Тақырыбы:Топырақтың және топырақ түзуші жыныстардың химиялық құрамы

#1 слайд
Қорқыт Ата атындағы Қызылорда Университеті.Инженерлік Технологиялық Институты. “Аграрлық технологиялар” кафедрасы. Тақырыбы:Топырақтың және топырақ түзуші жыныстардың химиялық құрамы Білім беруші а.-ш.ғ.к, аға оқытушысы:Нұрымова Раушан Дүйсенқызы Білім алушының аты-жөні :Мүсірәлі Аружан Ерқасымқызы Мамандығы:Агрономия Оқу тобы:Агр 19-1 Қызылорда,2021 жыл

1 слайд

#2 слайд
Жоспары  Тау жыныстары ж ə не топырақтағы химиялық элементтердің мөлшері  Топырақтағы химиялық құрамның қалыптасуы  Химиялық элементтердің топырақ қабаттарында таралуы  Топырақтың макро- ж ə не микроэлементтері

2 слайд

#3 слайд
Топырақтың түзілуіне жоғарыда сипатталған топырақ түзу фак- торларымен қатар, оның түзілуіне тікелей қатысы бар материалдық негіздердің рөлі ерекше. Топырақ түзу материалдық негіздерге: аналық тау жынысы, осы қабаттағы ауа құрамы мен ылғал, мекендейтін бүкіл жоғарғы ж ə не төменгі сатылы организмдер қосындылары жатады. Табиғаттың ауа райы мен жер бедерлерінің өзгешелігі н ə тижесінде ə ртүрлі топырақтар түзіледі. Ə детте, бір затты түзуге қатысатын материалдар негіздерінде үлесін зерттеу олардың химиялық құрамын анықтаудан баста- лады. Биосферадағы ə р түрлі табиғат денелерінің химиялық құрамын сипаттағанда, оның құрамындағы ə р түрлі элементтердің орта есеппен алатын орнын, үлесін пайызбен шығарады. Жер қабатындағы элементтердің орташа құрамын 1924 жылы алғаш есептеп шыққан американдық ғалым Ф. У. Кларк еді. Сондықтан мұны Кларк көрсеткіші деп атайды. Кейінірек жаңа қосылған м ə ліметерге байланысты бұл Кларк көрсеткіштері бірнеше рет толықтырылды Тау жыныстары ж ə не топырақтағы химиялық элементтердің мөлшері

3 слайд

#4 слайд
Тау жыныстарының орташа химиялық кұрамы . Жер бетіне жақын ауаның химиялық құрамы. Тау жыныстарындағы химиялық элементтердің кларк үлестеріне байланысты олар: - мол элементтер, Кларк көрсеткіштері – п 10-п-102; - аз элементтер, Кларк көрсеткіштері - п- 10-п -103 ; - өте аз элементтер, Кларк көрсеткіштері - п- 103-п- 105 болып үш топқа қосылады . Топырақ түзуші жыныстарының құрамымен салыстырғанда топырақ бетіндегі мөлшері өте алшақ. Келтірілген м ə ліметтерден азот жер қыртысында аз элементқатарында болса, ауа құрамында ол негізгі құраушы элемент. Ауадағы азот – топыраққа берілетін азоттың негізгі көзі. Ол биологиялық тірі организмдерге қажетті белок түзетін элемент. Топыраққа ол ауадан түсетін ылғалдар ж ə не ауадан азотты сіңіретін микроорганизмдер арқылы келеді.

4 слайд

#5 слайд
Жасыл өсімдіктер үшін ж ə не топырақ түзуде ауадағы көмірқышқыл газының маңызы ерекше. Жасыл өсімдіктердің жапырағы арқылы фотосинтез жүреді. Органикалық заттардың шіріп-ыдырау кұбылыстарынан пайда болған топырақтың қарашіріндісінде (гумус) көміртегінің үлесі – 58%, ол негізінен ауадағы көмірқышқыл газынан түседі. Жер бетіндегі ж ə не топырақ кеуектеріндегі көмірқышқыл газы (СО +Н2О Н2С03) ылғалмен қосылып, көмір қышқылын түзеді. Ауадан түсетін ылғал, ə детте, таза су емес, ол өзімен ауа газдарын, шаң- тозандарды, тұздарды, қышқылдарды ілестіре келеді. Кей кездерде ауадағы топырақ бетінен немесе теңіз беттерінен ұшқан тұздар ылғалмен еріп, топырақ бетіне қайта сіңіп жатады.

