Мазмұны

1.

Бағалау мақсаты .................................................................................................................... 3

1.1

Оқу бағдарламасымен өзара байланысы......................................................................... 3

1.2

Критериалды бағалау жүйесімен байланысы ................................................................ 3

2

Емтихан жұмысының сипаттамасы ................................................................................. 3

2.1

Бағалау міндеттері ................................................................................................................ 4

2.2

Баллдардың үлестірілуі ....................................................................................................... 5

2.3

Емтиханды өткізу тілі.......................................................................................................... 5

2.4

Калькуляторды қолдану ............................................................................................. 5

3.

Емтиханды өткізу үдерісін басқару ................................................................................. 5

4.

Емтихан жұмысына балл қою және баға беру үдерісі................................................. 6

5

Бағалар сипаттамасы ........................................................................................................... 6

6

Тапсырмалар мен балл қою кестесінің үлгісі ................................................................ 7

2

1.

Бағалау мақсаты

Білім алушылардың «Биология» пәні бойынша оқу бағдарламасының көлемін меңгеру
деңгейін негізгі орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына
(бұдан әрі – МЖМББС) сәйкес анықтау.
1.1

Оқу бағдарламасымен өзара байланысы

Білім алушыларды қорытынды аттестаттау жаңартылған білім беру мазмұны
бойынша жалпы орта білім беру деңгейінің жаратылыстану-математикалық бағыттағы 1011-сыныптары үшін «Биология» пәнінен үлгілік оқу бағдарламасының мазмұнын қамтиды.
Оқу жүктемесі төмендетілген үлгілік оқу бағдарламасымен оқитын білім
алушыларды қорытынды аттестаттау үшін жалпы орта білім беру деңгейінің
жаратылыстану-математикалық бағыттағы 10-11-сыныптарына арналған «Биология» пәні
бойынша оқу жүктемесі төмендетілген үлгілік оқу бағдарламасының мазмұны қамтылады.
Білім алушылардың білімі мен біліктілігінің деңгейі, дағдылары МЖМББС-ның
күтілетін нәтижелерімен анықталады.
1.2

Критериалды бағалау жүйесімен байланысы

Білім алушыларды қорытынды аттестаттау қалыптастырушы және жиынтық
бағалауды қамтитын критериалды бағалау жүйесінің бөлігі болып табылады.

2

Емтихан жұмысының сипаттамасы

Орындау уақыты
3 сағат
Емтихан жұмысы 3 бөлімнен тұрады.
А бөлімі ұсынылған төрт жауаптан бір дұрыс жауабы бар 20 тапсырмадан тұрады. Әр
тапсырма 1 балмен бағаланады.
B бөлімі 4-5 құрылымдық тапсырмадан тұрады. Тапсырмалар 5-10 балл аралығында
бағаланады.
С бөлімі теориялық шағын зерттеу түріндегі бір құрылымдық тапсырманы қамтиды
(дайын нәтижелерді, графиктерді, кестелерді т.б. интерпретациялау). Тапсырма 5-10 балл
аралығында бағаланады.
Білім алушыларға калькуляторды қолдануға рұқсат етіледі.
Максималды балл
60 балл
3

2.1

Бағалау міндеттері

1-БМ

Білу және түсіну
Білім алушылар:
• ғылыми құбылыстарды, фактілерді, заңдарды, анықтамаларды, ұғымдар
мен теорияларды;
• ғылыми лексика, терминдер, шартты белгілерді (соның ішінде
белгіленулер, шамалар және өлшем бірліктерді);
• ғылыми құрал-жабдықтардың жұмыс істеу қағидаттарын және олардың
қауіпсіздік және қолдану ережелерін;
• ғылыми шамалар мен оларды анықтау тәсілдерін;
• әлеуметтік, экономикалық және экологиялық салдарды назарға ала
отырып, ғылыми әдістер мен технологияларды білуі және түсінуі тиіс.
• құбылыстар,
жүйелер
мен
өзара
байланыстардың
дәлелді
түсініктемелерін білуі және түсінуі қажет

2-БМ

Ақпаратты өңдеу, қолдану және бағалау
Білім алушылар:
• әр түрлі дереккөздерден алынған ақпараттарды анықтауы, таңдауы,
жүйелеуі;
• ақпаратты өңдеу және маңызды емес ақпаратты бөліп шығару;
• сандық және әр түрлі мәліметтермен жұмыс жасауы, ақпаратты әр түрлі
формада ұсынуы;
• үлгілерді анықтау үшін ақпаратты пайдалануы, жұмыс барысын
сипаттауы және қорытынды жасауы;
• болжам жасап, гипотезалар ұсынуы;
• гипотезаларды қолдау үшін аргументтер мен дәлелдер табуы;
• жаңа жағдайларда білім мен принциптерді қолдануы;
• сандық мәліметтері бар есептерді шығаруы тиіс.
Тәжірибелік және эксперименталды дағдылар
Білім алушылар:
• бақылаулар мен тәжірибелік деректерді түсіндіруі және бағалауы;
• мәселені анықтауы;
• зерттеулерді даярлау және жоспарлауы;
• әдістерді таңдауы, ықтимал жақсарту жолдарын ұсынуы;
• бақылаулар мен өлшеулерді қажетті дәлдікпен және мұқияттылықпен
жүргізуі тиіс.

