«ӘКЕ КӨРГЕН ОҚ ЖОНАР, ШЕШЕ КӨРГЕН ТОН ПІШЕР»

2–5 ЖАСАР БАЛАЛАРДЫ ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ҚОЛӨНЕРІНЕ БАУЛУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Қойшан Ырысжан Асқарбекқызы

Aqbobek International School

Аңдатпа: Бұл мақалада 2–5 жас аралығындағы балаларды қазақтың дәстүрлі қолөнеріне баулудың тәрбиелік және педагогикалық маңызы қарастырылады. Мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту, ұсақ моторикасын жетілдіру, эстетикалық талғамын қалыптастыру және ұлттық құндылықтарға қызығушылығын арттыру мәселелері талданады. Қазақ халқының «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» мақалын негізге ала отырып, баланың үлкендердің іс-әрекетін бақылау арқылы үйренуінің маңыздылығы көрсетіледі. Сонымен қатар, дәстүрлі қолөнер элементтерін ойын арқылы үйретудің тиімді әдіс-тәсілдері, оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру жолдары және ата-анамен бірлескен жұмыстың рөлі баяндалады. Қолөнер арқылы балалардың танымдық белсенділігі, еңбекке қызығушылығы және ұлттық мәдениетке деген құрметі қалыптасатыны көрсетіледі.

Тірек сөздер: мектепке дейінгі тәрбие, дәстүрлі қолөнер, ұлттық тәрбие, шығармашылық қабілет, ұсақ моторика, ою-өрнек, ойын арқылы оқыту, еңбек тәрбиесі, мәдени мұра, эстетикалық тәрбие, балалар шығармашылығы.

Қазақ халқының «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» деген мақалы – тәрбиенің ең өміршең заңдылықтарының бірі: бала айналасындағы үлкендердің іс-әрекетін көріп, соны үлгі етеді, соны қайталайды, сол арқылы тұлға болып қалыптасады. Мектепке дейінгі шақ – адамның бүкіл өмірлік дағдыларының іргетасы қаланатын ерекше кезең. 2–5 жас аралығындағы балалар үшін еліктеу, бақылау, сезіну, ұстап көру, қайталау – таным мен дамудың негізгі жолы [1]. Сондықтан дәстүрлі қолөнерге баулу – тек шығармашылық әрекет қана емес, ұлттық болмысқа жақындататын, бала бойына еңбекқорлық, ұқыптылық, сұлулықты сезіну, үлкенді құрметтеу, ортаға бейімделу сияқты қасиеттерді сіңіретін қуатты педагогикалық құрал. Қазақтың дәстүрлі қолөнері – ұлттың тарихы мен тұрмыс-тіршілігінің көрінісі. Киіз басу, текемет пен сырмақ жасау, жүн өңдеу, жіп иіру, тоқу, кестелеу, тері өңдеу, ағаш ою, өрімшілік, зергерлік, сүйек өңдеу секілді өнер түрлері ғасырлар бойы халықтың өмір салтымен бірге дамыды. Әр бұйымда табиғатпен үндестік, ырым-таным, эстетикалық талғам, символдық мән, еңбек тәжірибесі сақталған [1]. Балаларға қолөнерді ерте жастан таныстыру – ұлттық мәдени кодты жеткізудің табиғи әрі әсерлі жолы. Әсіресе 2–5 жас – баланың сезім мүшелері арқылы қабылдауы басым болатын шақ. Ол заттың атауын ғана емес, оның түсін, пішінін, фактурасын, иісін, дыбысын сезіне отырып үйренеді. Демек, қолөнер элементтері арқылы баланың танымдық қабілеті кеңейіп, әлемді қабылдауы тереңдей түседі.

Мектепке дейінгі кезеңдегі тәрбиенің басты міндеттерінің бірі – баланың табиғи қызығушылығын өшірмей, керісінше қолдап, оны дамуға бағыттау. 2–3 жаста бала «істеймін», «мен де» деген ұмтылыспен ерекшеленеді. Ол үлкендердің әрекетін қайталағысы келеді, алайда ұзақ отыруға, күрделі нұсқауды түсінуге, дәлдікке әлі толық дайын емес. 3–4 жаста бала әрекетін жоспарлауға талпынады: «алдымен – кейін» ұғымы бекиді, түс пен пішінді ажырата бастайды, ұсақ моторикасы жақсарады. 4–5 жаста бала белгілі бір нәтижеге жетуді қалайды, өз жұмысын бағалайды, қарапайым ережені сақтай алады, өзіне жүктелген міндетті орындауға ынталы болады. Осы ерекшеліктер қолөнерге баулу жұмысының мазмұнын, құралдарын, тапсырма күрделілігін анықтайды.

