Ақмола облысы білім басқармасының

«Целиноград ауданы бойынша білім бөлімі

Талапкер ауылының жалпы орта білім беретін мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

«Биология пәнін оқытуда цифрлық құралдарды пайдалану арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға арналған тапсырмалар»

Какина Назгуль Жумакановна

Талапкер ауылының жалпы орта білім беретін мектебі

Биология пәні мұғалімі,педагог-зерттеуші

Талапкер ауылы 2024-2025 оқу жылы

Мазмұны

Жұмыс тәжірибесінің сипаттамасы ………………………………....…3-4

І. Кіріспе ………………………………………………………..……….........5-6

ІІ. Негізгі бөлім ……………………………………………....………......…7

2.1. Mozaik 3D платформасын қолдану арқылы функционалдық тапсырмалар ………………………...............................................................8-14

2.2. PhET платформасын қолдану арқылы функционалдық тапсырмалар .................................…………………………………………...14-18

2.3. ROKED платформасы арқылы функционалдық тапсырмалар…………………………………………………………............18-21

ІІІ.Қорытынды……………………………………………………………….22

ІV. Қолданылған әдебиеттер тізімі …………………………………………..23

1. Тәжірибе авторы туралы мәліметтер

Какина Назгуль Жумакановна

• Ақмола облысы, Целиноград ауданы,Талапкер ауылының жалпы орта білім беретін мектебі

• педагогикалық өтілі – 18 жыл

• санаты – педагог -зерттеуші

• оқытатын пәні : Биология

• мамандығы: Биология пәнінің мұғалімі

• байланыс телефоны: 87029402094

• Nkackina.yandex.kz

2. Тәжірибе тақырыбы: «Биология пәнін оқытуда цифрлық құралдарды пайдалану арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға арналған тапсырмалар.»

3.Тәжірибені қалыптастыру шарттары: бұл тәжірибе жалпы білім беретін мектептердің 8-10 сыныптарында биология сабақтарында оқушылармен жұмыс жасау аясында жүргізілді.

4. Тәжірибенің өзектілігі:

• Биология пәнін оқыту барысында функционалдық сауаттылықты арттыруға арналған тапсырмалары бар әдістемелік құралдардың аздығы;

• Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға ықпал ететін цифрлық ресурстар мен құралдарды, әртүрлі платформалар мен қосымшаларды біледі, биология пәнінен алған білімдерін толықтырып, күнделікті тұрмыста,өмірде қолдана білуге үйренеді;

• Әр түрлі өмірлік жағдайларда кездесетін шығармашылық тапсырмаларды енгізу және сол арқылы оқушыны жан-жақты дамыған тұлға ретінде дайындау, өмірдегі проблемалық жағдайларға дайын болуына ықпал жасау;

5.Жинақтаған тапсырмаларды 8-10 сынып білім алушыларына «Биология» пәні бойынша күнделікті сабақтарды жоспарлау кезінде, баланың білім деңгейіне байланысты қолдануға болады.

6. Тәжірибе технологиясы. «Биология пәнін оқытуда цифрлық құралдарды пайдалану арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға арналған тапсырмалар» жинағын биология пәні мұғалімдері әр-түрлі әдіс-тәсілдермен тапсырманы бере алады.

Мақсаты: Биология сабағында оқытудың заманауи әдіс-тәсілдері мен цифрлық құралдарды қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, логикалық ойлау қабілеттерін дамыту, өз білімдерін өмірде қолдана білуге үйрету.

Міндеттері:

1. Оқушылардың алған білімдерін толықтырып , күнделікті тұрмыста, өмірде қолдана білуге үйренеді.

2. Биологиялық есептер шығару арқылы логикалық ойлау қабілеттері және өзіндік көзқарасы қалыптасады.

3.Биологияны қызығып оқитын жан-жақты қабілетті тұлға тәрбиеленеді

4.Ғылыми көзқарастары қалыптасады.

7. Әдістемелік көмекші құралда әр таруға, тақырыпқа арналған тапсырмалар берілген. Сондықтан тапсырмаларды құрастыруда әдістемелік ұсыныстардағы берілген тапсырмалар сияқты дайындауға тырыстым. Әр сыныптың білім деңгейіне қарай жеңіл және күрделі тапсырма құрастырылды. Тәжірибемен жұмыс істеу ұзақтығы 3 жыл.

8. «Биология пәнін оқытуда цифрлық құралдарды пайдалану арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға арналған тапсырмалар» биология пәні мұғалімдеріне арналған қосымша құрал ретінде тиімді қолдануға болады деген ойдамын. Жеке педагогикалық жағдайға байланысты құрастырылды.

9. Тәжірибе нәтижелілігі 3-інші жыл қадағалануда. Мектептегі әріптестерге де көмегі тиюде. Сонымен қатар тапсырмаларды оқушылар қызыға орындауда. Білім сапасының артуына ықпал етуде.

Кіріспе

Білім берудің цифрлық трансформациясы әрбір білім алушының жан-жақты дамуына, оның қазіргі қарқынды дамып келе жатқан әлемде, цифрлық экономикада өмір сүруге қажетті құзыреттіліктерін қалыптастыру үшін оқыту мақсаттары мен мазмұнын, сондай-ақ цифрлық білім беру ортасындағы оқу жұмысының құралдарын, әдістері мен ұйымдық нысандарын өзара байланысты (жүйелі) жаңартуды білдіреді.