3-БМ

4

2.2

Баллдардың үлестірілуі
Бағалау міндеттері бойынша баллдардың бөлінуі кестеде келтірілген.
Бағалау міндеттері

Балл

1-БМ Білу және түсіну

20-25

2-БМ Ақпаратты өңдеу, бағалау және қолдану

30-35

3-БМ Тәжірибелік және эксперименталды дағдылар

5-10

Барлығы

60

Жаратылыстық – гуманитарлық бағыттың оқу бағдарламасының бөлімдері бойынша
баллдарды бөлу (10-11 сыныптар) кестеде келтірілген.

2.3

Тірі ағзалардың
көптүрлілігі,
құрылымы мен
қызметтері

Көбею, тұқым
қуалаушылық,
өзгергіштік.
Эволюциялық даму

Ағза мен
қоршаған орта

Қолданбалы
кіріктірілген
ғылымдар

35% - 43%
(21-25 балл)

14% - 22%
(9-13 балл)

2% - 10%
(2-6 балл)

33% - 41%
(20-24 балл)

Емтиханды өткізу тілі
Емтихан оқыту тілінде тапсырылады.

2.4

Калькуляторды қолдану
Калькулятор:
• көлемі қолдану үшін қолайлы;
• батарея немесе күн батареялары негізінде жұмыс істейтін;
• қақпағы, қаптамасы және жабындарында нұсқаулықтар немесе формулалар
бастырылмаған болуы керек.
Келесі функциялары бар калькуляторды пайдалануға тыйым салынады:
• алгебралық амалдарды орындау;
• дифференциалдау немесе интегралдау;
• басқа құрылғылармен немесе интернетпен байланыс.
Калькуляторда жеңіл шығарылатын ақпараттар болмауы керек, соның ішінде:
• деректер қоры;
• сөздіктер;
• математикалық формулалар;
• мәтіндер.

3.

Емтиханды өткізу үдерісін басқару

Бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білімнің білім беретін оқу бағдарламаларын
жүзеге асыратын білім беру ұйымдарындағы білім алушылардың үлгерімі «Орта,
техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдары үшін білім
5

алушылардың үлгеріміне ағымдағы бақылауды, оларды аралық және қорытынды
аттестаттауды өткізудің үлгілік қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім
және ғылым министрінің 2008 жылғы 18 наурыздағы №125 Бұйрығымен бекітілген
ағымдық бақылаудың, оларды аралық және қорытынды аттестаттауды ұйымдастыру және
өткізу жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес жүзеге асырылады.
4.

Емтихан жұмысына балл қою және баға беру үдерісі

Емтихан жұмысы үшін балл қою үдерісін балл қою кестесі негізінде аттестаттау
комиссиясы жүзеге асырады.
Білім алушыларға қойылған балл баллдарды бағаға айналдыру шәкіліне сәйкес бағаға
ауыстырылады.

5

Емтихан жұмысының
балдары
0-23

Балдардың проценттік
құрамы, %
0-39

2 (қанағаттанарлықсыз)

24-38

40-64

3 (қанағаттанарлық)

39-50

65-84

4 (жақсы)

51-60

85-100

5 (өте жақсы)

Баға

Бағалар сипаттамасы

Негізгі бағалардың сипаттамасы білім алушылардың мүмкіндік деңгейін анықтайтын
белгілі бір стандарт жөніндегі жалпы түсінігін қалыптастыру үшін беріледі. Іс жүзінде білім
алушыға берілген баға оның тапсырмаларды қалай орындағанына байланысты болады.
Баға

Сипаттамасы

5

Білім алушы пәнді терең әрі жете біледі және пәннің қағидалары мен әдістерін
нақты түсінеді. Білім алушының жауаптары жақсы түсіндірілген, нақты және
толық, есептеулер дәл және дұрыс орындалған.
Білім алушы:
• фактілерді қағидалар және теориялармен, немесе керісінше
теорияны фактілермен байланыстыруды;
• бірнеше дереккөздерден алынған ақпаратты жинақтауды, оны
қолдануды және айқын логикалық түрде ұсынуды;
• айнымалылардың кең таңдауы бар ситуациялық есептердің шешімін
табуды;
• мәселені модельдеу мен шешу жолын анықтау үшін бірнеше
ақпараттардан алынған мәліметтерді өңдеуді біледі.