Дәстүрлі қолөнерге баулу жұмысының мақсаты – балаларды ұлттық мәдениетпен таныстыра отырып, олардың ұсақ моторикасын, қиялын, тілін, зейінін, эстетикалық талғамын дамыту және еңбекке оң қатынас қалыптастыру. Мұндағы нәтиже «әдемі бұйым шығару» ғана емес, ең алдымен «еңбек процесін сезіну», «әрекеттен қуаныш алу», «ұлттық дүниеге жақындау» болуы тиіс. Бала өз қолымен жасаған қарапайым «тұмарша», «оюлы жолақ», «кілемше макеті», «жіптен өрілген білезік», «жүннен домалақталған шар» сияқты жұмыстар арқылы «мен жасай аламын» деген сенімге келеді. Бұл – тұлғалық дамудың өте маңызды тірегі.

Қолөнер сабақтарын ұйымдастыруда бірнеше негізгі қағида сақталуы қажет. Біріншісі – қауіпсіздік қағидасы. 2–5 жас аралығындағы балалармен жұмыс істегенде, қолданылатын құрал-жабдықтар балаға зиян келтірмейтіндей таңдалуы тиіс. Қайшы тек дөңгелек ұшты, кішкентай қолға ыңғайлы болуы керек. Желім балаға арналған, иіссіз, теріні тітіркендірмейтін болуы маңызды. Ұсақ моншақ, түйме, инеге ұқсас заттар қолданылса, міндетті түрде ересек адамның толық бақылауында орындалуы тиіс немесе мүлде қолданылмай, оның орнына ірі бөлшектер ұсынылғаны дұрыс. Екіншісі – ойын арқылы оқыту қағидасы [2]. Бала үшін қолөнер «тапсырма» емес, «қызықты әрекет», «ертегі әлемімен байланыс», «рольдік ойын» түрінде ұйымдастырылса, ол шаршамайды әрі қызығушылықпен қатысады. Үшіншісі – көрнекілік және сезімдік тәжірибе қағидасы. Балаларға дайын ұлттық бұйымның өзін немесе сапалы суретін көрсету, киіздің жұмсақтығын ұстату, жіптің ширатылуын көрсету, өрнектің қайталануын байқату – түсінуді жеңілдетеді. Төртіншісі – бірізділік пен жүйелілік. Қолөнер элементтері жеңілден күрделіге қарай берілуі керек: алдымен жырту-жапсыру, сипау, домалақтау, басу, бояу; кейін құрастыру, өрнек қайталау, симметрияға ұқсас орналастыру, бірнеше материалды біріктіру. Бесіншісі – баланың еркіндігі мен қолдауы. Үлгі көрсету маңызды, бірақ балаға түсті, элементті таңдауда еркіндік берілсе, оның шығармашылығы ашылады.

Сабақтың құрылымы мектепке дейінгі тәрбие талаптарына сай қысқа әрі динамикалы болғаны жөн. Әдетте кіріспе бөлімі (1–3 минут) – бала назарын жинақтауға арналған. Бұл бөлімде педагог мақалдың бір жолын айтып, мәнін жеңіл түсіндіреді немесе шағын әңгіме құрайды: «Баяғыда ата-әжелеріміз киізден төсеніш жасаған, оны текемет дейді. Текемет жылы болады, әдемі өрнегі бар. Біз бүгін өрнекті қағаздан құрастырамыз». Негізгі бөлім (7–15 минут жасқа қарай) – педагогтің үлгі көрсетуі және баланың өз әрекеті. Қорытынды (2–4 минут) – жұмыстарды тамашалау, қысқа пікір алмасу, мадақтау және жинастыру. 2–3 жаста жалпы уақыт 10–15 минуттан аспағаны дұрыс, 3–4 жаста 15–20 минут, 4–5 жаста 20–25 минутқа дейін ұзаруы мүмкін [3]. Ең маңыздысы – бала шаршамай тұрып аяқтау және «тағы да жасаймын» деген ықыласты сақтап қалу.

