#1 слайд
ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ (552–603 жылдар) GRE EN

1 слайд

#2 слайд

2 слайд

#3 слайд
Қытай деректерi бойынша түркілер алғашқы кезде Қытай шегарасының батысында, Алтай тауларының етегiнде өмiр сүрдi. Кейін түрiк тайпаларының көсемi Бумынның басшылығымен иелiктерiн Хуанхэ жағалауларына дейін кеңейтті.

3 слайд

#4 слайд
Қытай деректерiнде түркілерге қатысты алғашқы мәлiметтер 542 жылдан бастап кездеседі. Түркілер жужан қағанына салықты темір түрінде төлеген.

4 слайд

#5 слайд
«Түрік» сөзi «берік, күштi» деген мағынаны бiлдiріп, билiк етушi ашина әулетiне байланысты айтылды. Кейiн олардың қарамағындағы барлық тайпалардың ортақ атауына айналды. Бұл тайпалардың біраз бөлігі теле деп аталды. Жужандардың тепкісін көрген түркілер оларға қарсы бас көтере бастайды. Бумын қалың қолмен жужандарға шабуыл жасайды. 552 жылы жужандар әскерi талқандалады. Бумын түркі елiнiң қағаны болып жарияланады. Орталық Азиядағы жаңа мемлекет – Түрiк қағанаты осылай пайда болды.

5 слайд

#6 слайд
Мұқан қаған (553–572 жылдар) жужандарды талқандауды аяқтайды. Мұқан қаған түркілердiң Орталық Азия мен Оңтүстiк Сiбiрдегi үстемдiгiн бекiттi. Қытай жылнамаларындағы деректер бойынша Мұқан қаған «шегара (Ұлы қорған) сыртындағы барлық иелiктердiң зәресiн ұшырды». VI ғасырдың 60- жылдары Түрiк қағанаты сол кездегi iрi мемлекеттер – Византия, Иран, Қытаймен өзара қарым-қатынас жасады. Түрiк қағанаты нығайған кезiнде (VI ғасырдың 70- жылдары) Маньчжуриядан Босфорға дейiнгi жердi алып жатты. Иштеми қаған тұсында түркiлер әскери жағынан қуатты империяға айналды. . Иштеми (Iстеми) қаған қазiргi Қазақстан, Орталық Азия аумағын бағындырып, Едiл мен Солтүстiк Кавказға шықты.

6 слайд

#7 слайд

7 слайд

#8 слайд
VI ғасырдың 60–90-жылдарында Түрiк қағанаты iштей қуатты және көршiлер үшiн қаһарлы еді. Түркілер Қытайды өздерiнiң кiрiс көзi деп бiлді. Қытайлар мұнымен келісе алмады. Түркілерге қарсы күрес олардың басты мiндетiне айналды.

8 слайд

#9 слайд
VI ғасырдың соңы – VII ғасырдың басында Қытайдың күшеюi билiк басындағы түркі әулетiнiң өз iшiнде қырқыстың басталуымен және даладағы сұрапыл жұтпен тұспа-тұс келдi. Мұның бәрi қағанатты дағдарысқа ұрындырды. Түркiлердiң қарсылығын әскери күшпен жеңе алмаған Қытай 603 жылы дипломатиялық жолмен қағанаттың ыдырауына қол жеткізді. Біртұтас мемлекет Батыс Түрік және Шығыс Түрік қағанаттарына бөлінді. Қағанат ыдырағанымен қуатты мемлекет болып қала берді.

9 слайд

#10 слайд
Қаған мемлекетті басқарды, жоғарғы сот мiндетiн атқарды, әскерге басшылық етті. Әскери және азаматтық билікті басқаратын жүйе – ябғу, шад т.б. құрылды. Түрiк мемлекетiнде қарапайым халық бұдун (мемлекеттiң қатардағы құрамы) аталды. Зерттеушiлер «ашина» терминiн әрқилы саралайды, бiреулерi бұл сөздi «текті қасқыр», ал басқалары «аспаннан жаратылған» деп түсiндiредi.

10 слайд

#11 слайд
БАТЫС ТҮРIК (603–704 жылдар) ЖӘНЕ ШЫҒЫС ТҮРIК (682–744 жылдар) ҚАҒАНАТТАРЫ

11 слайд

#12 слайд

12 слайд

#13 слайд
Иштеми қаған Қытай деректерiнiң бiрiнде 100 мың адамдық әскері бар «он тайпа қағаны» аталды. Л.Н. Гумилевтің зерттеуінше, Иштеми өлгеннен кейін, билікке Тардуш келді. Оның тұсында Батыс Түрік қағанаты түпкілікті жеке мемлекетке айналды.

13 слайд

#14 слайд
14 . Тардуш қаған кезінде Батыс Түрік қағанаты күшейді. Дулу және нушеби қағанаттың үстем тайпалары болды. Қағанаттағы ябғу, шад және елтебер сияқты жоғары лауазымдар қаған әулетіне тиесілі еді. Сот қызметiн бұйрықтар мен тархандар атқарды. Қағанаттың негiзгi халқын ерiктi малшылар қауымы (қара бұдун) құрады. Түркілер отырықшы бағынышты халықты тат, яғни тәуелдi алым-салық төлеушiлер деп атады. Батыс Түрік қағанаты VII ғасырдың бірінші жартысында, Шегу мен Тон-ябғу қағандар тұсында өркендеді. Бұл кезеңдегі әскери жорықтар барысында қағанаттың аумағы ұлғайып, экономикасы дами түсті. Тон-ябғу тұсында Орталық Азия мемлекеттерiне қағанаттың қатаң бақылауы орнықты. Оның қол астындағы барлық иелiктерге қағанның өкілдері – тұдундар жiберiлдi.

14 слайд

#15 слайд
634 жылы Ешбар Елтеріс қаған билікті күшейтіп, «он тайпа» – «он оқ бұдун» жүйесін енгізді. Қа ­ ғанның он оқ, он түменнен (әр түменде 10 мың қол) тұратын әскери жасағы болды. «Бұдун» сөзі ел, халық ұғымын білдіреді.

15 слайд

#16 слайд

16 слайд

#17 слайд
682 жылы Қытаймен соғыс барысында шығыс түркілер өздерiнiң мемлекетiн қайта құрды. Қалпына келген мемлекет осы күнгі Монғолия аумағында құрылды. Шығыс Түрiк қағанаты Қапаған қаған тұсында Орталық Азияны бағындырды. 716 жылы Бiлге қаған Шығыс Түрiк қағанатының билеушiсi болды. Бiлге қаған мен оның iнiсi Күлтегiн Түрiк қағанатын қайта өркендеттi. Бiлге Қытаймен соғыстағы жеңiсi арқылы ұтымды бейбiт келiсiмге қол жеткiздi. Қытай императоры Түрiк ордасына үлкен көлемде жiбек жiбердi. Бұл Қытайдың солтүстік шегарадағы бейбiт өмiр үшiн төлемі еді.

17 слайд

#18 слайд
731 жылы Күлтегiн, көп ұзамай Бiлге дүние салды. Орхон өзенiмаңында Бiлге мен Күлтегiнге арналып құлпытастар орнатылды. Бұл құлпытастар Түрiк қағанаты тарихының жылнамасы болып табылады. Бiлге қаған мұрагерлерi кезінде қағанат құлдырады. 744 жылы бiрiккен ұйғыр және қарлұқ күштерi Шығыс Түрік қағанатын талқандады. Ашина әулетi өмiр сүруiн тоқтатты.

18 слайд