Тыныс алу қызметі. Құрылысы.

#1 слайд
№ 1 Алматы қазақ мемлекеттік гуманитарлық- педагогтік колледжі 0105000 – БАСТАУЫШ БІЛІМ БЕРУ мамандығы 0105013 – БАСТАУЫШ БІЛІМ БЕРУ МҰҒАЛІМІ біліктілігі АНАТОМИЯ, ФИЗИОЛОГИЯ ЖӘНЕ МЕКТЕП ГИГИЕНАСЫ пәні Тыныс алу мүшелерінің қызметі мен құрылысы тақырыбы Кенжеева Гүлжан Құрбанқызы

1 слайд

#2 слайд
Сабақтың тақырыбы:Сабақтың тақырыбы: Тыныс алу мүшелерінің қызметі мен құрылысыТыныс алу мүшелерінің қызметі мен құрылысы Сабақтың мақсаты: Сабақтың мақсаты: Тыныс алу мүшелерінің құрылысы мен қызметі, тыныс алудың Тыныс алу мүшелерінің құрылысы мен қызметі, тыныс алудың маңызы, тыныс алу және шығару қозғалыстары, өкпедегі газ алмасу, маңызы, тыныс алу және шығару қозғалыстары, өкпедегі газ алмасу, ұлпа алмасу туралы білімін кеңейту.ұлпа алмасу туралы білімін кеңейту. Сабақтың міндеттері:Сабақтың міндеттері: Тыныс алу процесінің мәні және адам ағзасында энергия мен зат Тыныс алу процесінің мәні және адам ағзасында энергия мен зат алмасудағы маңызымен таныстыру, қызметіне байланысты тыныс алу алмасудағы маңызымен таныстыру, қызметіне байланысты тыныс алу мүшелерінің құрылысы, тыныс алудың тыныс және сөйлеу мүшелерінің құрылысы, тыныс алудың тыныс және сөйлеу қабілетіндегі қызметі туралы білім алу.қабілетіндегі қызметі туралы білім алу. Алған білімдерін жадында сақтау қабілетін дамытып жетілдіру, зейін Алған білімдерін жадында сақтау қабілетін дамытып жетілдіру, зейін қойып тыңдауға үйрету, өз беттерінше ізденуін және ғылыми қойып тыңдауға үйрету, өз беттерінше ізденуін және ғылыми көзқарастарын қалыптастыру.көзқарастарын қалыптастыру. Күтілетін нәтижеКүтілетін нәтиже : : Тыныс алу мүшелерінің құрылысы мен қызметіТыныс алу мүшелерінің құрылысы мен қызметі туралы білімді өз туралы білімді өз беттерімен меңгеруді жалғастыру.беттерімен меңгеруді жалғастыру.

2 слайд

#3 слайд
ЖоспарЖоспар 1.1. Тыныс алудыТыныс алуды ң ң маңызымаңызы 2.2. Тыныс алу мүшелерінің құрылысыТыныс алу мүшелерінің құрылысы 3.3. Өкпедегі және ұлпадағы газ алмасуӨкпедегі және ұлпадағы газ алмасу 4.4. Өкпенің тіршілік сыйымдылығыӨкпенің тіршілік сыйымдылығы

3 слайд

#4 слайд
Тыныс алу жүйесінің маңызыТыныс алу жүйесінің маңызы Адам организмі өзін қоршаған сыртқы ортамен Адам организмі өзін қоршаған сыртқы ортамен қатты, сұйық  және газ түріндегі заттармен алмаспай қатты, сұйық  және газ түріндегі заттармен алмаспай өмір сүре алмайды. Адам үнемі сыртқы ортадан өмір сүре алмайды. Адам үнемі сыртқы ортадан қоректік заттарды, суды және оттегін алады. Оттегі қоректік заттарды, суды және оттегін алады. Оттегі адам өмірі үшін аса маңызды. Оттегі ұлпалардағы адам өмірі үшін аса маңызды. Оттегі ұлпалардағы тотығуға қатысады. Тотығу кезінде заттардың тотығуға қатысады. Тотығу кезінде заттардың ыдырауынан көмір қышқыл газы пайда болып, ыдырауынан көмір қышқыл газы пайда болып, денеден сыртқа шығарылады. Дем алғанда организм денеден сыртқа шығарылады. Дем алғанда организм мен сыртқы орта өздерінің құрамындағы газдарымен мен сыртқы орта өздерінің құрамындағы газдарымен алмасады.алмасады.