Ұлттық мазмұнды балаға жақындатудың ең тиімді жолы – күнделікті таныс заттар арқылы түсіндіру. Мысалы, «киіз үй» тақырыбын алған кезде, оның ішіндегі бұйымдарды атауға болады: сырмақ, текемет, басқұр, бау, алаша. Бірақ 2–5 жастағы балаға күрделі терминді жаттатудан гөрі, «жылы төсеніш», «әдемі кілемше», «өрнекті жолақ» деген сипаттамамен бастап, бірте-бірте нақты атауға көшу пайдалы. Мәселен, педагог: «Мынау – сырмақ. Ол киізден жасалады. Сырмақтың бетінде ою-өрнек болады. Ою деген – әдемі өрнек. Біз бүгін оюды қағаздан жапсырамыз» деп, балаға ұғымды жеңілдетеді. Дәстүрлі қолөнерге баулу барысында қолданылатын материалдар қолжетімді және қауіпсіз болуы керек. Қағаз, картон, түрлі түсті қағаз, мата қиықтары, фетр, киіз (жұмсақ), қалың жіп, жүннің қауіпсіз түрі (жұмсақ, шаңсыз), мақта, табиғи материалдар (ірі дәндер, жапырақ, жаңғақ қабығының ірі бөлігі) – баланың қолына ыңғайлы. Мұнда экологиялық мәдениет те қалыптасады: бала табиғи материалды жинау, сұрыптау, орнына қою арқылы ұқыптылыққа үйренеді [3]. Сонымен қатар, ұлттық қолөнердің табиғатпен байланысын сезінеді: жүн – малдан, киіз – жүннен, өрнек – табиғаттағы бейнеден туғанын балаға жеңіл тілмен түсіндіруге болады. Жас ерекшелігіне сай қолөнер әрекеттерінің мазмұнын нақтылап қарастырсақ, 2–3 жаста негізгі әрекеттер: жырту және жапсыру, саусақпен бояу, үлкен пішіндерді орналастыру, жүнді немесе мақтаны домалақтау, табиғи материалды жапсыру, үлкен жіппен қарапайым өткізуді еліктеу. Мысалы, «Қошқар мүйіз» оюын осы жаста сызып шығу міндет емес; оның орнына дайын үлкен «иірім» пішіндерін (алдын ала қиылған) бала картонға жапсырып, «мүйізге ұқсайды» деп салыстыру жеткілікті. 3–4 жаста: түстерді сәйкестендіру, қарапайым өрнек қайталау, мата қиықтарын құрастыру, жіп ширату, қағазды бүктеу, қарапайым композиция жасау ұсынылады. 4–5 жаста: бірнеше элементтен тұратын ою құрастыру, қарапайым симметрияны сезіну, бірнеше материалды біріктіру, жұмысқа атау беру, өз жұмысын қысқаша таныстыру сияқты әрекеттер қосылады.