Білім беру технологиялары білім алушылардың оқу тәсілін өзгерте алады, өйткені олар күрделі құбылыстарды зерделеуге және олар жұмыс істей алатын және басқалармен бөлісе алатын өз идеяларының цифрлық түсініктерін құруға жаңа мүмкіндіктер ұсынады. Білім алушылар ашық, нақты мәселелерді шешу үшін технологияның белсенді және дербес пайдаланушылары болу үшін дамытуы тиіс негізгі дағдыларды оқытуға назар аудару маңызды.

Технологияның дамуына қарай жастардың компьютерлер өсіп келе жатқан рөл атқаратын жұмысқа қатысуға және жаңа білім мен дағдыларды меңгеру үшін технологияны қалай пайдалану керектігі туралы шешім қабылдауға дайын болуы маңызды бола бастады. Барлығы инженер-бағдарламашы бола бермесе де, болашақ мамандықтар адамдардан есептеу модельдерімен және үлгіленгн шындықпен өзара әрекеттесуді, сондай-ақ цифрлық құралдарды қолдану арқылы мәселелерді шешуді талап етеді. Технологиялық өзгерістердің жылдам қарқынын ескере отырып, бүгінде мектеп оқушылары жаңа және бейтаныс цифрлық ортада өмір бойы оқытуды қолдайтын кең дағдылар жиынтығын дамытуы керек.

PISA-2025 халықаралық зерттеуі инновациялық бағыт - «Цифрлық әлемде оқыту» бағалауын қамтиды.

2025 циклінде PISAцифрлық әлемде оқытуды «есептеу құралдары мен практикаларын қолдана отырып, білімді жинақтау мен мәселелерді шешудің қайталанатын (итеративтік) және өзін-өзі реттейтін процесіне қатысу қабілеті» ретінде айқындайды. Технологияларды «түрлендіріп» пайдалану – технологиялар арқылы/көмегімен оқыту - басқаша жағдайда мүмкін болмайтын оқыту мен оқытудың жаңа және неғұрлым жетілдірілген тәсілдерін ашады. Мұндай пайдалану оқушыларға олардың когнитивтік және метакогнитивтік процестерін қолдайтын білім жинақтау үшін интерактивті құралдар мен ресурстарды ұсына отырып, әлеуметтік конструктивизм талап ететін белсенді оқыту түрлерін ең жақсы түрде көрсетеді. Олар білім алушыларға оқу процесінде көмек көрсету үшін негіз және кері байланыс ұсына отырып, білім алушыларға өз идеяларын өңдеуге және қалыптастыруға көмектеседі.

Осылайша, технологиялар білім алушыларға қателер жасауға, оларды қайталауға, өз оқуының нәтижелері үшін жауапкершілікті өзіне алуға және тәуелсіз және өзін-өзі реттейтін оқушыларға айналуға мүмкіндік бере отырып, білім алушыларға бағдарланған зерттеу, проблемаларды шешу және шешім қабылдау процестерін жақсарта алады.

Модельдеу және симуляциялау құралдары бар сандық орта білім алушыларға деректерді масштабта және мерзімде (уақыт шкаласында) өңдеуге, генерациялауға және визуализациялауға мүмкіндік береді, олай болмаған жағдайда күрделі тұжырымдамаларды барынша қол жетімді ете отырып, ойланбайтын /елестетілмейтін болады, сондай-ақ проблемалардың есептеу шешімдерін әзірлейді. Білім алушыларға ақпаратты өңдеуге және генерациялауға, сондай-ақ өздерінің жаңа білімдері мен идеяларының түсінікті көріністерін жасауға көмектесетін құралдарды ұсына отырып, «компьютерлер конструктивистік оқыту үшін ерекше жағдай жасайды

Биология пәнінен жаңа тақырыптарды және үй тапсырмаларын бекіту кезінде оқушылардың логикалық ойлау қабілеттерін дамыту үшін, теория жүзінде алған білімді практикада қолдана білу үшін функционалдық тапсырмаларды қолданудың маңызы зор. Себебі функционалдық сауаттылық тапсырмалары сын тұрғысынан ойлау қабілеттерін дамытады, ғылыми жаратылыстану сауаттылығын қалыптастырады, алған білімін өмірде қолдана білуге бағыт-бағдар береді.

Педагогикалық тәжірибенің мақсаты: Биология сабағында оқытудың заманауи әдіс-тәсілдері мен цифрлық құралдарды қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, логикалық ойлау қабілеттерін дамыту, өз білімдерін өмірде қолдана білуге үйрету.

Міндеттері:

1.Оқушылардың алған білімдерін толықтырып , күнделікті тұрмыста, өмірде қолдана білуге үйренеді.

2.Биологиялық есептер шығару арқылы логикалық ойлау қабілеттері және өзіндік көзқарасы қалыптасады.

3 Биологияны қызығып оқитын жан-жақты қабілетті тұлға тәрбиеленеді

4.Ғылыми көзқарастары қалыптасады.

Күтілетін нәтиже:

PISA зерттеуіне дайындық процесі ең алдымен практикалық және зертханалық жұмыстарды орындау үшін қолда бар және алған білімді, дағдыларды бейімдеу, есептерді шешуде алгоритмді қолдану және жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамыту, әр түрлі өмірлік жағдайларда шығармашылық тапсырмаларды енгізу және сол арқылы оқушыны жан-жақты дамыған тұлға ретінде дайындау, өмірдегі проблемалық жағдайларға дайын болуы. Цифрлық құралдарды тиімді пайдалана алады.

