#1 слайд
СУДЫҢ ТІРШІЛІК ҮШІН МАҢЫЗЫ

1 слайд

#2 слайд
Тірі ағзада судың атқаратын ролі :  ағзада зат алмасу процестеріне белсене қатыса отырып қоректік заттардың тасымалдануы мен сіңірілуін қамтамасыз етеді ;  адам ағзасының 60% судан тұрады ;  ағзадағы судың 42% жасушаның ішкі сұйықтығын құраса, қалғаны - сыртқы (жасушааралық) сұйықтықты құрайды ;  су т і рш і л і к процестер і н де, атап айтқанда ісіну, осмос т.б. белсенд і роль атқарады, қанда және ұлпаларда онкотикалық қысымның белгілі бір шамасын құрайды ;  күнделікті судың қажеттілігі 1 кг дене салмағына ересек адам үшін 35 г, сәби үшін 100-130 г құрайды ;  Адам ағзасы 20% суды жоғалтқанда жасушаларда болатын қайтымсыз өзгерістердің нәтижесінде адам қазаға ұшырайды .

2 слайд

#3 слайд
Ерітінді Аса қанық ерітінді - концентрациясы каны ққа н ерітіндінің концентрациясынан жоғары болатын, термодинамикалық тұрақсыз ерітінді .Қаныққан ерітінді – еритін зат тұнбасымен динамикалық тепе-теңдік күйде болатын, заттың еру жылдамдығы мен кристалдану жылдамдығы тең болатын ерітінді . Қанықпаған ерітінді – концентрациясы каны ққа н ерітіндінің концентрациясынан төмен болатын, берілген жағдайлар өзгеріссіз болғанда еріген заттың қосымша мөлшерін еріте алатын ерітінді .Ерітінді – екі немесе одан да көп компоненттерден (жеке заттардан) тұратын гомогенді жүйе.

3 слайд

#4 слайд
Сұйылтылған бейэлектролит ерітінділерінің коллигативтік қасиеттері Осмос – еріткіш молекулаларының өздігінен жартылай өткізгіш мембрана арқылы сұйылтылған ерітіндіден концентрлі ерітіндіге қарай бағытталған түрде өтуі Осмос

4 слайд

#5 слайд
Беттік керілу бетке перпендикуляр бағытта сұйық молекуласын ішке қарай тартатын ішкі қысым күшінің әсерінен пайда болатын құбылыс. Ішкі қысым молекулалық әрекеттесу күштің нәтижесінде пайда болатындықтан, оның мәні зат полюстігіне тәуелді, яғни берілген заттың полюстігі артқан сайын ішкі қысым да көбейеді. Ішкі қысым сұйықтың беткі қабатына орналасқаң молекулаларды ішке тартады және сұйықтың беттік шамасын (ауданын) барынша азайтуға, кішірейтуге тырысады. Сұйықтың беттік мөлшерін азайтуға себепші болатын аралық шектің бірлік өлшеміндегі ұзындығына әсер етуші күшті беттік керілу күші н е месе жай ға н а беттік керілу дейді. Оның ө лшем бірлігі – дин/см және б ұ л кү ш с ұ йық бетіне әрқашан перпендикуляр бағытталған. Беттік керілу ішкі қысым нәтижесі болып табылады. Ішкі қысым молекуланы сұйық ішіне тартатын және бетке перпендикуляр бағытталған күш. Ішкі қысым зат полярлы болған сайын жоғары болады, себебі ішкі қысым молекулалық күштерге байланысты. Мысалы, судың ішкі қысымы 14800 атм., ал бензолдың ішкі қысымы тек 3800 атм. Ішкі қысымның бұл үлкен шамасы сұйықтардың сыртқы қысымнан аз сығылатынан түсіндіреді. Беттік керілу

5 слайд

#6 слайд
Кейбір заттардың беттік керілуі Сұйықтар Температура- ны өлшеу, 0 С  , эрг/см 2 Сұйықтар Температураны өлшеу, 0 С  , эрг/см 2 Сынап 20 485 Гексан 20 Су 20 72,75 Алтын 1200 Глицерин 20 66,0 Қалайы 900 Этиленгликоль 20 46,7 Натрий хлориді 811 Анилин 20 42,9 Оттегі -198 Бензол 20 28,9 Сутегі -252 Хлороформ 20 27,1 Гелий -270 Этил спирті 20 21,6

6 слайд

#7 слайд
Өсімдіктер денесінің басым көпшілігі (70-85%) судан тұрады. Өзінің өте ғажайып қасиеттеріне байланысты су барлық тіршілік әрекеттерінде негізгі орын алады.Тұтас организмдегі судың маңызы орасан зор және алуан турлі деуге болады. Тіршіліктің ең алғашқы түрлері сулы ортада пайда болған, кейін осы орта организмдер клеткаларында тұйықталған күйге айналады. Жер бетіндегі белгілі тірі организдердің барлық түрлері сусыз тіршілік ете алмайтындығы кімге болса да түсінікті.