4

Білім алушы пәннің түрлі салаларынан жақсы білімін көрсетеді, болмашы
кемшіліктері бар, пәннің негізгі принциптері мен әдістерін түсінеді.
Білім алушының жауаптары жақсы түсіндірілген, нақты және дәлелденген;
есептеулері дұрыс жауапқа келтірілуі мүмкін.
Білім алушы:
• фактілерді оқу бағдарламасында келтірілмеген жағдаяттармен
байланыстыруды;
6

•
•
3

ақпаратты бірнеше дереккөздерден алу мен пайдалануды және оны
айқын логикалық түрде ұсынуды;
айнымалылардың шектеулі саны бар ситуациялық есептерді шешуді
біледі.

Білім алушы пән бойынша болмашы кемшіліктері бар базалық білімін
көрсетеді және пәнге негізделген қағидалары мен әдістерін аса түсінбейді.
Білім алушының жауаптары ішінен қажетті ақпаратпен қоса қажетсіз ақпарат
та бар. Қарапайым есептерді дұрыс шығарған, бірақ қиын есептерде қателер
жіберген.
Білім алушы:
• оқу бағдарламасында келтірілген фактілерді жаңғыртуды;
• бір әрекетті қамтитын есепті шешуді;
• берілген ақпарат көзінен ақпараттың бір бөлігін ғана таңдап
ұсынуды;
• ең аз деректерді өңдеуді қажет ететін модельді немесе мәселені
анықтауды біледі.

2
6

Білім алушыда пән бойынша базалық білімі жоқ.

Тапсырмалар мен балл қою кестесінің үлгісі

Бұл бөлімде қорытынды аттестаттауда қолданылатын тапсырмалардың кейбір
түрлері ұсынылған.
Әр тапсырма соңында тік жақша [ ] ішінде осы тапсырма жауабы үшін берілетін балл
саны келтірілген.
Нұсқама ретінде әр тапсырма үшін қойылатын балл саны көрсетілген балл қою кестесі
беріледі.
А бөлімі
1.

Біржасушалы ағза қоректік заттарды ағзадан тыс қорытады және олардың ядросында
хромосомалары бар. Бұл ағзада жасуша қабықшасы бар, бірақ онда жасұнық жоқ.
Осы ағза қай патшалыққа жатады?
A)
B)
C)
D)

жануарлар
саңырауқұлақтар
өсімдіктер
прокариоттар
[1]

7

2. Схемада өсімдіктердің филогенетикалық картасы берілген.

Қандай өсімдіктер ең соңғы ортақ тегімен бөліседі?
A)
B)
C)
D)

жабық тұқымдылар және ашық тұқымдылар
жабық тұқымдылар және бауырмүктер
бауырмүктер және ашық тұқымдылар
бауырмүктер және мүйізжапырақтылар
[1]

3.

Фотосинтездің жарық фазасында қандай үдеріс орын алады?
A)
B)
C)
D)

глюкоза синтезі
АТФ гидролизі
НАДФH2 тотығуы
фотолиз
[1]

4.

Көлденең жолақты бұлшық еттердің сырғымалы жіпшелері бар.
Осы жіпшелер қандай нәруыздан тұрады?
A)
B)
C)
D)

актин және коллаген
актин және миозин
коллаген және тропонин
миозин және тропонин
A

B

C

D
[1]

8

5.

Фермент үшін 40 ºC және pH 7 ең қолайлы жағдай болып табылады.
Фермент арқылы катализденетін реакция жылдамдығы рН мәндерімен бірге 20ºC
және 40ºC-та өлшенеді.
Қай графикте күтілетін нәтижелер көрсетілген?

[1]
6.

Жүрек циклі кезінде айшықты қақпақшалар жабылады.
Айшықты қақпақшалар не себептен жабылады?
A)
B)
C)
D)

Артериядағы қысым қарыншадағы қысымнан жоғары.
Жүрекшедегі қысым көктамырдағы қысымнан жоғары.
Жүрекшедегі қысым қарыншадағы қысымнан жоғары.
Қарыншадағы қысым жүрекшедегі қысымнан жоғары
[1]

7.

Ащы ішектегі глюкозаны сіңіру механизмі кo-тасымалдау деп аталады.
Берілген заттардың қайсысы глюкозамен бірге кo-тасымалданады?
A)
B)
C)
D)

аминқышқылдар
темір иондары
натрий иондары
дәрумендер
[1]

8.

Кребс циклінде қандай зат түзіледі?
A)
B)
C)
D)

көмірқышқыл газы
ФАД
НАД
пируват
[1]

9

9.