ІІ. Негізгі бөлім

Функционалдық сауаттылықты дамыту қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаттарының бірі болып табылады. Бұл оқушылардың алған білімдерін нақты өмірлік жағдайларда қолдану қабілетін арттыруды көздейді. Биология пәні осындай сауаттылықты дамытуға кең мүмкіндіктер береді, өйткені оның мазмұны оқушылардың қоршаған ортаны, тіршілік заңдылықтарын және өз денсаулығын түсінуге тікелей байланысты. Цифрлық ресурстарды қолдану бұл мақсатқа жетуге көмектесетін тиімді құрал болып табылады. Бүгінгі таңда цифрлық технологиялар білім беру саласын түбегейлі өзгертуде, бұл өзгерістер оқыту тәсілдерін жаңартып, оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруға бағытталған жаңа әдістер мен құралдарды қолдануға мүмкіндік береді. Биология пәні — табиғат және тіршілік әлемінің құпияларын зерттейтін маңызды пән болғандықтан, оны оқытуда цифрлық құралдарды пайдалану оқушылардың ғылыми көзқарасын дамытуға, пәнге деген қызығушылығын арттыруға, сонымен қатар оларды сыни ойлау мен мәселені шешу дағдыларымен таныстыруға көмектеседі. Тапсырмалардың барлығы мәтін түрінде әзірленген. Әр тапсырманың жауаптары да дайын. Осы тапсырмаларды пайдалау арқылы оқушылардын алдағы өмірде кездесетін түрлі жағдайларда биология пәнінен алған білімдерін қолдана алуына мүмкіндіктері болады деген ойдамын.Функционалдық сауаттылық – адамның сыртқы ортамен қарым-қатынасқа түсе алу қабілеті және сол ортаға барынша тез бейімделе алуы мен қарым-қатынас жасай алу деңгейінің көрсеткіші. Олай болса, функционалдық сауаттылық тұлғаның белгілі бір мәдени ортада өмір сүруі үшін қажетті деп саналатын және оның әлеуметтік қарым-қатынас жасауын қамтамасыз ететін білім, білік, дағдылардың жиынтығынан құралады. Сапалық сипаты тұрғысынан қарағанда функционалдық сауаттылық жеке адамды дамытудың тетігі ретінде қолданылады.

Mozaik 3D платформасын қолдану арқылы функционалдық тапсырмалар

1. Тапсырма: «Генетикалық мутациялар және олардың әсері»

Платформа: Mozaik 3D Тақырып: Генетикалық мутациялар

Мақсаты: Оқушыларға генетикалық мутациялардың пайда болуы мен олардың ағзаға әсерін түсіндіру.

Тапсырма сипаттамасы:

• Mozaik 3D платформасындағы "Gene Mutations" симуляциясын қолдану арқылы оқушылар әртүрлі генетикалық мутацияларды зерттейді (мысалы, нүктелік мутациялар, қосылу, ауысу).

• Оқушылар берілген жағдай бойынша мутацияның қалай пайда болатынын, оның генетикалық кодқа әсерін, және мутацияның қандай физикалық белгілерге әкелетінін талдайды.

• Негізгі сұрақтар:

1.1.Адам жасушасындағы мутация нәтижесінде ДНҚ-дағы бір нуклеотид өзгерді. Бұл ақуыздағы амин қышқылының басқасымен ауыстырылуына әкелді.Бұл жағдайда мутацияның қандай түрі орын алды?

1.2  Ғалымдар белгілі бір өңірде белгілі бір аурудың таралуы жоғары екенін анықтады. Олардың зерттеуінде осы аурудың белгілі бір генетикалық мутациямен байланысты екені анықталды.Генетикалық мутация қандай ауруды тудырады деп ойлайсыз? Аурудың таралуы мен мутацияның пайда болуы арасындағы байланыс қандай? Бұл аурудың алдын алу үшін қандай стратегияларды ұсынар едіңіз?

1.3 Әлемнің түрлі елдерінде ғалымдар генетикалық мутациялар мен олармен байланысты ауруларды зерттеу үшін түрлі жобалар мен зертханалар ашты. Мысалы, Австралияда қатерлі ісік ауруының генетикалық негіздерін зерттеу үшін арнайы мутацияларды анықтауға арналған кең ауқымды зерттеу жүргізілді. Бұл зерттеулерде қатерлі ісікке байланысты мутациялардың уақыт өте келе белгілі бір адамда пайда болу ықтималдығын анықтауға мүмкіндік берді.

1. Қатерлі ісік ауруына қандай генетикалық мутациялардың қатысы бар?

2. Мұндай зерттеулердің нәтижелері адам денсаулығына қалай әсер етеді?

3. Қазақстанда генетикалық мутацияларды зерттеудің қандай мүмкіндіктері бар?

4. Генетикалық мутацияларды зерттеу арқылы қандай жаңа емдеу әдістері табуға болады?

Функционалдық сауаттылық:

• Күрделі биологиялық процестерді түсіну.

• Эксперименттер мен деректерді талдау.

• Жаңа ақпараттарды қолдану және ғылыми мәселелерді шешу.

2. Тапсырма: «Тыныс алу жүйесі »

Платформа: Mozaik 3D Тақырып: Тыныс алу жүйесі мен оның қызметі

Мақсаты: Тыныс алу жүйесінің құрылысымен таныстыру, қызметінің организм үшін маңызын түсіндіру.

Тапсырма сипаттамасы:

• Mozaik 3D платформасындағы "Тыныс алу жүйесі" симуляциясын қолдану арқылы оқушылар тыныс алу мүшелері мен құрылысын зерттейді.

Негізгі тапсырмалар:

Мұрынмен дұрыс тыныс алу жаттығуларын жасаңыз.

