АБАЙ КОНЦЕПТОСФЕРАСЫНДАҒЫ «ТОЛЫҚ АДАМ» МОДЕЛІНІҢ ҚАЗІРГІ ҒЫЛЫМИ ТҰЖЫРЫМДАРМЕН САБАҚТАСТЫҒЫ

Жалғас Мерей Нұрланқызы

Қорқыт Ата атындағы ҚУ

КЯЛ-23-5 оқу тобының студенті,

Сарышова Күлдірсін Сейтжанқызы

ғылыми жетекші, филология ғылымдарының

кандидаты, қауымдастырылған

профессор, Қазақ тілі мен әдебиеті

және журналистика БББ

Аңдатпа. Бұл зерттеу жұмысында ұлы ойшыл Абай Құнанбайұлының «толық адам» концепциясы мен қазіргі заманғы когнитивті ғылымдардың арасындағы байланыс қарастырылады. Мақалада автор Абайдың 15, 17 және 31-қарасөздеріндегі философиялық пайымдауларды Дэниел Канеман, Антонио Дамасио және Герман Эббингауз сияқты әлемдік ғалымдардың теорияларымен салыстыра отырып талдайды. Абай ұсынған «ақыл, қайрат, жүрек» үштағанының қазіргі психологиядағы интеллектуалдық, мотивациялық және эмоциялық компоненттермен үндестігі ғылыми түрде негізделген. Зерттеу барысында ақынның «өзіңнен өзің есеп алу» қағидасының бүгінгі рефлексия және өзін-өзі дамыту әдістемелерімен сәйкестігі айқындалады. Автор Абай мұрасының тек әдеби құндылық емес, сонымен қатар заманауи нейроғылым мен психология үшін маңызды ресурс екенін дәлелдейді. Жұмыс қорытындысында кемел тұлға қалыптастырудағы рухани және когнитивті факторлардың бірлігі туралы тұжырымдар жасалады.

Тірек сөздер: Толық адам, Абай концептосферасы, когнитивті ғылым, рухани интеллект, ақыл, қайрат, жүрек

Аннотация. В данной исследовательской работе рассматривается связь между концепцией «совершенного человека» (толық адам) Абая Кунанбаева и современными когнитивными науками. Автор анализирует философские мысли из 15, 17 и 31-го слов назидания Абая в сопоставлении с теориями таких мировых ученых, как Дэниел Канеман, Антонио Дамасио и Герман Эббингауз. Научно обосновывается созвучие триады Абая «разум, воля, сердце» с интеллектуальными, мотивационными и эмоциональными компонентами в современной психологии. В ходе исследования выявляется соответствие принципа «отчета перед самим собой» современным методикам рефлексии и саморазвития. Автор доказывает, что наследие Абая является не только литературной ценностью, но и важным ресурсом для современной нейронауки и психологии. В заключении работы делаются выводы о единстве духовных и когнитивных факторов в формировании полноценной личности

Ключевые слова: Совершенный человек, концептосфера Абая, когнитивная наука, духовный интеллект, разум, воля, сердце

Annototion. This research paper examines the connection between Abai Kunanbayev's concept of the "Perfect Man" (Tolyq Adam) and modern cognitive sciences. The author analyzes the philosophical insights from Abai's 15th, 17th, and 31st Words of Wisdom in comparison with the theories of global scholars such as Daniel Kahneman, Antonio Damasio, and Hermann Ebbinghaus. The scientific alignment of Abai's triad of "reason, will, and heart" with the intellectual, motivational, and emotional components of modern psychology is substantiated. The study identifies how the principle of "self-reflection" matches contemporary methods of personal development and journaling. The author demonstrates that Abai's heritage is not only a literary treasure but also a significant resource for modern neuroscience and psychology. The paper concludes with findings on the integration of spiritual and cognitive factors in forming a complete personality.

Keywords: Perfect Man, Abai's conceptosphere, cognitive science, spiritual intelligence, reason, will, heart

Бүгінгі күні Абай шығармашылығы несімен өзекті, өміршең, қажетті деген сұрақтар барша қауымды толғандыратыны анық. Дана Абайдың туылғанына 180 жыл болса да, қанша уақыт өтіп, адамзат баласы жаңа формацияға, жаңа даму сатысына көтерілсе де, тұтас бір халықтың адастырмас темірқазығы, сарқылмас қазынасы болып отыр. Шындығында, ұлылардың мұрасы заман мен уақыт төрелігіне бағынбайды. Өз шығармашылығын адамзат болмысына қатысты мәңгілік тақырыптарға арқау ете білген ғұламалар уақыт өткен сайын түрленіп, толығып, құндылығы арта түсетіні тағы бар.

Қазақ мәдениеті мен ақыл-ойының заңғар биігі Абай Құнанбайұлынан кейін де талай дүлділ жарап шығып, өздерінің өлмес туындыларын тарту етсе де, хакім  Абайдың жұлдызы биік тұратындығы неліктен?  Ол ең алдымен Абай шығармашылығының әмбебаптылығы, энциклопедиялығымен түсіндірілсе керек. Лирика, поэзия, сатира, поэма, аударма жанрларының негізін салып қана қоймай, осы жанрларды әлемдік биікке шығара білуі, музыкалық мұрасы, әлеуметтік-публицистикалық, философиялық, діни, ғылыми, тарихи еңбектерінің мазмұн тереңдігі, ағартушылық, педагогикалық ойлары оның ұлт ұстазы, тіпті адамзат ғұламасы атануына арқау болды.