Төменде көрсетілген мРНҚ тізбегімен кодталатын аминқышқылдарының дұрыс
тізбегін анықтаңыз.
АУГГЦУГГУУЦГЦУАУГА
A)
B)
C)
D)

Мет – Ала – Гли- Сер –Лей – стоп-кодон
Ала – Арг – Сер – Лей – стоп-кодон
Мет – Гли – Сер – Лей – Ала- стоп-кодон
Лей – Сер – Гли – Ала – Арг- стоп-кодон
[1]

10. Өндірісте қолданылатын ферментерлер өте үлкен.
Олар қатты қызады және термостатикалық жолмен суытуды қажет етеді.
Ферментерлерді неліктен суыту керектігі қай тұжырымда түсіндірілген?
A) Ферментердің температурасын бақылаусыз қалдырғаннан гөрі термостатикалық
жолмен суыту арзандау.
B) Жоғарғы температурада микробтардың метаболизм реакциялары тым тез жүреді.
C) Микробтардың метаболизм реакцияларынан шығатын жылу энергиясы
ферменттерді денатурацияландыра алады.
D) Жылуды қоршаған ортаға тез жоғалту үшін үлкен ферментер ауқымының оның
көлеміне деген арақатынасы өте жоғары.
[1]
11. Не себептен жануарларға қарағанда өсімдіктерді клондау оңайырақ екеніндігі қай
тұжырымда түсіндірілген?
A) Көптеген өсімдік жасушалары дифференциациялану қабілеттілігін сақтайды, ал
көптеген жануар жасушалары сақтамайды.
B) Өсімдіктер әрқашан жыныссыз жолмен көбейеді.
C) Өсімдіктер жануарларға қарағанда аса күрделі емес ағзалар.
D) Өсімдіктердің қоректену қажеттіліктері жануарларға қарағанда күрделі емес.
[1]
12. Бәсекеге қабілетті және қабілетті емес ферменттік ингибиторлары фермент арқылы
катализдейтін реакциялардың жылдамдығын төмендетеді.
Бәсекеге қабілетті және қабілетті емес ферменттік ингибиторлары реакция
жылдамдығын қалай төмендететіні қай тұжырымда түсіндірілген?
A) Фермент-субстратты комплекстерінің түзілу жиілігі азаяды.
B) Ингибитор аллостерикалық орталығымен байланысады да ферменттің үшінші
реттік құрылымын өзгертеді.
C) Ингибитор пішіні жағынан субстратқа ұқсайды және активті орталығын алады.
D) Активті орталығының үшінші реттік құрылымы түрөзгеріске ұшырайды.
[1]

10

13. ДНҚ-дағы цитозин кенеттен урацилге өзгере алады.
Осы өзгерістің әсері қайсы тұжырымда дұрыс сипатталған?
1.

3.

А-У азоттық негіздер жұптарының арақатынасы келесі ДНҚ репликациясында
артады.
Зақымдалған орында Ц-У азотты негіздердің комплементарлы емес жұбы
қалыптасады.
Зақымдалған тізбектің транскрипциясы кезінде, мРНҚ-да Г-нің орнында А болады.

A)
B)
C)
D)

тек 1 және 2
тек 1 және 3
тек 2 және 3
1, 2 және 3

2.

[1]
14. Трипсин - төртінші реттік құрылымды емес, үшінші реттік құрылымды фермент.
Трипсинде қанша полипептидтік тізбектері бар?
A)
B)
C)
D)

1
2
3
4
[1]

15. PpRr генотипті екі жәндік будандастырылған. Олардың 1000-нан астам ұрпағының
фенотиптері тіркелген.
Статистикалық анализ олардың ұрпағының фенотиптері күтілетін 9: 3: 3: 1
арақатынасынан едәуір өзгеше болғанын дәлелдеді.
Осындай нәтиженің себебі не болуы мүмкін?
1) хромосомада осы екі геннің тіркесуі
2) статистикалық дәлдік үшін жеткіліксіз ұрпақ саны есепке алынды
3) бір немесе екі геннің жыныспен тіркесуі
A)
B)
C)
D)

тек 1
тек 2
тек 3
1, 2 және 3
[1]

16. C3 және C4 өсімдіктерінің екеуіне де қай тұжырым дұрыс?
A)
B)
C)
D)

Оларда фотосинтезге қатысатын мезофильді жасушалары бар.
Оларда хлоропласт құрылысы бір типті.
Олар тек лептесіктері ашық болған жағдайда ғана фотосинтезді жүзеге асырады.
Олар көміртекті тұтқанда ФЕП карбоксилаза ферментін қолданады.
[1]

11

17. Төмендегінің қайсысы гемоглобиндегі Бор эффектісінің себебі болып есептелмейді?
A)
B)
C)
D)

сутегі иондарын босату үшін көмір қышқылының диссоциациялануы
гемоглобин қышқылының түзілуі
көмірқышқыл газының жоғары парциалды қысымы
гемоглобиннен оттегінің диссоциациялануы
[1]