7 слайд

#8 слайд
Су клеткадағы құрылымдық бөліктерді қалыптастыруға қатысады. Белок молекулаларындағы су олардың құрлысын анықтайды. Су көптеген заттардың ыдырау және синтезделу процестеріне қажет. Су ұлпалар температурасының күрт өзгеруінен сақтайды.

8 слайд

#9 слайд
ІРІГУ (ДИФФУЗИЯ) - кез келген ортадағы заттар бөл i ктер i н i ң б i р орынынан бас қа орындарға үзд i кс i з қозғалып араласуы. ОСМОС ер i тк i штің өз i нен жартылай өтк i зг i ш мембрана арқылы бөл i нген epi т i нд i г e өтуі. Осы құбылысты б i р i нш i рет француз физиологы Г. Дютроше 1826 ж. жасанды осмометр арқылы зерттед i. В. Пфеффер осмометрд i ң жет i л i ңк i реген түрін ұсынды. Осмометр Жартылай өтк i зг i ш мембрана арқылы судың ерс i л i қарсылы жылжуы да теңесед i. Бул жағдайдағы г идростатикалық қысым Р потенц u алдық осмос қысымына тең болады. Судың осмостық ci ң yi.

9 слайд

#10 слайд
• Кез келген организмнің т i рш i л i к әрекеттер i қалыптагыдай жузеге асуы уш i н сыртқы ортадан жетк i л i кт i мелшерде судың e н yi қажет. • Ө ci мд i к клеткасына судың e н yi н e биоколлоидтардың бөрту, гидраттану куштер i әсер етед i. Ол қасиет тұқымдарды суға малғанда байқалады. Б i рақ т ipi клеткаға судың e н yi нег i з i нен осмостық кушке байланысты болады. • Жартылай етк i зг i ш мембрана арқылы судың ерс i л i қарсылы жылжуы да теңесед i. Бул жағайдағы г u дростат u калық қысым Р потенц u алдық осмос қысымына тең болады. • Р= π* • Ерітінділерде осмостық қысым тұрақты температурада еріген заттың концентрациясымен /көлемінің бірлігіндегі санымен/ белгіленеді.

10 слайд

#11 слайд
 Клеткада толық тургор топырақта және ауада су жеткілікті болғанадбайқалады.  Клеткада су азайғанда (жел тұрғанада, топырақта су азайғанда), бірінші клетка қабығы су тапшылыққа ұшырайды, оның су потенциалы вакуольдың потенциалынан төмен болады, су клетка қабығына жылжиды  Вакуольдан су шыққыанда, клетканың тургор қысымы төмендейді, сорғыш күші ұлғаяды.  Ұзақ су тапшылықта өсімдіктер солып қалады. Осындай жағдайда Р=0, S = π*

11 слайд

#12 слайд
Су алмасу 3 сатыдан тұрады:  Тамырмен су сору.  Сосудтар арқылы судың жылжуы  Транспирация, жапырақтар арқылы су булануы. Осы процестер бірімен байланысты. Өсімдіктегі су жылжудың механизмдері.

12 слайд

#13 слайд
 Тамыр түтікшелері бар бөлікте су жақсы сорылады. Тамыр түтіктер  Тамыр түтікшелердің негізгі мақсаты тамырдың соратын көлемін үлкейтеді.  Одан жоғары зоналарда су соратын қабілеті төмендейді, ұлпалар пробкаланады және суберинделенеді. Су сору және радиальды тасымалдану.

13 слайд

#14 слайд
 Тамырдың сыртынан тамыр қабығы, эндодерма, перицикл арқылы су ксилемаға дейін жылжиды.  Қабық клеткалар арқылы су мен минералдық заттардың жылжуына 2 жол бар : - цитоплазмамен плазмодесмалар арқылы (симпласттық тасмалдау) - клетка қабықтар арқылы (апопласттық тасмалдау).  Су ризодерма және паренхима клеткалардың цитоплазмаларына арқылы осмос заңдары бойынша жылжиды.