4 слайд

#5 слайд
Дем алудың минуттік мөлшері дене салмағымен Дем алудың минуттік мөлшері дене салмағымен салыстырғанда бала өсе келе азаяды: жаңа туған сәбиде — 220 смсалыстырғанда бала өсе келе азаяды: жаңа туған сәбиде — 220 см 33 , , 6 жаста 168 см6 жаста 168 см 33 , 14 жасқа таман 128 см, 14 жасқа таман 128 см 33 , ал ересек адамда 96 см, ал ересек адамда 96 см 33 .. Дем алу көлемі жаңа туған сәбиде - 25 смДем алу көлемі жаңа туған сәбиде - 25 см 33 , 1 жаста - 80 см, 1 жаста - 80 см 33 -- ге дейін артады, 2 жаста - 140 смге дейін артады, 2 жаста - 140 см 33 , ересек адамда - 400 см, ересек адамда - 400 см 33 . . Өкпесінің мөлшері жаңа туған сәбиде - 53 смӨкпесінің мөлшері жаңа туған сәбиде - 53 см 33 , 1 жаста - 210 см, 1 жаста - 210 см 33 , 13 , 13 жаста - 707 смжаста - 707 см 33 , 20-25 жаста - 1680 см, 20-25 жаста - 1680 см 33 , ал 30-40 жаста орта шамамен , ал 30-40 жаста орта шамамен 1788 см1788 см 33 .. Өкпе альвеолаларының диаметрі ересек адамда 0,2 мм, ал Өкпе альвеолаларының диаметрі ересек адамда 0,2 мм, ал жаңа туған сәбиде - 0,07 мм. Өкпенің жалпы көлемі жаңа туған жаңа туған сәбиде - 0,07 мм. Өкпенің жалпы көлемі жаңа туған балада - 1,617 смбалада - 1,617 см 33 , ал ересек адамда -67,7 см, ал ересек адамда -67,7 см 33 . Осы көрсеткіштерді . Осы көрсеткіштерді пайдаланып ғалымдар өкпенің шар тәрізді альвеолаларының пайдаланып ғалымдар өкпенің шар тәрізді альвеолаларының әрқайсының көлемі жаңа туған нәрестеде 4,10әрқайсының көлемі жаңа туған нәрестеде 4,10 88 тең болатынын тең болатынын есептеп шығарған. Өкпе қуыстарының жалпы ауданы жаңа туған есептеп шығарған. Өкпе қуыстарының жалпы ауданы жаңа туған сәбиде - 6 мсәбиде - 6 м 22 , ересек адамда - 50 м, ересек адамда - 50 м 22 , яғни 8 есе  артық., яғни 8 есе  артық. Көмейдің жалғасы кеңірдектің ұзын дығы балаларда - 4 см, Көмейдің жалғасы кеңірдектің ұзын дығы балаларда - 4 см, 10 жаста — 7 см, ересек адамда - 10-12 см.10 жаста — 7 см, ересек адамда - 10-12 см.

5 слайд

#6 слайд
Тыныс алуТыныс алу Тыныс алу Тыныс алу - - ағза және сыртқы орта ағза және сыртқы орта аралығында газ алмасу. аралығында газ алмасу. Тыныс алу Тыныс алу мүшелерінің мүшелерінің құрылысықұрылысы Мұрын қуысы (кеңсірік)Мұрын қуысы (кеңсірік) ЖұтқыншақЖұтқыншақ Көмекей (көмей)Көмекей (көмей) КеңірдекКеңірдек БронхыларБронхылар ӨкпелерӨкпелер