18. Су потенциалы туралы қай тұжырым дұрыс?
A)
B)
C)
D)

Жасушадағы ерітінді концентрациясының жоғарылауы су потенциалын арттырады.
Таза судың ықтимал су потенциалы ең төмен.
Максималды ықтимал су потенциалы нөлге тең.
Жасушадағы су потенциалы жоғарылағанда, судың осмос арқылы ену мүмкіндігі
артады.
[1]
19. Тотыға фосфорлану кезінде не болады?
A)
B)
C)
D)

ATФ энергия бөлу үшін гидролизденеді.
Бірінші кезеңде НАД НАДН-қа дейін тотықсызданады.
Нәруыз тасымалдаушылары электрондарды тасымалдайды.
Соңғы сатыда су тотығады.
[1]

20. Өсімдік гормоны индолилсірке қышқылы (ИСҚ немесе ауксин) жарыққа жауап
ретінде сабақтың майысуына қатысады.
Осы жауаптағы ауксиннің іс-әрекеті қайсы тұжырымда дұрыс сипатталған?
A)
B)
C)
D)

Ол жасушаның ұзындығынан тез өсуін тудырады.
Ол жасушаның бөлінуін тежейді.
Ол сабақтың көлеңкелі жағында ыдырайды.
Ол көп мөлшерде жарықта түзіледі.
[1]
[Барлығы: 20 балл]

12

В бөлімі
21 Натрий және калий тәріздес иондар белсенді тасылым немесе көмекші диффузия
арқылы клеткалы мембрана бойымен өте алады.
(a) Натрий және калий тәріздес иондар клеткалы мембраналарға өту үшін неге
нәруыз каналдарын немесе тасымалдаушы нәруыздарды қажет ететінін
түсіндіріңіз.

[2]
(b) Қозғалтқыш нейрондар калий және натрий иондарын клеткалы мембрана
бойымен өткізу үшін натрий-калий насосын қолданады.
Натрий-калий насосының қалай жұмыс істейтінін сипаттаңыз.

[3]
(c) Өсімдік тамырының түтікшелі жасушалары натрий және калий иондарын топырақтан
белсенді тасымал арқылы сіңіреді. Бір нәруыз екі түрлі иондарды тасымалдау үшін
қолданылады.
Бұл үдеріс үшін тасымалдауыш нәруыз циклдік АМФ (цАМФ) немесе кальций
иондары әсерінің белсенділігінен айырылады.
1.1-суретте бұл үдеріс қысқаша көрсетілген.
ЦAMP бөгелуі

топырақ

Na+

тамыр түгінің
жасушасы

K+
Ca2+ бөгелуі

13

1.1-сурет
(i) 1.1-суретте көрсетілгендей, кальций иондары неліктен тасымалдаушы
нәруызды бөгейтінін түсіндіретін бір себепті ұсыныңыз.

[1]
(ii) Циклді АМФты кейде екінші реттік мессенджер ретінде сипаттайды.
Екінші реттік мессенджер термині нені білдіретінін көрсетіңіз.

[1]
[Барлығы: 7 балл]
22 E. сoli -прокариот әлемінің ең көп зерттелген мүшелерінің бірі.
(a) E.сoli секілді прокариот клеткасынан табылған ДНҚ және эукариот клеткасынан
табылған ДНҚ арасындағы екі айырмашылықты анықтап көрсетіңіз.
1

2
[2]
(b) E. coli тыныс субстраты ретінде глюкозаны қолдана алады.
(i) Тыныс субстраты термині нені білдіретінін түсіндіріңіз.

[1]
(ii) E. coli глюкозаны өзінің қоректік ортасынан немесе лактоза дисахаридінің
гидролизінен ала алады.
Гидролиз реакциясында бұзылатын байланысты атаңыз.
[1]

14

(c) Қоректік ортада лактоза болмаған жағдайда лактоза гидролизіне қажет лактаза
ферменті түзілмейді.
(i) Лактаза неліктен үнемі түзілмейтіндігі жайлы екі себепті көрсетіңіз.
1

2
[2]
(ii) E. coli.-де лактазаның алынуы қалай реттелетінін сипаттаңыз.
Жауабыңызға толықтыру ретінде бос орынға сурет немесе схема сала аласыз.

[4]
[Барлығы: 10 балл]

15

23 Азық тізбегіне көміртекті енгізу кезінде, фотосинтездегі көміртек фиксациясы кезеңі
өте маңызды.
(a) Жаһандық деңгейде көміртек фиксациясының өзге бір маңызды тұсын көрсетіңіз.