Мұрын арқылы терең тыныс алу және демді шығару жаттығуларын орындаңыз.

2.1.Бұл жаттығулар тыныс алу жүйесіне қалай әсер етеді деп ойлайсыз? 2.2 Мұрынмен тыныс алу мен ауамен тыныс алудың айырмашылығы қандай? 2.3 Әр түрлі ауа райында тыныс алу жүйесі қалай әсер етеді? Суық немесе ыстық ауада неге тыныс алу қиын болуы мүмкін? 2.4 Экологияның нашарлауы (ауа ластануы) адамның тыныс алу жүйесіне қалай әсер етеді? 2.5.Тыныс алу жаттығуларын қалай жасауға болады және олар қандай пайда әкеледі?

Функционалдық сауаттылық:

• Тыныс тыныс алу жүйесінің мүшелерін және олардың қызметін түсінеді.

• Тыныс алу процесін ғылыми түрде түсіндіріп, оны нақты жағдайлармен байланыстыра алады.

• Адамның денсаулығына ықпал ететін сыртқы факторларды анықтайды және сол факторларға қарсы әрекет ету жолдарын ұсынады..

3. Тапсырма: «Қалпақшалы саңырауқұлақтар »

Платформа: Mozaik 3D
Тақырып: Қалпақшалы саңырауқұлақтар

Мақсат: Оқушыларға қалпақшалы саңырауқұлақтар туралы түсінік беру, олардың адам үшін маңызын зерттеу.

Тапсырма сипаттамасы:

• « Mozaik 3D " моделін көрсету арқылы қалпақшалы саңырауқұлақтардың құрылысындағы ерекшеліктерді біледі.

3.1Тапсырма: Сіз қалпақшалы саңырауқұлақтардың түрлерін зерттегіңіз келеді. Орманда табылған бірнеше саңырауқұлақты жинап, оларды салыстырыңыз.

1. Олардың түрлерін анықтаңыз.

2. Жиналған саңырауқұлақтардың ішінде улы немесе жеуге болатын түрлерді ажыратыңыз.

3. Табылған саңырауқұлақтарды қалай тексеру және өңдеу керек екенін түсіндіріңіз.

3.2Тапсырма:
Қалпақшалы саңырауқұлақтардың улы және жеуге болатын түрлері туралы мәліметтерді салыстырып, төмендегі кестені толтырыңыз.

Түрі	Сипаттамасы	Қауіп деңгейі	Қолдану тәсілі
Қауіпті түрлер (мысалы, бүйрек саңырауқұлағы)
Жеуге болатын түрлер (мысалы, саңырауқұлақ қуысы)

Тапсырма бойынша сұрақтар:

1. Қауіпті және қолайлы саңырауқұлақтарды анықтау үшін олардың қандай белгілеріне назар аудару керек?

2. Қауіпті саңырауқұлақтарды өңдеу және пайдалану кезіндегі қауіп қандай болуы мүмкін?

3.3 Тапсырма:

• Қалпақшалы саңырауқұлақтар қоршаған ортаға қалай әсер етеді?

• Саңырауқұлақтарды дұрыс тұтыну денсаулыққа қандай пайда әкеледі? Ал дұрыс өңделмеген саңырауқұлақтар қандай қауіпті ауруларға алып келуі мүмкін?

• Экологияның нашарлауы және ауа ластануы қалпақшалы саңырауқұлақтардың өсіміне қалай әсер етуі мүмкін?

Функционалдық сауаттылық:

• Оқушы қалпақшалы саңырауқұлақтарды зерттей отырып, олардың экожүйедегі рөлі мен адам денсаулығына тигізетін әсерін талдай алады.

• Оқушы саңырауқұлақтардың улы және пайдалы түрлерін салыстыра отырып, олардың арасындағы айырмашылықтарды айқындайды.

• Оқушы экологиялық және денсаулық мәселелерін шешу барысында жауапкершілікпен ойлап, дұрыс тұжырымдар жасай алады.

4. Тапсырма: «Жасуша бөліктерінің функциялары»

Платформа: Mozaik 3D
Тақырып: Жасуша құрылымы және функциясы

Мақсат: Жасушаның негізгі бөліктері мен олардың қызметін тереңірек түсіну, жасушаның жұмыс істеу принциптерін модельдеу.

Тапсырма сипаттамасы:

• Оқушылар Mozaik 3D платформасын пайдаланып, жасушаның әртүрлі бөліктерін (ядро, митохондрия, рибосомалар, эндоплазмалық тор және т.б.) таңдаған кезде олардың қызметі мен әрекетін түсіндіретін тапсырма орындайды.

• Оқушыларды жасушаның нақты модельдерін жасауға және жасушаның әрбір бөлігін қандай биологиялық процесс үшін жауапты екенін көрсетуге бағыттау.

Негізгі сұрақтар:

4.1 Әрбір органоидтың қандай биологиялық процестерде маңызды рөлі бар?

4.2 Митохондрияның және рибосоманың қызметін қалай сипаттауға болады?

3. Жасуша мембранасының функциясы:
   Оқушыларға жасуша мембранасының таңдап алу қабілетінің биологиялық маңызы туралы сұрақ қойылады. Олар жасуша мембранасының неге маңызды екенін және оның жасуша үшін қорғаныс рөлін сипаттайды.

4. Жасуша бөліктерінің өзара әрекеттестігі:
   Оқушыларға жасуша бөлшектерінің арасындағы өзара әрекеттестікті зерттеу тапсырмасы беріледі. Мысалы, "Рибосомалар мен эндоплазмалық тордың арасындағы өзара байланыс қандай?" деген сұраққа жауап беруді сұрайды.