Қолөнерге баулуда ұлттық ою-өрнектің тәрбиелік мүмкіндігі жоғары. Ою – тек сәндік элемент емес, ол қайталану, реттілік, үйлесім, симметрия сияқты ұғымдарды сезінуге көмектеседі. Балаларға оюдың күрделі классификациясын үйретудің қажеті жоқ, бірақ ең танымал элементтердің қарапайым образын көрсету пайдалы: «қошқар мүйіз» – мүйізге ұқсайды, «түйе табан» – табанға ұқсайды, «сыңар мүйіз» – бір жаққа иірілген. Педагог әр оюды көрсеткенде, балаға оны табиғаттағы немесе жануардағы ұқсастықпен түсіндіреді. Бұл жерде тіл дамыту жұмысы қатар жүреді: бала «мүйіз», «табандар», «иірім», «дөңгелек» сөздерін қолданып үйренеді, сөйлем құрауға талпынады. Дәстүрлі қолөнердің тағы бір құнды жағы – еңбек тәрбиесі [4]. Бала үшін «еңбек» ұғымы бірден үлкен мағынада қалыптаспайды; ол «жасау», «құрастыру», «көмектесу», «аяқтау» сияқты нақты әрекеттер арқылы сезіледі. Қолөнер барысында бала «жұмыс орны бар», «құралды дұрыс ұстаймын», «артықты төкпеймін», «жұмыс бітсе жинаймын» деген тәртіпке үйренеді. Бұл – мектепке дейінгі ұйымдағы мәдени-гигиеналық дағдының бір бөлігі. Еңбектің нәтижесін көрсету де маңызды: дайын жұмыстарды «шебер қолдар бұрышына» іліп қою, шағын көрме жасау, ата-аналарға көрсету – баланың мотивациясын арттырады. Сабақтарда халық ауыз әдебиетін пайдалану – ұлттық мазмұнды табиғи түрде енгізудің ең тиімді жолдарының бірі. Қысқа тақпақ, санамақ, жаңылтпаш, бесік жырының жеңіл жолдары, мақал-мәтел – баланың эмоционалдық көңіл күйін көтереді және сабақтың «ұлттық үнін» күшейтеді. Дегенмен 2–5 жаста мәтін ұзақ болмауы керек, жаттатудан бұрын түсіндіру, бірге айту жеткілікті. Мысалы, сабақ басында педагог мақалдың толық нұсқасын айтпай-ақ, бір бөлігін ғана қолдана алады: «Әке көрген…», балалар «оқ жонар» деп жалғастыруы мүмкін. Немесе «Шеше көрген…», балалар «тон пішер» деп қайталайды. Осылайша тілдік әрекет пен ұлттық мазмұн бірігеді. Қолөнерге баулуда педагогтің рөлі ерекше. Педагог – тек үйретуші емес, ең алдымен үлгі көрсетуші. Бала педагогтің дауысын, қимылын, жұмыс жасау мәнерін бақылайды. Педагог асықпай, анық, қолын дұрыс қимылдатып көрсетсе, бала да соған ұқсап әрекет етеді. Мұнда «әке көрген… шеше көрген…» қағидасы тікелей іске асады: ересектің әрекеті – баланың үйрену құралы. Сондықтан педагогтің сабырлы, қолдаушы, ынталандырушы сөзі маңызды: «Қарай ғой, сенің өрнегің қандай әдемі орналасты!», «Жарайсың, түстерді дұрыс таңдадың!», «Кішкене қиын болса, бірге жасап көрейік» деген сөздер баланың өзіндік бағасын көтереді. Ал салыстыру («пәленшеден нашар») баланың қызығушылығын төмендетуі мүмкін, сондықтан әр баланың жеке жетістігін атап өткен дұрыс [4].

Дәстүрлі қолөнерге баулудың тағы бір маңызды бағыты – ата-анамен серіктестік. Мақалдың негізгі ойы да осы: бала көбіне үйден көргенін қайталайды. Егер үйде ата-ана баланың қолөнер әрекетін қолдап, бірге бір нәрсе жасап, «жасағаның жақсы» деп мадақтаса, балада еңбекке жағымды қатынас қалыптасады. Ал үйде «жина, былғадың, уақытым жоқ» деген жиі айтылса, баланың шығармашылық әрекеті шектеліп қалуы мүмкін. Сондықтан мектепке дейінгі ұйым педагогі ата-аналарға қарапайым ұсыныстар беріп отыруы пайдалы: үйде қауіпсіз материалдар бұрышын жасап қою, табиғи материал жинауды әдетке айналдыру, ұлттық бұйымдарды бірге, баланың жұмысын құрметтеп сақтау. Үлкендердің «бірге жасау» мәдениеті баланың есінде ұзақ сақталады және ұлттық тәрбиені күшейтеді, 2–5 жастағы балаларға арналған қолөнер тақырыптарын жыл мезгілімен, мерекемен және күнделікті өмірмен байланыстыру тиімді. Мысалы, күзде – табиғи материалмен «оюлы панно» жасау, қыста – «киіз үйдің іші жылы» тақырыбында текемет макетін құрастыру, Наурызда – ұлттық өрнекпен «тұмарша» немесе «асық қапшық» сияқты қарапайым бұйым жасау, жазда – «алаша жолақтары» тақырыбында қағаз жолақтарды өріп көру. Бұл байланыс баланың өмірлік тәжірибесін кеңейтіп, қолөнердің тек сабақта ғана емес, тұрмыста бар екенін сездіреді [5].