5 слайд

#6 слайд
Топырақтағы химиялық құрамның қалыптасуы Топырақтағы азоттың көп бөлігі органикалық ғана түрінде болады, сондықтан ол күрделі келеді Фосфордың органикалық қоспалары ж ə не фосфор құрамы – минералдард ың көбі өсімдіктерге сіңбейді. Топырақтағы калий негізгі массасы екінші дисперсиялық силикат (гидросиюд) құрамына кіреді Кальций мен магний де сіңірілген жəне суда еріген күйінде ғана өсімдіктерге пайдалы. Тек микробиологиял ық тіршілік н ə тижесінде пай- да болатын аммоний ж ə не нитрат қоспалар ғана өсімдікке сіңімді.

6 слайд

#7 слайд
Химиялық элементтердің топырақ қабаттарында таралуы Топырақ түзілу құбылыстарының н ə тижесінде жалпы тау жыныстарының құрамын сақтай отырып, көптеген элементтердің мөлшеріне өзгерістер енгізеді. Топырақтардың орташа химиялық құрамы, % (А. П. Виноградов, 1962) О – 49 Sі – 33 Аl - 7,13 F е - 3,80 Са - 1,37 Na - 0,83 К - 1,36 Mg - 0,60 Ті - 0,46 С - 2,00 S - 0,085 М n - 0,085

7 слайд

#8 слайд
Топырақтағы химиялық элементтердің мөлшеріне қарай бірінші орында О мен S і, екінші Al мен Fe, үшінші Са мен М g, солардан кейін Na, К, т.б. элементтер орналасқан, Топырақтың химиялық құрамы өзін түзген тау жыныстарының химиялық құрамынан айырмашылығы бар. Мұнда органикалық элементтердің мөлшерлері көп: көміртегі 20 есе, азот 10 есе өседі. Сонымен қатар, оттегі ж ə не сутегі мөлшерінің көп, ал алюминий, темір, калий, кальций, магнийдің аз екені байқалады. Осы элементтер ə р түрлі химиялық қосындылар түрінде топырақ құрамына еніп, топырақ типтерін анықтайды. Өсімдіктер мен топырақ арасындағы қарым-қатынасты белгілеуде бұлардың биологиялық маңызы өте зор. Көміртегі, сутегі, оттегі топырақтың органикалық заттарының құрамына кіреді, минералды түрде олардың карбонатты тұздары кездеседі .

8 слайд

#9 слайд
Топырақтың макро- ж ə не микроэлементтері Органикалық тыңайтқыштар – жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарының органикалық қосылыстары түрінде кездесетін қоректік заттар. Органикалық тыңайтқыштар бұдан 3 мың жылдай бұрын Қытай мен Жапонияда қолданыла бастаған. Бұрынғы КСРО аумағында ХІ V – Х V ғасырлардан бастап ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыратын құрал ретінде кеңінен таралған. Органикалық тыңайтқыштарға көң, қи, құс саңғырығы, садыра, жасыл тыңайтқыштар, сабан, т.б. өсімдік қалдықтары, залалсыздандырылған тұрмыстық ж ə не өндіріс қалдықтары,ақаба сулардың тұнбалары, т.б. жатады. Органикалық тыңайтқыштар ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін жоғарылатып, сапасын арттырады. Құнарсыз топырақты құнарландыру үшін ж ə не суландыру жүргізілген жерлерді игеру үшін міндетті түрде органикалық тыңайтқыштар себіледі. Көбіне топырақты жыртқан кезде тұқымды себуге дейін енгізіледі. Қопсыту кезінде өте шіріген қарашірік, тауық қиын, т.б., ал үстеп қоректендіргенде көбіне, садыра ж ə не тауық қиын қолданады. Картоп, жүгері, көкөніс ж ə не техникалық дақылдарды, күздік дақылдарды, т.б. отырғызғанда оның шұңқырына салу тиімді .