5. Интерактивті сұрақтар: Оқушыларға жасушаның қандай органоидтары энергия өндірумен байланысты екенін анықтау сұрағы беріледі. Олар митохондрия, хлоропласт және рибосома туралы дұрыс жауапты таңдап, әрқайсысының жасушадағы рөлін түсіндіреді. Мысалы, "Митохондрияның басты функциясы қандай?" деген сұрақ қойылады, оған оқушылар "энергия өндіру" деген жауапты таңдайды.

6. Құрылымды салыстыру: Оқушыларға жануарлар мен өсімдік жасушаларының құрылымын салыстыру тапсырмасы беріледі. Оларға платформаның көмегімен екі жасушаның құрылымдық ерекшеліктерін көруге мүмкіндік беріледі, содан кейін оқушылар сол екі жасушаның арасындағы айырмашылықтар мен ұқсастықтарды жазбаша түрде сипаттайды. Мысалы, хлоропласт тек өсімдік жасушаларында кездесетінін, ал центросома тек жануарлар жасушаларында болатынын талдайды.

7. Қызметтік сәйкестік: Оқушыларға әрбір органоидтың қызметін дұрыс сәйкестендіру ұсынылады. Мысалы, митохондрия – "энергия өндіру", ядро – "генетикалық ақпаратты сақтау", жасуша қабығы – "қорғаныс және құрылымдық қолдау" деген сияқты сәйкестендіру тапсырмалары.

Функционалдық сауаттылық:

• Жасушаның құрылымын зерттеу.

• Модельдеу арқылы ғылымды түсіну.

• Кешенді биологиялық процестерді талдау.

5. Тапсырма: «Қоректік тізбектер»

Платформа: Mozaik 3D
Тақырып: Қоректік тізбектер мен қоректік торлар

Мақсаты: Оқушылар қоректік тізбектің құрылымын өмірде қолдана білуі керек.

Тапсырма сипаттамасы:

1. Келесі табиғи ортаны таңдаңыз: орман, шөл, немесе су экосистемасы.

Осы экосистемадағы қоректік тізбектің элементтерін анықтаңыз. Мысалы:

• Өсімдіктер (түзушілер немесе продуценттер)

• Өсімдіктерді жейтін жануарлар ( Бірінші ретті консументтер немесе тұтынушылар)

• Өсімдіктер мен жануарларды жейтін жыртқыштар (Екінші ретті консументтер немесе тұтынушылар)

• Өлі ағзаларды жеуші детритофагтар (редуценттер немесе ыдыратушыла)

• Әрбір деңгейдегі организмдерді және олардың өзара байланысын сипаттаңыз.

5.2  Тапсырма: Қоректік тізбек пен экологиялық тепе-теңдік

Мақсаты: Оқушылар қоректік тізбектің экологиялық тепе-теңдікке әсерін түсінуі қажет.

• Қоректік тізбектегі әр деңгейдегі организмдердің саны мен түрлерінің өзгеруі экосистемадағы тепе-теңдікке қалай әсер етеді?

• Мысалы, аңшылықтың артуы немесе өсімдіктерді жоятын табиғи апаттардың қоректік тізбекке әсерін сипаттаңыз.

• Экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін қандай шаралар қолдануға болады?

5.3 Тапсырма: Қоректік тізбек пен адам іс-әрекеті

Мақсаты: Оқушылар адам іс-әрекетінің қоректік тізбекке әсерін түсініп, экологиялық шешімдер ұсынады.

Негізгі сұрақтары:

• Адамның іс-әрекеті (орман кесу, ауыл шаруашылығы, қалдықтарды шығару және т.б.) қоректік тізбекті қалай бұзады?

• Қоректік тізбекке қандай өзгерістер енгізілгенде, бұл экожүйе мен адамның өміріне қандай салдарлар тудыруы мүмкін?

• Бұл мәселелерді шешу үшін адам қандай шаралар қабылдауы керек?

Функционалдық сауаттылық:

• Қоректік тізбек және экологиялық жүйелердің бір-бірімен өзара байланысын түсінуге

• Табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға

• экологиялық тепе-теңдікті сақтау жолдарын табуға бағыттайды

PhET Interactive Simulations платформасын қолдану арқылы функционалдық тапсырмалар

1. Тапсырма: «Тірі ағзалардың энергетикалық метаболизмі»

Платформа: PhET Interactive Simulations
Тақырып: Энергетикалық метаболизм: ферменттердің қызметі

Мақсат: Оқушыларға ферменттердің биологиялық процестердегі рөлін түсіндіру және метаболизмнің тиімділігін талдау дағдыларын дамыту.

Тапсырма сипаттамасы:

• Оқушыларға PhET платформасындағы "Reaction Rates" симуляциясын пайдалану тапсырмасы беріледі. Бұл симуляцияда олар ферменттер мен субстраттардың арасындағы реакция жылдамдығын бақылайды. Оқушылар ферменттің әрекетін зерттеп, оның әсер ету факторларын (температура, pH, субстрат концентрациясы) өзгертіп, нәтижелерін салыстырады.

1. Негізгі сұрақтар:

• Фермент концентрациясы артуы реакция жылдамдығына қалай әсер етеді?

• Температураның жоғарылауы ферменттің әрекетіне қалай ықпал етеді?

• pH деңгейі ферменттердің жұмысына қалай әсер етеді?