6 слайд

#7 слайд
ТЫНЫСАЛУ ЖҮЙЕСІ ТЫНЫ САЛУ АҒЗА ГАЗ АЛМАСУ СЫРТҚЫ ОРТА ТЫНЫСАЛУ МҮШЕЛЕРІ МАҢЫЗЫ О2-қамтамасыз ету СО 2-ні шығару H2O,NH 3, H2S- т.б.шығару АУА ЖОЛДАРЫ ӨКПЕ ҚҰРЫЛЫСЫ ҚҰРЫЛЫСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ҚЫЗМЕТТЕРІ МҰРЫН ҚУЫСЫ ИІРІМ ЖОЛДАРЫ КІРПІКШЕЛЕР ҚАНТАМЫРЛАР БЕЗДЕР ИІС ЖҮЙКЕ ТАЛШЫҚТАРЫ КӨМЕЙ КЕҢСІРІК ШЕМІРШЕКТЕР ДЫБЫС СІҢІРЛЕРІ 16-20-ШЕМІРШЕ КТІ САҚИНАЛАР ОҢ ЖАҚ АУАТАМЫР КЕҢІРДЕК АУАТАМЫР СОЛ ЖАҚ АУАТАМЫР АУА ЗАЛАЛСЫЗДАНАД Ы ЫЛҒАЛДАНАДЫ ЖЫЛЫНАДЫ ИІС СЕЗУ ҚОРҒАНЫШ /бөбешік/ ДЫБЫС ШЫҒАРУ ҚОРҒАНЫШ АУА ӨТКІЗУ ОҢ ЖӘНЕ СОЛ ӨКПЕ АУАТАМЫРЛАР, ӨКПЕ КӨПІРШІКТЕР ҚҰРЫЛЫСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕР І ҚЫЗМЕТТЕРІ ГАЗ АЛМАСУ ПЛЕВРА ҚЫЗМЕТТЕРІ ӨКПЕНІҢ КӨЛЕМІН ӨЗГЕРТУ ӨКПЕНІҢ ҮЙКЕЛЕСІН ЖЕҢІЛДЕТУ

7 слайд

#8 слайд
Мұрын қуысы Көмей Кеңірдек Ауа тамырлар Өкпе Плевра Плевра қуысы Негізгі тынысалу бұлшықеттері Қабырға аралық бұлшыкеттер Көкет Тыныс алу мүшелерінің құрылысы

8 слайд

#9 слайд
М ұ р ы н қ у ы с ыМ ұ р ы н қ у ы с ы Мұрын қуысының барлық ішкі беті 100 см2. ол тербелмелі эпителийлі сілемейлі қабықпен жабылған және қан тамырларына бай келеді. Тамырлармен аққан қан дем алған ауаны дене температурасына дейін жылытады. Сілтемейлі қабық бөлетін сілемей ауаны ылғалдайды және шаң-тозаң микроорганизмдерді тұтып қалады.

9 слайд

#10 слайд
Т а м а қ т а н у

10 слайд

#11 слайд
Көмей - ауаны жұтқаншақтан кеңірдекке өткізеді. Ауыз қуысындағы мүшелермен бірге көмей дыбыс түзу және айқын сөйлеу қызметін де атқарады. Мойын омыртқаның IV-VI деңгейде орналасқан. Ерлерде ұзындығы -44мм, әйелдерде -35 мм. Кеңірдек - ұзындығы 9-13 см, диаметрі 15 мм, өңештің алдында орналасқан түтік. Кеңірдектің қабырғасы оның қабысып қалуына кедергі келтіретін шеміршекті жартылай сақиналардан тұрады. Бронхылар - оң және сол жақ өкпеге кіреді, содан кейін өкпеде тармақталып, бронхы ағашын түзеді. Ең ұшындағы жіңішке бұтақшалары бронхиолалар деп аталады да, альвеолалармен аяқталады.

11 слайд

#12 слайд
ӨКПЕ  Кеуде (көкірек) қуысының қабырғасына жанаса Кеуде (көкірек) қуысының қабырғасына жанаса орналасқан серпінді, борпылдақ (губчатый) орналасқан серпінді, борпылдақ (губчатый) мүше. Өкпе қантамырлары көп болғандықтан, мүше. Өкпе қантамырлары көп болғандықтан, түсі қызғылт. Адамда 2түсі қызғылт. Адамда 2 өкпе (оң жақ өкпе (оң жақ жәнежәне сол сол жақ жақ өкпеөкпе ) ) болады.болады.  Әйелдердің өкпесінің тіршілік сыйымдылығы Әйелдердің өкпесінің тіршілік сыйымдылығы орташа есеппен, өкпенің тіршілік орташа есеппен, өкпенің тіршілік сыйымдылығысыйымдылығы 3000-3500мл,3000-3500мл, ер адамдарда ер адамдарда 3500-3500- 4800мл4800мл болады.болады.