[1]
(b) Көміртек фиксациясы-Кальвин циклінің бір бөлігі.
(i) Өсімдік жасушасында Кальвин циклі нақты қай орында жүретіндігін
көрсетіңіз.
[1]
(ii) 3.1-суретте С3-өсімдіктеріндегі Кальвин Циклі қысқаша көрсетілген.
3.1-суреттегі бос орындарға жетіспейтін затты жазып толтырыңыз.

CO2

бес
көміртекті
молекула

үш көміртекті
екі молекула
X
өзге үрдістерде
қолданылатын
алты көміртекті
молекула

3.1-сурет
[1]
(iii) 3.1-суреттегі Х фазасы фотосинтездің жарық фазасында түзілетін екі затқа
тәуелді.
Сол екі затты атаңыз.
1

2
[1]
16

(c) Индикатор ретінде 14CO2 қолдана отырып, C3 өсімдігіне зерттеу жұмысы
жүргізілді.
Өсімдік бір минут бойы жарықта 14CO2 әсеріне ұшырады.
Кейін өсімдікті қараңғыға қойып, өсімдіктен шыққан 14CO2 мөлшері үш минут
бойы бақыланды.
Зерттеу нәтижелері 3.2-суретте көрсетілген.
бөлінген 14CO /нмоль min–1
2

30
25
20
15
10
5
0

0

50
100
қараңғыдағы уақыт/ с

150

3.2-сурет
Алты көміртекті молекулаға радиоактивті индикаторды қосқан уақытынан бастап,
оның қайта бөлініп шыққан уақыт аралығында өтетін жолын сипаттаңыз.

[3]
[Барлығы: 7 балл]

17

24 Көп жағдайда суық тиюді риновирус деп аталатын вирустар тобы туындатады. Бұл
вирус тобының 100-ден астам мүшелері бар. Олар бір-бірінен аздаған айырмашылығы
бар антигендері арқылы өзгешеленеді.
Риновирус вирустың сыртқы нәруызды қабықшасында тұратын антигендердің бірі
12 аминқышқылынан құралған.
Ғалымдар антиденелердің осы антигендерге реакциясын зерттеген.
(a) Антидене молекуласының
сипаттаңыз.

құрылысы

антигенмен

қалай

байланысатынын

[2]
(b) Риновирус тобындағы өзге топ мүшелерінің антигендері қалай бір-бірінен
ерекшеленетінін көрсетіңіз.

[1]
(c) Ғалымдар белгілі бір риновирустар тобының антигенін зерттей отырып,
антидененің денатурацияға ұшыраған вирус нәруызымен байланыса алатынын
анықтады.
Антидененің осы антигенмен байланысы нені меңзейтінін көрсетіңіз.

[1]
(d) Риновирус геномы бір тізбекті РНҚ. Ол өзін жұқтырған жасуша цитоплазмасына
жеткенде, өзін мРНК сияқты ұстай алады.
Жасушада мРНК нәруызды қалай түзетіндігін сипаттаңыз.

18

[2]
(e) Вирус геномы 11 түрлі нәруызды кодтайды. Олардың барлығы бір ұзын
полипептид ретінде түзіледі. Сол полипептид кейін ферменттердің көмегімен
дербес 11 нәруыздарға бөлінеді.
Біртізбекті РНҚ геномындағы нәруызды кодтаудағы вирустың артықшылықтарын
көрсетіңіз.

[1]
[Барлығы: 7 балл]

19

С бөлімі
25 Өсімдіктің өсу реттегіші ауксиннің (IAA) апикальды үстемдікке әсері зерттелді.
20 бұршақ өсімдігінің апикальды бүршіктері кесіліп, жойылды.
•
•
•

10 бұршақ өсімдігінің кесілген беттеріне ауксині бар инертті паста жағылды.
Қалған 10 бұршақ өсімдігінің беттеріне ауксині жоқ инертті паста жағылды.
10 бұршақ өсімдігінен тұратын тағы бір топтың апикальды бүршіктері алынбады
және оларға пастаға жағылмады. Бұл бақылау тобы болды.

Үш топтың әрқайсысындағы өсімдіктердің бүйір өсінділерінің ұзындығы тұрақты
уақыт аралығымен өлшеніп, олардың орташа мәні есептелді.
Зерттеу нәтижелері 1.1-суретте келтірілген.

1.1-сурет

20

(a) Терминалды бүршіктері алынып тасталғанда бүйір өркендер ұзындығы неге
ұзаратынын түсіндіріңіз.

[4]
(b) 13 күн өткеннен кейін, ауксині бар пастамен өңделген өсімдіктермен
салыстырғанда, тек пастамен өңделген өсімдіктердің бүйір өркендерінің орташа
ұзындығының пайыздық айырмашылығын есептеңіз. Жауабын бүтін сан түрінде
жазыңыз. Есептеулерді көрсетіңіз.