Жұмыс түрлерін жоспарлағанда баланың мүмкіндігі мен шаршауын ескеру керек. Ұзақ, көпқадамды тапсырмалар 2–3 жаста нәтиже бермеуі мүмкін, сондықтан бұл жаста «бір әрекет – бір нәтиже» ұстанымы пайдалы. Мысалы, бала жыртып, бірден жапсырады және сурет дайын болады. 3–4 жаста «екі әрекет – бір нәтиже» болады: алдымен қиылған пішінді таңдайды, кейін жапсырады, соңында өрнекті толықтырады. 4–5 жаста «үш-төрт қадам» енгізуге болады: таңдау – орналастыру – жапсыру – сәндеу – ат қою. Осындай біртіндеп күрделену балаға жетістік сезімін береді және қолөнерге қызығушылықты сақтайды [5]. Дәстүрлі қолөнерге баулу жұмысының мәдени-рухани нәтижесі де маңызды. Бала ұлттық бұйымдарды тану арқылы «бізде осындай әдемі нәрсе бар» деген мақтаныш сезімін бастан кешіреді, туған халқына жылы көзқарас қалыптасады. Әрине, 2–5 жаста «ұлттық сана» күрделі ұғым ретінде орнықпайды, бірақ «өз үйім», «өз тілім», «өз әнім», «өз өрнегім» деген сезімдік жақындасу басталады. Бұл – болашақтағы азаматтық, отансүйгіштік, мәдени сәйкестік негіздерінің алғашқы дәні.

Қолөнер арқылы тәрбиелеудің тағы бір артықшылығы – инклюзивтілік және әр баланың қатысу мүмкіндігі. Кей бала сурет салуға қиналуы мүмкін, бірақ жапсыруды жақсы көреді; кей бала сөйлеуі баяу болса да, қолымен әрекет жасағанда белсенді болады. Қолөнер жұмысы балаға өзін көрсетуге мүмкіндік береді. Педагог тапсырманы әр баланың деңгейіне бейімдесе, бәрі де табысқа жете алады [6]. Мысалы, бір балаға дайын пішіндерді жапсыру жеткілікті болса, екінші балаға сол пішіннен өрнек құрастыру ұсынылады. Үшінші балаға өз қиялымен қосымша элемент жасауға рұқсат беріледі. Осылайша әр бала өз шамасына сай қатысып, өзін бағалы сезінеді.

Қорытындылай келе, «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» қағидасына негізделген дәстүрлі қолөнерге баулу жұмысы мектепке дейінгі ұйымның тәрбиелік жүйесінде ерекше орын алуға тиіс. Ол баланың танымын кеңейтеді, ұсақ моторикасын дамытады, тілін байытады, эстетикалық сезімін қалыптастырады, еңбекке құрмет пен ұқыптылықты тәрбиелейді, ұлттық құндылыққа жақындатады. Ең маңыздысы – бұл жұмыс баланың табиғи қызығушылығын сақтап, оны қуанышқа бөлейтін шығармашылық орта құруға мүмкіндік береді. Бала қолымен жасаған әрбір қарапайым бұйым арқылы өз мүмкіндігін сезінеді, өз еңбегін қадірлейді, үлкендермен байланысын нығайтады. Ал ата-ана мен педагог бірлесе әрекет еткенде, мақалдың мәні толық ашылады: бала жақсы үлгіні көріп өседі, өз халқының өнерін танып, сол өнерге ықыласпен қадам басады.

Әдебиеттер тізімі

1. Назарбаев Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру. – Алматы: Атамұра, 2017. – 48 б.

2. Қалиев С., Әлімқұлов Е. Қазақ этнопедагогикасы. – Алматы: Рауан, 1995. – 256 б.

3. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы: Санат, 1995. – 352 б.

4. Балтабаев С. Қазақтың дәстүрлі қолөнері. – Алматы: Өнер, 2008. – 240 б.

5. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана: ҚР Білім және ғылым министрлігі, 2020. – 32 б.

6. Монтессори М. Баланың ақыл-ойын дамыту. – Алматы: Ұлағат, 2016. – 224 б.