12 слайд

#13 слайд
Тыныс алу қозғалыстары Тыныс алу Тыныс шығару Тынысалу қозғалыстары - тынысалу және тыныс шығару арқылы жүзеге асады. Тынысалу қозғалыстары - тынысалу және тыныс шығару арқылы жүзеге асады. Демді ішке алғанда қабырғалар сәл көтеріліп, көкет тегістеледі. Кеуде қуысы кеңейеді.кеңейеді. Тыныс шығарғанда кеуде қуысы мен өкпенің көлемі кішірейеді. Көкет күмбезде-Тыныс шығарғанда кеуде қуысы мен өкпенің көлемі кішірейеді. Көкет күмбезде- ніп қайта қалпына келеді. ніп қайта қалпына келеді. Жаңа туған нәрестенің тынысалу қозғалыстары минутына Жаңа туған нәрестенің тынысалу қозғалыстары минутына 60 рет60 рет , , ересекересек адамдарда адамдарда 10-1810-18 рет.рет.

13 слайд

#14 слайд
ТЫНЫСАЛУ КЕЗЕҢДЕРІ СЫРТҚЫ ТЫНЫСАЛУ - АУ АДАҒЫ ГАЗДАРДЫ ӨКПЕГЕ ӘКЕЛІП, ӨКПЕДЕН ҚАЙТАДАН АТМОСФЕРАҒА ШЫҒАРУ ӨКПЕ КӨПІРШІКТЕРІНДЕГІ /АЛЬВЕОЛАЛАРДАҒЫ/ ГАЗДАР МЕН ҚАН ҚҰРАМЫНДАҒЫ ГАЗДАРДЫҢ АЛМАСУЫ ГАЗДАРДЫҢ ӨКПЕДЕН ҰЛПА ЛАРҒА, ҰЛПАЛАРДАН ӨКПЕГЕ ҚАН АҒЫНЫМЕН ТАСЫМАЛДАНУЫ ҰЛПА МЕН ҚАН АРАСЫНДА ГАЗ АЛМАСУЫ ІШКІ ТЫНЫСАЛУ КЛЕТКА ҚҰРАМЫНДАҒЫ ОРГАНИКАЛЫҚ ЗАТТАРДЫҢ ТОТЫҒУЫ МЕХАНИЗМІ ТЫНЫС АЛУ ТЫНЫС ШЫҒАРУ ҚАБЫРҒААРАЛЫҚ БҰЛШЫҚ ЕТТІҢ ЖИЫР ЫЛУЫ ҚАБЫРҒА БҰЛШЫҚ ЕТ ІН ІҢ ЖИЫР ЫЛУЫ ҚАБЫРҒА ШЕТІНІҢ КӨТЕР ІЛУІ ТӨСТІҢ АЛҒА ЖЫЛЖУЫ, ДИАФРАГМА /КӨКЕТ/ КҮМБЕЗІНІҢ ТҮСУІ ӨКПЕНІҢ СОЗЫЛУЫ ТЫНЫС АЛУ ТЫНЫС ШЫҒАРУ ӨКПЕ КӨЛЕМІНІҢ ТАРЫЛУЫ ҚАБЫРҒА ШЕТІНІҢ ТҮСУІ ТЫНЫСАЛУ АУА О 2 С О 2 АУА ТӨСТІҢ АЛҒА ЖЫЛЖУЫ, ДИАФРАГМ А /КӨКЕТ/ КҮ МБЕЗІНІҢ КӨТЕРІЛУІ

14 слайд

#15 слайд
Өкпедегі газ алмасуӨкпедегі газ алмасу Адам құрамында 21% оттек, 79% азот, 0,03% көмірқышқыл газы бар атмосфералық ауамен тыныс алады. Дем шығарғандағы ауада 16% оттек, 4,0% көмірқышқыл газы және 79% азот болады. Дем алғандағы және дем шығарғандағы ауа құрамындағы оттек пен көмірқышқыл газының айырмашылығы- өкпедегі газ алмасу нәтижесі болып табылады. Өкпеде газ алмасу диффузия жолымен жүреді. Өкпе капиллярына түскен көктамыр қанында оттек аз, көмірқышқыл газы көп. Сондықтан, альвеола ауасындағы оттек қанға араласады, ал көмірқышқыл газы қаннан өкпе альвеоласына түседі. Өкпедегі газ алмасуды сыртқы тыныс алу дейді. Қандағы оттек эритроциттерге өтеді де, гемоглобинмен берік емес байланысып, оксигемоглобин түзеді. көктамыр қаны салатамыр қанына айналады да, өкпе көктамыр арқылы жүрекке, одан қанайналымның үлкен шеңберінің тамырларына түседі. Көмірқышқыл газы альвеоладан ауа тасымалдайтын жол арқылы сыртқа шығарылады.