• Оқушылар нәтиже бойынша ферменттердің метаболизмге, әсіресе жасушадағы химиялық реакциялар жылдамдығына әсерін түсіндіретін қысқаша эссе жазады.

Функционалдық сауаттылық:

• Ақпаратты өңдеу және талдау.

• Ғылыми дәлелдермен шешім қабылдау.

• Эксперимент жүргізу және нәтижелерді салыстыру.

• Симуляцияны бастау: Оқушыларға PhET платформасындағы "Cell Structure and Function" симуляциясын ашуға тапсырма беріледі. Бұл симуляцияда олар өсімдік жасушасының және жануарлар жасушасының құрылымдарын зерттеп, әрбір органоидтың қызметін түсінеді.

2. Тапсырма: «Климаттың өзгеруі және тіршілік»

Платформа: PhET Interactive Simulations
Тақырып: Климаттың өзгеруі және экосистемаға әсері

Мақсат: Оқушыларды климаттың өзгеруінің экосистемаға әсерін түсіндіру.

Тапсырма сипаттамасы:

• PhET Interactive Simulations сайтындағы климаттық өзгерістер туралы деректерді пайдаланып, оқушыларға климаттың өзгеруі (температураның көтерілуі, жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі) туралы зерттеу жүргізу тапсырмасы беріледі.

• Оқушылар өздеріне берілген аймақтың климаттық өзгерісін зерттеп, экосистемаға қалай әсер ететінін және табиғаттың адаптациясы туралы болжамдар жасайды.

• Негізгі сұрақтар:

2.1 Климаттың өзгеруі экосистема мен биологиялық әртүрлілікке қандай әсер етеді? 2.2.Климаттың өзгеруіне қандай факторлар әсер етеді? 2.3 Тіршілік үшін климаттың маңыздылығын сипаттаңыз.

Функционалдық сауаттылық:

• Климаттық өзгерістерді зерттеу.

• Экологиялық дағдарысқа байланысты шешімдер ұсыну.

• Ғылыми ақпаратты жинақтап, оны талдай білу.

3. Тапсырма: «Генетика заңдары мен тұқым қуалаушылық»

Платформа: PhET Interactive Simulations
Тақырып: Генетика және тұқым қуалаушылық

Мақсат: Генетика мен тұқым қуалаушылықтың негізгі заңдары мен тұқым қуалайтын ауруларды түсіндіру.

Тапсырма сипаттамасы:

• Оқушыларға PhET Interactive Simulations платформасында "Genetics Problems" бөлімін пайдалану тапсырмасы беріледі. Мұнда олар Мендельдің тұқым қуалаушылық заңдары негізінде тұқым қуалайтын белгілер мен аурулар жайлы есептер шешеді.

• Оқушылар әртүрлі мутациялар мен генетикалық ауытқуларды анықтап, олардың ұрпақтарына қалай берілуін болжайды.

Негізгі сұрақтар:

1. Доминиантты және рецессивті белгілерді қалай ажыратуға болады?

2. Мендельдің бірінші заңын қалай қолдануға болады?

Функционалдық сауаттылық:

• Тұқым қуалаушылық заңдарын талдау.

• Генетикалық деректермен жұмыс жасау.

• Нақты есептерді шешу арқылы биологиялық заңдарды түсіну.

4. Тапсырма: «Адам ағзасының физиологиясы»

Платформа: PhET Interactive Simulations
Тақырып: Адам ағзасының физиологиясы: жүрек және қан айналымы жүйесі

Мақсат: Оқушыларға адам ағзасының жүрек және қан айналымы жүйесінің жұмысын түсіндіру.

Тапсырма сипаттамасы:

• PhET Interactive Simulations платформасындағы "Heart and Circulatory System" моделін пайдалану арқылы оқушыларға жүректің құрылымын және оның қан айналымы жүйесіндегі рөлін зерттеу тапсырмасы беріледі. Оқушылар жүрек бөліктерін, қан айналымының фазаларын зерттейді.

• Негізгі сұрақтар:

1. Жүректің құрылымдық ерекшеліктері қандай?

2. Қан айналымы процесінде қанның рөлі қандай?

3. Қан айналымы жүйесінің бұзылуы ағзаға қалай әсер етеді?

Функционалдық сауаттылық:

• Ағза жүйелерінің өзара әрекеттесуін түсіну.

• Модельдер арқылы биологиялық процестерді зерттеу.

• Ғылыми дәлелдермен қорытынды жасау.

5. Тапсырма: «Қоршаған ортаның ластануы және экожүйе»

Платформа: PhET Interactive Simulations
Тақырып: Қоршаған ортаның ластануы және оның экосистемаға әсері

Мақсат: Қоршаған орта ластануының экожүйегі әсерін зерттеу, жер бетінде өзгерістерді талдау.

Тапсырма сипаттамасы:

• PhET Interactive Simulations платформасы арқылы оқушыларға ғаламдық экологиялық өзгерістерді бақылау тапсырмасы беріледі. Оқушылар ауа, су, топырақ ластануының әсерін визуализациялау үшін спутник суреттерін пайдаланады.

• Негізгі сұрақтар:

1. Ластанудың экосистемаларға әсері қандай?

2. Ластану деңгейін қалай анықтауға болады?

3. Қоршаған ортадағы өзгерістердің экологиялық салдары қандай?

Функционалдық сауаттылық:

• Экологиялық деректерді талдау.

• Ғаламдық экологиялық мәселелерді түсіну.

• Спутник деректерімен жұмыс істеу.

