Абай дүниетанымындағы ой мен ардың философиясы

Абай Құнанбаевтың шығармалары – қазақ руханиятындағы әдеби мұра ғана емес, терең философиялық жүйе. Оның ойлары белгілі бір философиялық мектепке бағынбайды, керісінше, адам болмысына тікелей бағытталған өмірлік пайымдардан тұрады. Абай философиясының өзегі – адамның ішкі әлемі мен оның қоғамдағы жауапкершілігі.

Абай үшін адам – дайын күйінде берілетін жаратылыс емес, үздіксіз қалыптасу үдерісіндегі болмыс. Ол «адам болу» ұғымын сыртқы жетістікпен емес, ішкі тәртіппен өлшейді. Ақын шығармаларында адам санасы үш тірекке сүйенеді: ақыл, жүрек және қайрат. Бұл үшеуінің бірлігін Абай толық адам идеясымен байланыстырады. Мұнда философиялық ой этикамен астасып, моральдық кемелдік басты өлшемге айналады.

Абайдың философиясында ар ұғымы ерекше орын алады. Ол арды заңмен немесе салтпен шектемейді, ар – адамның өз-өзіне қоятын ішкі талабы. Бұл тұста Абай ойы батыс философиясындағы ар-ождан концепцияларымен үндескенімен, ұлттық дүниетаныммен біте қайнасып жатыр. Ақын үшін арсыз білім – қауіпті, ал арға сүйенбеген ақыл – адасудың бастауы.

Уақыт пен тағдыр мәселесіне келгенде, Абай фатализмді қабылдамайды. Ол адамды өз өмірінің белсенді авторы ретінде қарастырады. «Еңбек», «талап», «терең ой» ұғымдары арқылы Абай адам тағдырының сыртқы күштерге ғана емес, ішкі ерікке тәуелді екенін көрсетеді. Бұл — жауапкершілік философиясы.

Абайдың қоғам туралы ойлары да философиялық сипатқа ие. Ол қоғамды жеке адамдардың жиынтығы емес, рухани деңгейімен өлшенетін тірі құрылым ретінде түсінеді. Надандық, жалқаулық, күншілдік сияқты мінездерді сынау арқылы ақын әлеуметтік дерттің тамырын адамның санасынан іздейді. Яғни, қоғамды өзгерту — әр адамның өзін өзгертуінен басталады.

Абай философиясының тағы бір қыры – сенім мен таным арасындағы тепе-теңдік. Ол соқыр сенімді де, рухсыз рационализмді де қабылдамайды. Ақын үшін шынайы сенім – оймен таразыланған, жүрекпен қабылданған сенім. Бұл көзқарас адамның рухани еркіндігін сақтауға бағытталған.

Қорытындылай келе, Абай Құнанбаев шығармаларындағы философия — дайын қағидалар жиынтығы емес, адамды үнемі ойлануға мәжбүр ететін рухани қозғалыс. Оның мұрасы әр дәуірде жаңа мағынаға ие болып, адамның ішкі әлемін тануға жол ашады. Абай философиясының мәңгілігі де осында: ол уақыттан тыс, бірақ адаммен бірге өмір сүреді.