​Абай – әлемдік мәдениеттің тұлғасы

Сурет: adebiportal.kz

​Әлемдік өркениеттің алтын қорында әр халықтың өзіндік таным-түсінігі мен мәдени қолтаңбасы болады. Қазақ халқы үшін бұл рухани құндылықтың символы, ұлттық болмыстың айнасы – Хәкім Абай. Абай Құнанбайұлы тек ұлттық ақын немесе ағартушы ғана емес, ол – жалпыадамзаттық құндылықтарды ту еткен, Шығыстың терең философиясы мен Батыстың гуманистік ой-пікірін тоғыстырған әлемдік деңгейдегі кемеңгер ойшыл. Оның мұрасы – уақыт пен кеңістік шекарасынан асып түскен, бүкіл адамзат баласына ортақ мәңгілік қазына.

​Абайдың әлемдік мәдениеттегі орнын айқындайтын басты фактор – оның пассионарлық гуманистік көзқарасы. Ақынның «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым!» деген қағидасы бүгінгі жаһандану дәуіріндегі бейбітшілік, толеранттылық пен өзара түсіністіктің негізгі формуласы іспетті. Ол адам баласын нәсіліне, дініне немесе әлеуметтік мәртебесіне қарап емес, «ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» атты үш таған арқылы бағалауды ұсынды. Бұл «Толық адам» концепциясы – кез келген ұлтқа ортақ, әлемдік этикалық стандарттармен үндесетін кемелдік моделі. Абай ілімі адамзатты рухани тоқыраудан құтқаратын жол ретінде әлі күнге дейін өз өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оның «Кісіге адамшылық не қылмақ?» деген сауалы әлемдік этика философиясының өзегіне айналды.

​Абай феноменінің тағы бір маңызды қыры – оның мәдениеттер арасындағы алтын көпір бола білуі. Ол ислам өркениетінің тереңдігін, антикалық дәуірдің философиясын және еуропалық ағартушылықтың озық идеяларын бойына сіңіре білді. Абай еңбектерінің халықаралық деңгейде танылуына оның аудармашылық қызметі де өлшеусіз үлес қосты. Ол Гете, Байрон, Пушкин және Лермонтов шығармаларын қазақ тіліне аса жоғары шеберлікпен аудара отырып, еуропалық классиканы дала мәдениетімен шебер шендестірді. Мәселен, Гетенің «Түнгі жолаушы жырының» Лермонтов арқылы Абай шығармашылығында «Қараңғы түнде тау қалғып» болып сөйлеуі – мәдениеттер диалогының ең үздік үлгілерінің бірі. Бұл аудармалар арқылы Абай қазақ тілінің орасан зор мүмкіндігін көрсетіп, оны әлемдік әдеби тілдердің қатарына қосты. Бүгінде Абай шығармалары әлемнің жүзден астам тіліне аударылып, ЮНЕСКО деңгейінде мерейтойларының халықаралық деңгейде аталып өтуі – оның интеллектуалдық қуатының жаһандық мойындалғанының нақты айғағы.

​Ақынның музыкалық мұрасы да әлемдік мәдениет контексінде ерекше орын алады. Абай тек сөз сиқырын иеленіп қоймай, қазақ әнінің құрылымына жаңа интонациялар мен еуропалық романс элементтерін енгізді. Абайдың «Айттым сәлем, Қаламқас», «Көзімнің қарасы» сынды туындылары бүгінде халықаралық сахналарда орындалып, түрлі халықтардың жүрегіне жол тауып келеді. Бұл – өнер арқылы ұлттар арасындағы рухани байланысты нығайтудың жарқын көрінісі. Абай үшін музыка – жай ғана көңіл көтеру емес, ол адам жанын тәрбиелейтін, биік парасатқа жетелейтін құдіретті күш болды.

​Ақынның «Қара сөздеріндегі» философиялық тереңдік оны Сократ, Платон немесе Спиноза сынды ұлы ойшылдармен тең дәрежеге көтереді. Ондағы әлеуметтік теңсіздік, надандықпен күрес, білім мен ғылымға ұмтылу туралы ой-толғамдары тек XIX ғасырдағы қазақ қоғамына ғана емес, бүгінгі ақпараттық технологиялар дәуіріндегі адамзатқа да тікелей бағытталған. Абайды оқу – бұл жай ғана әдебиетпен танысу емес, бұл – өзіңді тану, ішкі рухани әлеміңді реттеу және әлемдік контекстегі өз орныңды белгілеу. Абай айтқан «адам бол!» қағидасы – қазіргі қоғамның ең басты этикалық қажеттілігі. Ол жалқаулық пен мақтаншақтықты сынап, еңбектің адамды адам ететін негізгі күш екенін дәлелдеп берді.

​Абайдың діни-философиялық көзқарастары да әлемдік дінтану үшін құнды. Ол «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» дей отырып, имандылықты соқыр сеніммен емес, ақылмен, жүрекпен қабылдауға шақырды. Ол дінді адамзатты бөлуші емес, біріктіруші күш ретінде қарастырды.

​Абай мұрасының тағы бір бірегей қыры – оның ғылым мен білімге деген көзқарасы. «Дүние де өзі, мал да өзі, ғылымға көңіл бөлсеңіз» дей отырып, ол ұлттың болашағы тек интеллектуалдық дамуда екенін ерекше атап өтті. Ол білімді тек күнкөріс құралы емес, рухтың азығы, адамшылықтың шарты деп түсінді. Абайдың бұл үндеуі бүгінгі ғылым мен инновация заманында өмір сүріп жатқан жастар үшін басты бағдаршам. Ол «пайда ойлама, ар ойла» дей отырып, материалдық құндылықтардан рухани тазалықты жоғары қойды.

​Абайдың әлемдік тұлға ретіндегі маңызы оның қазақ халқының жаңа жазба әдебиетінің негізін салуымен де айқындалады. Ол тілді дамыту арқылы ұлттың ойлау жүйесін жаңа деңгейге көтерді. Ол өз шығармаларында адамзатқа ортақ моральдық заңдылықтарды ұсына отырып, ұлттық мүдде мен жаһандық құндылықтардың арасындағы үйлесімді тапты. Оның ілімі бүгінгі таңда экологиялық дағдарыстар, рухани жұтаңдық және өркениеттер қақтығысы орын алып жатқан әлемде дұрыс бағыт сілтейтін компас іспетті. Абайды әлемдік деңгейде насихаттау – бұл тек қазақтың мақтанышы емес, бұл – әлемдік мәдениетті жаңа мазмұнмен байыту.

​Қорыта айтқанда, Абай – қазақтың ғана емес, бүкіл адамзаттың рухани ұстазы. Оның мұрасы адамзат баласы өмір сүрген сайын өз маңызын арттыра бермек. Ол – өткен мен болашақты жалғап тұрған мәңгілік алтын көпір. Біз Абайды әлемге таныту арқылы өзімізді биік мәдениетті, терең тарихы мен айқын болашағы бар ұлт ретінде көрсете аламыз. Абай салған сара жол – парасат пен адамгершіліктің жолы, ол ешқашан ескірмейтін, керісінше, әр буын сайын жаңа қырынан ашылатын мәңгілік құндылық. Оның есімі әлемдік мәдениеттің аспанында жарық жұлдыз болып қала бермек. Абайды тану – әлемді тану, ал Абайға құрмет – адамгершілікке деген шынайы құрмет.