6. Тапсырма: «Климаттың өзгеруі және тіршілік»

Платформа: PhET Interactive Simulations
Тақырып: Климаттық өзгерістер және олардың биологиялық әртүрлілікке әсері

Мақсат: Климаттың өзгеруінің тіршілікке әсерін түсіну және экожүйелер-дегі өзгерістерді болжау.

Тапсырма сипаттамасы:

• NASA Earth Observatory сайтында климаттық деректерді талдау тапсырмасы беріледі. Оқушылар белгілі бір аймақтардағы температураның, жауын-шашынның өзгеруін бақылап, климаттың өзгеруінің биологиялық әртүрлілікке әсерін зерттейді.

• Негізгі сұрақтар:

1. Климаттың өзгеруі биологиялық әртүрлілікке қалай әсер етеді?

2. Климаттың өзгеруі мен экосистемалардың бұзылуы арасындағы байланыс қандай?

Функционалдық сауаттылық:

• Климаттық өзгерістерді бақылау.

• Экологиялық өзгерістерді болжау

ROKED платформасын қолдану арқылы функционалдық тапсырмалар

1. Тапсырма: «Тамыр мен жапырақтың құрылымдық ерекшеліктері»

Платформа: ROKED
Тақырып: Тамыр мен жапырақтың құрылымдық ерекшеліктері Мақсаты: Тамыр мен жапырақтың құрылымдық ерекшеліктерін білуге үйрету .

Тапсырма сипаттамасы: Жапырақтың және тамырдың құрылымы мен қызметі арасындағы байланысты түсіндіріңіз. Әрқайсысының функцияларын салыстырып көріңіз.

Негізгі сұрақтар :

1.1 Жапырақтың және тамырдың негізгі құрылымдық элементтерін атаңыз.

1.2 Олардың негізгі қызметтері қандай? Салыстырмалы түрде сипаттаңыз.

1.3 Жапырақ пен тамыр арасындағы байланыс пен үйлесімділікті түсіндіріңіз.

Функционалдық сауаттылық:

Климаттың өзгеруінің тіршілікке әсерін түсінеді

Экожүйелердегі өзгерістерді болжайды.

2.Тапсырма: "Тамақтану және денсаулық"

Платформа: ROKED
Тақырып: Тамақтану және денсаулық

Мақсаты: Дұрыс тамақтану мен дұрыс дене белсенділігінің адамның денсаулығына әсерін білу.

• Негізгі сұрақтар Адам ағзасына қажетті негізгі қоректік заттарды атаңыз (ақуыздар, майлар, көмірсулар, витаминдер және минералдар).

• Қандай тағамдар әрбір қоректік затқа бай екенін көрсетіңіз.

• Дұрыс тамақтанудың адам ағзасына қандай пайдасы бар? Қандай аурулар дұрыс тамақтанбаудың нәтижесінде пайда болады?

Жауап:

1. Қоректік заттар:

   • Ақуыздар – ет, балық, жұмыртқа.

   • Майлар – зәйтүн майы, жаңғақтар, майлы балық.

   • Көмірсулар – күріш, картоп, макарон өнімдері.

   • Витаминдер мен минералдар – көкөністер, жемістер.

2. Дұрыс тамақтану ағзаның барлық функцияларын қолдайды, иммунитетті нығайтады және түрлі аурулардың алдын алады (құрамындағы дәрумендер мен минералдардың жетіспеушілігінен болатын аурулар, мысалы, авитаминоздар, остеопороз және т.б.).

3 Тапсырма: "Жасуша құрылымы мен қызметі"

Платформа: ROKED
Тақырып: Тамақтану және денсаулық

Тапсырма сипаттамасы Жасушаның негізгі құрылымдық компоненттерін сипаттап, олардың қызметін түсіндіріңіз. Сонымен қатар, жасушаның әртүрлі типтерін салыстырыңыз (өсімдік жасушасы мен жануар жасушасының айырмашылықтары).

Негізгі сұрақтар:

1. Жасуша құрылымының негізгі бөліктерін атаңыз (ядро, митохондрия, рибосомалар, жасуша мембранасы және т.б.).

2. Әр компоненттің қызметін сипаттаңыз.

3. Өсімдік және жануар жасушаларының құрылымдық айырмашылықтарын салыстырыңыз.

Жауап:

1. Ядро – генетикалық ақпаратты сақтайды және жасушаның әрекетін реттейді.

2. Митохондрия – энергия өндіреді (АТФ).

3. Рибосомалар – ақуыз синтезін жүзеге асырады.

4. Жасуша мембранасы – жасушаны қоршаған ортаның әсерінен қорғайды және зат алмасуды реттейді.

5. Айырмашылықтар: Өсімдік жасушасында жасуша қабырғасы, хлоропласттар бар, ал жануар жасушасында мұндай құрылымдар жоқ.

4 Тапсырма: "Экологиялық проблемалар"

Платформа: ROKED
Тақырып: Экологиялық проблемалар

Тапсырма сипаттамасы: Қазіргі таңда экологиялық жүйелерге адамның тигізетін әсері өте зор. Сізд бір экологиялық проблема туралы зерттеу жүргізіп, оның адам өміріне, қоршаған ортаға қандай әсер ететінін сипаттаңыз.

Нұсқаулар:

4.1 Таңдаған экологиялық проблемаңызды атаңыз (мысалы, орманды жою, ауаға зиянды газдардың шығарылуы, пластикалық қалдықтар және т.б.).

2. Осы мәселенің салдарын биологиялық тұрғыда түсіндіріңіз.

4.3 Бұл проблеманың шешілуіне байланысты қандай биологиялық шаралар қолдануға болатынын айтыңыз.