14 слайд

#15 слайд

15 слайд

#16 слайд
 Клетка қабығының суға қарсылысы цитоплазмаға қарағанда төмен, судың радиальды тасмалдануы тамыр арқылы апопласт арқылы жүреді.  Эндодерма деңгейінде Каспари белдеушілер бар жерде апопластық тасмалдау түрі мүмкін емес. Олар су жібермейді.  Су эндодермаға тек симпластық жолымен өтуге болады.  Су тасымалдануы эндодерма деңгейінде реттеледі, жылдам апопластық тасмалдау баяу жүретін симпласты тасмалдауға ауысады.

16 слайд

#17 слайд
 Ксилемаға су осмостық қысым арқасында кіреді.  Сосудтардағы және олардың клетка қабықтарындағы осмотық активті заттар минеральды заттар мен паренхима клеткалардың плазмалеммасындағы активті ион насостармен бөлінетін метаболиттер.  Осы заттардың жинақталуы сорғыш күшін түзеді, ол ксилемаға судың осмостық тасмалдануына себеп болады. ТАМЫР ҚЫСЫМЫНЫҢ МЕХАНИЗМДЕРІ.

17 слайд

#18 слайд
 Судың ө ci мд i к бойымен тамыр қысымының ьқпалымен көтер i лу механизм i н төменг i шетт i к қозғаушы күш деп аталады. ТАМЫР ҚЫСЫМЫ (төменгі қозғаушы күш)

18 слайд

#19 слайд
• Тамыр қысымы - тамырдағы иондық насостардың жұмысының және ксилема түтіктет epi н e судың осмостық (ырықсыз) e нуінің нәтижес i нде түт i кт ep д e пайда болатын гидростатикалық қысымы. • Ол ксилема ер i т i нд i с i н түтіктер арқылы тамырдан жеруст i бөл i ктер i не көтер i лу i н қамтамасыз етед i. • Төменг i шетт i к қозғаушы күш - судың ө ci мд i к бойымен тамыр қысымының ықпалымен көтер i лу механизм i. • Гуттация клеткаларда судың жоғары бағытта жылжып, оның жапырақ ұштарындағы ерекше клеткалар – г u датодтар- арқылы бөл i ну i н i ң нәтижес i.

19 слайд

#20 слайд

20 слайд

#21 слайд
Транспирация - судың ө ci мд i к д e н eci н e н булануын айтады. ТРАНСПИРАЦИЯ (СУДЫҢ БУЛАНУЫ). ЖОҒАРҒЫ ШЕТК I ҚОЗҒАУШЫ КҮШ

21 слайд

#22 слайд
 Транспирацияның қарқындылығы  Транспирацияның өн i мд i л i г i  Транспирациялық коэффициенті  Салыстырмалы транспирация  Су қорының пайдаланылу жылдамдығыТраспирацияны сипаттайтын көрс e тк i шт e рі

22 слайд

#23 слайд
 Трансп u рац u яның қарқындылығы жапырақтың белг i л i ауданынан белг i л i уақытгың i ш i нде буланған судың мөлшер i • Оны 1 м 2 немесе 1 дм 2 ауданнан 1 ca ғ a тт a буланған судың г мөлшер i мен бейнеленед i. Көптеген ө ci мд i кт ep д e транспирация қарқындылығы күнд i з 15 250 г/м 2, түнде 1 20 г/м 2  Транспирац u яның өн i мд i л i г i б i р кг су бул a нғанда пайда болған құрғақ заттың мөлшер i. 1 кг су буланғанда 1 8 г (орташа 3 г) қурғақ зат пайда болады.

23 слайд

#24 слайд
 Трансп u рац u я коэфф u ц u ен mi - құрғақ заттың белг i л i мөлшер i не жұмсалған судың мөлшер i. Бул шама транспирацияның өн i мд i л i г i не к epi көрсетк i ш. Ө ci мд i кт ep д e г i транспирациялық коэффициенті орташа 300 ге тең, 1 т тү ci мг e 300 т су жумсалады.  Салыс m ырмалы m рансп u рац u я жапырақтың белг i л i ay д a нынан белг i л i уақыттың i ш i нде буланған су мөлшер i нің сондай ауданы ашық су бет i нен, сондай уақыттың i ш i нде буланған су мөлшер i нің қ a тын ac ы. Орташа 0, 4 0, 5 ке тең.

24 слайд

#25 слайд
Ус m ь u цалық m рансп u рац u я үш сатыдан турады:  • а) судың жапырақ жуйкелер i нен мезофилл клеткаларының қабықтарына ipi г yi;  • б) судың клетка қабықтарынан клетка аралықтарына және устьицалар астындағы қүыстарға булануы; •  в) одан устьицалар арқылы қоршаған атмосфераға ipi г yi. У с т ь и ц а л ь қ ж а н е к у т и к у л а л ы қ т р а н с п и р а ц и я .