15 слайд

#16 слайд
Ұлпадағы газ алмасуҰлпадағы газ алмасу Оттекте қаныққан салатамыр қаны қан айналымның үлкен шеңберімен ағзаның барлық ұлпаларына тасымалданады. Ұлпаларда оттек, оттек концентрациясы жоғары қылтамырлардан ұлпа сұйықтығы арқылы жасушаларға диффузияланады да, тотығу процестерінде қолданылады. Көмірқышқыл газы ұлпа жасушаларынан қылтамырларға ұлпа сұйықтығы арқылы диффузияланады. Ұлпадағы газ алмасуды ішкі тыныс алу дейді. Салатамыр қаны көктамыр қанына айналып, қуыс көктамырлар арқы- лы жүрекке, әрі қарай қанайналымның кіші шеңберіне өтеді. Күні бойы адам пайдаланатын оттек пен көмірқышқыл газының мөлшері дене бел- сенділігіне және денсаулық күйіне байланысты өзгеріп отырады.

16 слайд

#17 слайд
16,3% 4% 79,7%20,94 % 0,03 % 79,03 %Оттегі Көмірқышқыл газы Азот Тыныс шығару ауасы Тыныс алу ауасыГаздарТынысалу және тынысшығару ауасының құрамы

17 слайд

#18 слайд
ӨКПЕНІҢ ТІРШІЛІК СЫЙЫМДЫЛЫҒЫ ҚАЛЫПТЫ ТЫНЫС АУАСЫ / ҚТА / РЕЗЕРВТІК ДЕМ АЛУ АУАСЫ / РДАА / РЕЗЕРВТІК ДЕМ ШЫҒАРУ АУАСЫ / РДША / ЖАЙ ДЕМ АЛЫП , ҚАЙТА ШЫҒАТЫН АУА МӨЛШЕРІ ҚАЛЫПТЫ ТЫНЫС АЛУ КЕЗІНДЕ КҮШПЕН ДЕМ ШЫҒАРҒАН АУА КӨЛЕМІДЕМДІ ӘДЕТТЕГІДЕЙ ЖАЙ ТАРТЫП ҚОЙМАЙ, ӘЛІ КЕГЕНШЕ ТЕРЕНДЕТЕ ЖҰТҚАН АУА КӨЛЕМІ ӨЛШЕЙТІН ҚҰРАЛ СПИРОМЕТРӨКПЕНІҢ ТІРШІЛІК СЫЙЫМДЫЛЫҒЫ Ө Т С = Қ Т А + Р Д А А + Р Д Ш А

18 слайд

#19 слайд
ӨКПЕНІҢ ТІРШІЛІК СЫЙЫМДЫЛЫҒЫ Спирометр

19 слайд

#20 слайд
ӨКПЕНІҢ ТІРШІЛІК СЫЙЫМДЫЛЫҒЫ Терең тынысшығару Қалыпты тынысшығару Қалыпты тынысалу Терең тынысалу

20 слайд

#21 слайд
Тыныс алу мүшелерінің бәрінің физиологиялық Тыныс алу мүшелерінің бәрінің физиологиялық көрсеткіштеріне дене еңбегі мен спорт әсер етеді. көрсеткіштеріне дене еңбегі мен спорт әсер етеді. Мысалы: Өкпенің тіршілік сыйымдылығы: Мысалы: Өкпенің тіршілік сыйымдылығы: штангистерде - 4 л, футболистерде - 4,2 л, боксерлерде -штангистерде - 4 л, футболистерде - 4,2 л, боксерлерде - 4,8л, қайықшыларда - 5,5 л. Тыныс алу жиілігі: 4,8л, қайықшыларда - 5,5 л. Тыныс алу жиілігі: спортсмендерде минөтіне - 6-8 рет, ал жаттықпаган спортсмендерде минөтіне - 6-8 рет, ал жаттықпаган адамдарда -14-20 рет. Спортпен шұғылданатын  адамдарда -14-20 рет. Спортпен шұғылданатын  адамдардың тынысы терең болады, Бұл организмнің адамдардың тынысы терең болады, Бұл организмнің үнемді қызмет етуінің белгісі. Мысалы, терең дем үнемді қызмет етуінің белгісі. Мысалы, терең дем шығарғанда олардың сыртқа айдалған ауасының шығарғанда олардың сыртқа айдалған ауасының құрамындағы көмір қышқыл газы 2 есе көп болады.құрамындағы көмір қышқыл газы 2 есе көп болады.

21 слайд

#22 слайд
Бекіту 1. Тынысалудың маңызы. 2. Тыныс алу дегені...

22 слайд