Жауап
(c) 1.1-суреттегі графиктің мәліметтерін қолдана отырып,
өркендерінің өсуіне әсерін сипаттаңыз және түсіндіріңіз.

%
ауксиннің

[2]
бүйір

[3]
[Барлығы: 9 балл]
21

Балл қою схемасы
А бөлімі
№

Жауап

Балл

1

А

1

2

A

1

3

D

1

4

B

1

5

D

1

6

A

1

7

C

1

8

A

1

9

А

1

10

A

1

11

A

1

12

B

1

13

B

1

14

A

1

15

C

1

16

A

1

17

B

1

18

D

1

19

B

1

20

A

1

22

В бөлімі
№

Жауап

Балл

Қосымша нұсқаулар

21а

Натрий және калий иондары:
(оң) зарядталған;

1

гидрофильді/полярлық
қабылданбайды

мембрананың гидрофобты бөлігінен
өте алмайды;

1

қосымша ақпараттар
қабылданады, мысалы,
фосфолипидтің май
қышқылдарының құйрықтары

нәруыз каналдары иондардың
электрохимиялық градиенттері
бойымен пассивті қозғалуына
мүмкіндік беретін зарядталған /
гидрофильді орта жасайды.

1

зарядталған R-топтарына сілтеме
қабылданады

[2]
21b

белсенді тасымал;

1

арнайы тасымалдаушы нәруыз/
антипорт (жасуша мембранасына
кіріктірілген);

1

тасымалдаушы нәруыз
ескерілмейді

АТФ (гидролиз) / (зат алмасу)
энергиясының қолданылуы;

1

АТФ энергиясы қабылданбайды

градиент концентрациясына қарсы
(иондар жылжиды);

1

шығарылған энергия
қабылданбайды

3 Na+ және 2 K+ (бір уақыттағы үш
Na+ иондарының аксоннан
шығарылып, екі K+ ионының
аксонның ішіне тасымалдануы);

1

[3]
21ci

(кальций оң зарядталған) сол
себепті жасушаның ішінде оң
зарядтардың жинақталуын
болдырмайды;

1

нәруызды ингибирлейді;

1
[1]

23

цитоплазма мен сыртқы ортаның
потенциал айырмашылығы аса
үлкен бола алады деген идея
қабылданады

21cii

сигналдарды ауыстырады (бірінші
ретті эффекторлы нәруыздарды
белсендіреді)

1

молекулаішілік сигналдық
молекулалар;

1

(жасуша қабықшасы)
рецепторларынан клеткадағы
(басқа) орындарға;

1

[1]
22a

Төменде көрсетілген кез келген екі
жауап:

1

сақиналы/шеңберлі (ДНҚ);

1

гистондармен байланыспайды;

1

интрондар болмайды

1

цитоплазмада еркін тұрады;

1

триплеттегі 3-ші негіз
өзгешелігімен/(гендердің)
құрылымындағы және реттелуіндегі
айырмашылық;

1

бактериалды ДНҚ-ға қатысты
жауаптар қабылданады

[2]
22bi

жасушалық тыныс алуға қажетті
органикалық қосылыстар, мысалы,
глюкоза

[1]

заттың тыныс алудың бастапқы
нүктесі ретінде қолданылуы
туралы идея қабылданады

22bii

гликозидтік;

[1]

1-4 коваленттілікке сілтемелер
және т.б. ескерілмейді

22ci

ATФ / зат алмасу энергиясын
жұмсайды;

1

сәйкессіз энергия ескерілмейді

амин қышқылдарының жұмсалуы;

1

сәйкессіз ресурс та ескерілмейді

мРНҚ жұмсалуы /РНҚ
нуклеотидтері / рибосомаларды
байланыстыратын жер, тРНҚ;

1

[1]

24

22cii

lac – оперон/лактоздық оперон;

1

лактоздық оперон терминінен
басқа барлық терминдер
контексте болуы тиіс

репрессор нәруызы;

1

транскрипцияның бөгейді
қабылданады

операторға (ген/ ДНҚ тізбегіне)
байланысады

1

сызбаны дұрыс түсіндіргеніне
қарай балл қойылады

(репрессор) РНҚ полимераза
ферментінің (құрылымдық генге)
жолын бөгейді;

1

РНК полимераза ферменті
(оператордан жоғары орналасқан)
промоторда байланысады;

1

(лактозаның репрессормен
байланысуы арқылы) репрессор
ажыратылады;

1

(сонымен) РНҚ полимеразасына
көшіруге мүмкіндік береді/ нәруыз
транскрипциясы басталады;

1

1 балл үшін келесі жауап
қабылданады: тек лактоза барда
транскрипция жүреді

[4]
23a

Тұтынушылар үшін химиялық
энергия ресурсын тудырады ;

1

сәйкес емес CO2 сіңіріледі деген
жауабы ескерілмейді

Тірі организмдер көміртек
диоксидінен органикалық
қосылыстар түзіп, олар басқа да
биомолекулалар жасауда қолданыла
алады.