9 слайд

#10 слайд
МИКРОЭЛЕМЕНТТЕР МАКРОЭЛЕМЕНТТЕР Микроэлементтер өсімдіктерге қоректік элемент ретінде тікелей сіңбейді, олар қоректік элементтер- мен бірге сіңіріледі ж ə не тірі организмдердің ферменттік құрамына кіреді де, топырақта биохимиялық алмасу процестерін жеделдетеді. Өсімдіктер өнімі мен оның сапасының ж ə не топырақтағы микроэлементтер мөлшерлерінің арасында тікелей байланыс бар. Топырақта микроэлементтердін жетіспеуінен өсімдіктердің өнімі де, сапасы да төмендеп, тіпті, ауруға шалдығады. Микроэлементтер жетіспесе немесе артық мөлшерде болса, онда ондай топырақты биохимиялық зарарлы эпидемия провинциялары деп атайды. Бұл табиғи факторлармен қатар, техногендік ластану, тыңайткыштарды артық қолдану салдарынан болуы мүмкін. Макроэлементтер – көміртек, сутек, оттек, азот, күкірт, фосфор – н ə руыздың, нуклеин қышқылдарының ж ə не ағзаның басқа да биологиялық белсенді қосылыстарының құрамына кіреді. Н ə руыздардың құрамында көміртек 51 – 55%, оттек 22 – 24%, азот 15 – 20%, сутек 6,5 – 7%, күкірт 0,3 – 2,5%, фосфор шамамен 0,5%. Көміртек сутек ж ə не оттек көмірсулардың ж ə не липидтердің (май- лар), ал, фосфор фосфолипидтердің құрамында фосфатты топтар түрінде болады. Макроэлементтер жануардың тірі салмағының 99,9%-ын құ рай - ды, ал тек 0,1% ғана сан жағынан көп (100-дей) топ- микроэлемент- терге келеді.

10 слайд

#11 слайд
Қорытынды Химиялық талдауға қарасақ, топырақтағы химиялық элементтер құрамы көп ж ə не ол көп жылға жетеді. Н. П. Ремезов деректері бойынша, қаратопырақ құрамында азот пен фосфордың көптігі сонша,бидайдан орташа түсім алғанда небары 250 жылға жетеді екен, ал калий құрамы – 3 мың жылға жетерлік. Бірақ өсімдіктер үшін элементтер мөлшері емес, топырақтағы өсімдік сіңіруге ыңғайлы формалары маңызды. Тыңайтқыш қолдана отырып адам заттардың биологиялық айналымына белсенді араласып, өз мақсатында бағыт беріп, реттейді.Органикалық минерал тыңайтқыштарды қосумен қатар соңғы жылдары бактериялық тыңайтқыштарда қолданыс табуда. Бактериялар массасын топыраққа араластырып микробиологиялық процестерді күшейтуге ж ə не химиялық элементтердің сіңімділігін көтеруге қол жеткізіледі. Ауыл шаруашылығы дақылдарын қалыпты өсіру үшін макро- элементтер мөлшері ғана емес, сирек кездесетін жəне бытырап орналасқан химиялық элементтер құрамы да маңызды. Олардың болмауы немесе аз болуы м ə дени өсімдіктердің ауруына, түсімнің аз болуына ə келеді .

11 слайд

#12 слайд
Пайдаланылған әдебиет  Ж. К. ҚАБЫШЕВА –ТОПЫРАҚТАНУ, ОҚУЛЫҚ  Википедия интернет желісі  Бигалиев А.Б., Жамалбеков Е.У., Білдебаева Р.М. «Қазақстан топырағы және оның экологиясы»- А., Санат, 1995  Е. Жамалбеков «Топырақтану және топырақ географиясы»- А., 2006  Тазабеков Т.Т., т.б. «Топырақтар географиясы»- А.,2000

12 слайд

#13 слайд

13 слайд