2. Мысал ретінде сурет немесе графикті қолданыңыз.

Жауап:
Мысалы, ауыр металдардың ластануы туралы зерттеу:

1. Бұл мәселе адамның өндірістік қызметі мен өнеркәсіптің әсерінен туындайды.

2. Ауыр металдар топыраққа, суға түсіп, биологиялық жүйелерде жинақталады, нәтижесінде өсімдіктер мен жануарлар, сондай-ақ адам ағзасы улануы мүмкін.

3. Осы мәселелерді шешу үшін экологиялық қауіпсіз технологиялар енгізу, қайта өңдеу, қалдықтарды басқару шаралары қажет.

5 Тапсырма: "Генетикалық өзгерістер және олардың адам өміріне әсері"

Платформа: ROKED
Тақырып: "Генетикалық өзгерістер және олардың адам өміріне әсері"

Тапсырма сипаттамасы: Генетикалық өзгерістер мен мутациялар адам ағзасының әртүрлі ерекшеліктерін қалыптастыруға қалай әсер етеді? Мутациялар нәтижесінде пайда болатын ауруларды сипаттап беріңіз.

Негізгі сұрақтар:

1. Генетикалық мутациялар дегеніміз не? Олардың ағзаға әсері қалай болады?

2. Мутациялардың қандай түрлері кездеседі және олар қандай ауруларға әкелуі мүмкін?

3. Мутациялардың адам денсаулығына әсері қандай? Бұл өзгерістерді болдырмау үшін қандай биотехнологияларды қолдануға болады?

Жауап:

1. Мутация – ДНҚ молекуласының құрылымының өзгеруі. Бұл өзгерістер ағзада түрлі ауруларға алып келуі мүмкін, мысалы, талассемия, к cystic fibrosis немесе даун синдромы.

2. Мутациялар әртүрлі түрде болады: гендік мутация, хромосомалық мутация және геномдық мутация.

3. Мутацияларды алдын алу үшін генетикалық кеңес беру, ДНҚ түзету технологияларын қолдану және ұрпақ өрбіту кезінде генетикалық скрининг жүргізу маңызды.

Қорытынды

Заман көшіне ілесу талабының бірі – оқу үрдісінде жаңа әдіс – тәсілдерді пайдаланбай алға жылжу мүмкін емес. Бүгінгі таңдағы білім беру саласында тек мұғалімнің айтқанын орындау немесе оқулықты пайдалану заман талабын қанағаттандырмайды. Бүгінгі таңда оқушыларымызға білім беру сапасын көтеру және олардың білімі терең, ойы ұшқыр, функционалдық сауаттылығы жоғары адам болып қалыптасуына ықпал жасау біздің міндетіміз деп ойлаймын. Өз тәжірибемде цифрлық құралдар арқылы функционлдық сауаттылықты арттыруға арналған тапсырмаларды қолдану оқушылардың биология пәніне деген қызығушылықтарын аттырып, білім сапасының артуына ықпал жасады.

Мұғалім оқушының танымдық әрекеті мен белсенділігін арттыруда оқу- әдістемелік құралдарға сүйенеді. Негізінде әдістемелік, дидактикалық құралдарсыз жеткілікті түрде оқу материалдарын түсініп, меңгеру қиын. Сондықтан оқу- әдістемелік құралдар оқушының өздігінен ізденіп, ой өрісінің артуына, бақылау жүргізуіне, ойлау амалдарын қолдануына, логикалық тұжырым жасауына, оқығанын іс жүзінде қолдана алуына үлкен көмек, мүмкіндік береді. Ал мұғалім оқу құралы арқылы оқушының танымдық қызметіне басшылық жасайды. Сабақта әр бір өтілген тақырыпты өмірмен байланыстырып отыру арқылы бүкіл табиғаттың, қоршаған ортаның сырын, өз туған өлкеңмен байланыстырып өту баланың қызығушылығын арттыруда үлкен септігін тигізеді. Оқушылардың білімге ынтасының болуы, олардың сабақтағы белсенділігінің артуына білім сапасының жоғарлауына, білім алудың пайдасын түсінудің қалыптасуына мүмкіндік береді.

1.Әр тақырыпқа арналған тапсырма түрлерін күнделікті сабақ жоспарында немесе арнайы факультативтік сабақтарда қолдану арқылы оқушының алған білімдерін тереңдетеді, әр түрлі жағдайларда білімдерін пайдалана біледі.

2. Пән мұғалімдеріне көмекші құрал ретінді пайдалануға болады.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1. Н.А. Сегізбаев, Қ.Қ.Жұмаділова , С.М. Исаев «Биология»  Алматы,«Мектеп » баспасы 2015 ж

2. С.Т Қозыбаев, С.Б Сейсенбаева, «Биология. 7-9 сынып» оқулығы. «ҚазАқпарат» баспасы 2014 ж

3. Н.А Сегізбаев, М.С Аманжолова «Биология.10-11 сынып» оқулығы. «Атамұра» баспасы. 2016 ж

4. Г.М. Ахметова, М.Б. Тәжиев «Биология».(Орта мектептің оқу бағдарламасы негізінде) «Арыс» баспасы. 2020 ж

5. М.Б Маханбетова, Р.Т Қарымсақова «Биология» (Жоғары оқу орнына арналған) «Ер Жәнібек» баспасы 2018 ж

5. 6. PISA-2015 Халықаралық зерттеуге дайындықты әдістемелік және ғылыми әдістемелік қамтамасыз ету. Астана, 2015ж