1

(сұрақтағы) көміртек көзі
ескерілмейді

[1]
23bi

(хлоропласт) строма;

23bii

Үш көміртекті молекула:

[1]
1

глицеральдегид-3-фосфат /
глицераль-3-фосфат/ триозофосфат
Бес көміртекті молекула:

1

рибулозо-1,5-бисфосфат/ рибулозо1,5-дифосфат/ РуБФ

бес көміртекті
молекула

CO2

X

25

үш көміртекті
екі молекула

өзге үрдістерге
алты көміртекті
молекула қолданылады

Алты көміртекті молекула:

1

глюкоза

химиялық формулалары
қабылданады

[1]
23biii

АТФ

Балл үшін екі жауап та қажет

тотықсызданған НАДФ/ НАДФН2

НАДФН қабылданады
[1]

23c

глюкоза (түзу үшін көміртек атомы
қолданылды);

1

тыныс алу (енеді);

1

гликолиз;

1

пируват түзу үшін;

1

кейін Кребс циклі (және тізбек
реакциясы);

1

CO2 түзіледі;

1

аталған заттардың кестесі немесе
жүру жолы қабылданады

заттар / үдерістер дұрыс
реттілікте болуы тиіс

[3]
24a

айнымалы орын;

1

ауыр және жеңіл тізбектер соңында;

1

антигенге комплиментарлы 3D
құрылым / форма;

1

(антиген мен антидене арасындағы)
R-топтар арасындағы арнайы
байланыс;

1

ауыспалылығы/ өзгермелілігі

1

антигеннің ерекшелігі/ арнайы
формасы қабылданады

А және Ж тізбектері
қабылданады

[2]
24b

әр түрлі амин қышқылдарынан
тұрады / әр түрлі алғашқы
құрылымға ие;

1

26

әр түрлі R-топтары
қабылданады

(антигендік жердің) екінші / үшінші
дәрежесіндегі құрылымдарының әр
түрлілігі;

1

әр түрлі 3D пішіндері
қабылданады

[1]
24c

антидене-антигеннің өзара
байланысында екінші / үшінші
дәрежедегі құрылым маңызды емес

1

өзара әрекет тек алғашқы
құрылымға тәуелді;

1

сәйкессіз маңызды емес құрылым
ескерілмейді

[1]
24d

рибосомамен (байланысады);

1

рибосоманың кіші бөліктерінің
қосымша толықтырулары;

1

(белсендірілген) тРНК (рибосомаға)
арнайы амин қышқылын әкеледі;

1

кодон–антикодон өзара әрекетіне
сілтеме;

1

(рибосомада) екі жақын орналасқан
аминқышқылдары арасында
пептидтік байланыс құралады;

1

қосымша толықтырулар, мысалы,
пептид трансферазасы /
конденсация реакциясы;

1

полимераза нонсенс/стоп кодонға
келіп, тоқтағанға дейін үдеріс
жалғаса береді;

1

[2]
24ei

транскрипцияға қажеттілік жоқ

1

нәруызды алуда аздаған кезеңдер

1

мРНҚ әлдеқашан құралғандықтан
өмірлік циклдің тездетілуі

1

мРНК матрицалық болып
табылады;

1
[1]

27

сәйкессіз тезірек / тиімдірек
деген жауаптар қабылданбайды

C бөлімі
25а

Кез келген екі жауапты
қабылдаңыз:
Апикальды бүршік ауксин көзі
болып табылады.

1

Ауксин бүйір өскіндердің өсуін
тежейді.

1

Бүршікті алып тастағанда
ауксиндердің концентрациясы
төмендейді.

1

Жасушаның бөлінуіне / ұзаруына
мүмкіндік береді (бүйір
өскіндерде).

1
[4]

267 (± 1)

25(b)

[2]

25(c)

2 ұпай жинау үшін кемінде бір
жауап D (сипаттамада) және E
(түсіндірмеде) болуы керек.
2-ден 8-ге дейінгі күндер:
D1 – ауксині бар пастамен өңделген
сабақтардың ұзындығының
ұлғаймауы (бақылаумен
салыстырғанда);

1

D2 - ауксин пастадан өсімдіктерге
ауысады;

1

D3 - өсуді тежейді.

1

8-13 күндері:
E4 - ұзындықтың ұлғаюы орын
алады (құрамында ауксині бар
пастада);

1

E5 - аз ауксин қалады;

1

E6 - кестенің мәліметтерінің
сипаттамасы.

1
[3]

Барлығы

60
28

егер есептеу көрсетілген болса,
екі баллға ие болады, мысалы,
(110-30) × 100/30 немесе 266,7 (±
0.3) қабылдау.

29