25 слайд

#26 слайд
Устьицалар арқылы жапырақ, пен атмосфера арасындағы газ алмасу процес i жузеге асады, ол су буын, С 02 жане 02 өтк i зет i не нег i зг i жол. Устьицалар жапырақтың e к i жағында да болуы мумкін; б i рақ, устьицалары жапырақтың, астынғы б e т i нде ғана болатын ө ci мд i к турлер i көптен кездесед i. Ө ci мд i кт i ң көлеңкедег i жапырақтарында жарық мол тү ce т i н жапырақтарға қарағанда устьицалар саны к e мі pe к болады.

26 слайд

#27 слайд
 Ку m икулалық транспирация - судың т i келей жапырақ бет i нен булануы. Устьицалар ашык, болған жағдайда судың кутикула арқылы булануы жалпы m ранспирациямен салыстырғанда мардымсыз болады. Б i рақ устьицалар жабық болса, мысалы қуаңшылықта, кутикулалық транспирация көптеген өс i мд i ктердің су алмасу процесінде маңызды орын алады.

27 слайд

#28 слайд
 Гидроырықты устьицалар қимылы тұйықтаушы клеткалардың өз i ндег i өзгер i стерге байланысты қимылдар.  Гидроырықсыз устьицалар қимылы устьицаны қоршаған басқа клеткалардағы өзгер i стерге байланысты қимылдар, ырықсызға жатады  1. Фотырықты ашылу - су жетк i л i кт i жағдайда жарық деңгей i үдеген сайын устьицалар кеңей i п, ашылуы. Устьицалық клеткалардың эпидермис клеткаларына қарағанда хлоропластары көп болады).УСТЬИЦАЛЫҚ ТРАНСПИРАЦИЯНЫҢ РЕТТЕЛ УІ .

28 слайд

#29 слайд
Тұйықтаушы клеткалардағы фотосинтез устьицалар қимылын реттеуге қатысады. Көм i рсулар синтез i нің күшею i тұйықтаушы клеткалардың сорғыштық күш i н ұлғайтып, оларға судың сіңуі жеделдеу i нен устьицалар ашылады.  2. Устьицалар қимылы СО 2 мелшер i 0, 03% тен темендесе тұйыұықтаушы клеткалардың кер i лу i ұлғайып, устьицалар ашылады. Көм i рқышқыл газының ауадағы деңгей i көбейсе де устьицалар жабылады.

29 слайд

#30 слайд
Жылу реттеудегі терінің маңызы.  Tepi — жылу реттейтін мүше. Адам денесінің қызуы б ip қалыпты, тұрақты болады. Жылдың бар маусымында, адам тыныққанда немесе жұмыс істегенде дененің қызуы +37°С-тан аспайды. Адам организмінде жылу үнемі өндіріледі, ал оның артық мөлшері т epi арқылы және адам тыныс шығарғанда сыртқы ортаға бөлініп отырады. Организмде жылу өндірілуі мен оның бөлінуі тепе-теңдікте болады. Егер мұндай тепе-теңдік жойылса, онда организм ысып,жойған болар еді.Жылудың бөлінуі адамның тіршілік ету жағдайына байланысты.  Ауаның температурасы жоғарылағанда — қан тамырларының қабырғасы кеңейеді, соның нәтижесінде организмнің шеткі аймақ-тарына қанның ағымы көбейеді де, өзіндегі жылудың артық мөлшерін сыртқа бөледі. Егер ауаның ылғалдылығы жоғарыласа, онда жылудың бөлінуне кедергі туады. Мысалы, мұндай жағдай адамның ыстық, құрғақ климат жағдайынан ылғалдылығы жоғары (өне бойы нөсерлеп жаңбыр жауатын тропикалык аймақ) климат жағдайына барғанда байқалады. Бұл қанайналым, жүрек, тыныс мүшелеріне шамадан тыс ауыртпалық салады, денсаулыққа әсер етеді.  Суық ауа райы күндері қан тамырлары тарылып, жылуды i шкі мүшелер қызметіне сақтайды. Тер өте аз мөлшерде ғана бөлінеді.  Егер ыстық күндері дене еңбегімен шұғылданса, онда тер көп бөлінеді. Дененің үстінен су буланғанда оған организмнің артық жылуы жұмсалады да, температурасы тұрақты деңгейде сақталады. Өте ыстық климат жағдайында б ip тәулікте организмнен 12 литрге дейін тер бөлінуі мүмкін. Көп терлегенде жүрек және қан тамырларына күш түседі. Сонымен б ip г e тердің құрамымен организмдегі маңызды тұздар кеп бөлініп, оның қызметіне т epic әсерін тигізуі мүмкін.

30 слайд