарманың композициялық құрылысы

5 слайд

#6 слайд
Басты кейіпкер – тәмпіш қара Шаншатай. Повесте Шаншатайға тән әдептілік, ұқыптылық, еңбексүйгіштік қасиеттер көрінсе, Ертай бойындағы өнерге құштарлық, дүниені бала көзімен қабылдау қасиеттері танылады. Шаншатай бойындағы асыл қасиеттер – әдептілік, ұқыптылық, тазалық, кішіпейілділік пен сыпайылық әңгіме кейіпкерлері Ертай, Бисекүл, Иманбектерге ерекше әсер етіп,үлгі бола білсе, бүгінгі жасөспірімдерге де үлкен өнеге. Жасөспірімдер бейнесі- балалар әдебиетінің жас буындарды патриоттық рухта тәрбиелеуде ең басты роль атқарып отырғанының айқын дәлелі.Осының бәрін айта келіп, бала тәрбиелеудегі ең негізгі тірек оларды еңбекке үйретуден басталуға тиіс деген ойға келеміз. Өйткені еңбек етуге үйренген бала сабақты жақсы оқудан да, ата-ананың түрлі тапсырмаларын орындаудан да жалықпайтын болады.

6 слайд

#7 слайд
Еңбек етуге жаттыққан сайын, оның ыждақаттығы да арта түседі. Ұқыптылық та, әдептілік те, үлкенді сыйлаушылық та, қоғамға пайдалы үлес қосатын байыпты, парасатты азамат болу да осыдан келіп шығады. Повестегі кейіпкерлер: ауыл балалары суретші Ертай, Иманбек, Нығмет, Күлдәрі, Оңалбек. Бала тәрбиелеуде ұстаздың еңбегін көрсете отырып, балалардың мектептен алған білімін еңбекпен тәрбиелі іспен тұрмыспен байланыстыра суреттелуі шебер бейнеленген.Кейіпкер Ертайдың өмірі жайындағы ішкі толғанысы жеткіншек ұрпақты тәрбиелеуде маңызды роль атқарады деп есептеймін. Шаншатай – қаладан келген көзі ашық бала, ол "Октябрь балалары" деп аталатын газеттің бар екендігін ауыл балаларына таныстырып, Ертайдың суретшілік дарындылығын бағалай отырып, осы газетке ең жақсы суретіңді жіберейік деп үлкен үміт артып Ертайдың қабілетін шыңдай түседі. Әншейінде көзге ілінбей жүретін газет тасушы Теке қартты ауыл балаларына сыйлай білуді ұғындырады.Қазіргі жас жеткіншектер барлық мүмкіндіктері бола тұрса да балалар басылымдарына көп жазыла бермейді, ал повесть кейіпкерлері сол газеттің келуін асыға күтіп,тіпті ауылдан жырақта тұратын Теке қарияның үйіне іздеп барып, алып оқиды .

7 слайд