Бүгінгі қазақ қоғамы – дана Абай айтқан дерттерден толық арылып кетті ме? Абайды шерлі еткен қоғам мінездері біздің қоғамымызда толық жойылды ма? Абай заманындағы күрделі саяси-әлеуметтік ахуал, жаңа Қазақстанның басынан толықтай тәркі етілді ме?

Әрине, Абай заманынан бері, қазақ елі өте үлкен ғаламдық өзгерістерді басынан өткерді. Патшалық Ресей билігінен кейін, Кеңестер Одағы тұсы халқымыз үшін тәлкекті, нәубетті болса да, ауыртпалықтарды қайыспай көтере білген ел дамудың даңғыл жолына бет алған кезеңдер болды. Қазақ жері формацияларды алмастырды, индустриализацияны, ғылыми-техникалық прогрессті,  ғылым мен білімді игерді,   кешегі заманнан елдің тұрмыс-тіршілігі мен санасы елеулі өзгерді. Тәуелсіздігін алған қазақ елі жаһандық ықпалдасу көшінен кейін қалмай, шекарасы айқын, әлемнің барлық елдерімен терезесі тең қарым-қатынас орнатқан, өз алдына серпінді мақсаттар қойған, даму сатысының жаңа белесіне қадам басқан мызғымас ел. Алайда, Абай шығармашылығына өзек болған мәселелер олар – мәңгілік тақырыптар. Жан мен тәнмен жаратылған адам баласының рухани өмірінде мәңгілік болатын діңгекті мәселелер. Материалдық, техникалық тұрғыдан адамзат қоғамы қаншалықты дамып, өмір сүру тым қолайлы әрі жеңіл, ыңғайлы болғанымен, адамның жан мен тәннің қосындысы екендігі, оның санасы, ақыл-ойы,  ішкі жан дүниесі, руханияты мен ділі қатпарлы болатындығы белгілі.   Абай заманынан бері, адамзат ақыл ойы, әсіресе, әлемнің дамыған, бәсекеге қабілетті елдерінде жаңа деңгейге көтерілді. Ол елдерде дамыған азаматтық қоғам мен құқықтық сана, құқықтық мәдениет адам баласының бақытты өмір сүруіне мол мүмкіндіктер беруде. Қазақ қоғамы – адами қасиеттер, менталдық, руханияттық тұрғыда қаншалықты ілгері дами алды? Абай шығармашылығына арқау болған – жалған құндылықтар, жалған намыс, надандық ұяты, қызыл сөз, өсек, өтірік, мақтаншақтық, аярлық, күншілдік, надандық қасиеттерден толық арыла алдық па? Абай сынды ұлы қаламгерлердің ойларының құдіреті әрбір жеке адамның жеке қасиеттерін қозғаумен қатар, тұтас бір ұлттың, мемлекеттің адамгершілік келбетін таразылайды, тіпті ол шеңберден де шығып, тұтас адамзат баласының адамдық қасиеттерінің сапасын анықтайды. Ақынның этикалық мөлшерлерінің адамзат баласына ортақ мәңгілік құндылықтарға негізделгендігі себебінен  оның көтерген мәселелері қазақ баласы үшін ғана емес, барлық адамзат баласы үшін өте өзекті болып қала бермек.

Отыз бірінші қара сөзіндегі айтылар ойға көңіл бөлсек: «Естіген нәрсені ұмытпасқа төрт түрлі себеп бар: әуелі көкірегі байлаулы берік болмақ керек, екінші – сол нәрсені естігенде, я көргенде ғибрәтлану керек, көңілденіп, тұшынып ынтамен ұғу керек; үшінші – сол нәрсені ішінен бірнеше уақыт қайтарып ойланып, көңілге бекіту керек; төртінші – ой кеселді нәрселерден қашық болу керек. Егер бір кез болып қалса, салынбау керек. Ой кеселдері: уайымсыз салғырттық, ойыншы-күлкішілдік, я бір қайғыға салыну, я бір нәрсеге құмарлық пайда болу секілді. Бұл төрт нәрсе – күллі ақыл мен ғылымды тоздыратұғын нәрселер». [1 , 71 б. ]. Абай осы төрт нәрсені ашып айту арқылы үлкен мәселені көтеріп отыр.  Адам баласының есту арқылы біліп–танудың қаншалықты қажеттігін әдемі түсіндіріп береді. Абайдың бұл ғибратты ойлары  білімді де ойлы, зерделі де саналы, көкірек көзі ашық болатын  жас ұрпақты тәрбиелеуде айрықша маңызды екендігін біле түсеміз. Адам бойында, Абайша айтқанда, «Толық адам» болып қалыптасу үшін естіген нәрсені ұмытпаудың төрт түрлі себебін үнемі ойға түйіп жүруді еске салады. 

Абай Құнанбайұлының отыз бірінші қарасөзінде ұсынылған танымдық қағидалар қазіргі заманғы психология мен нейроғылымда ғылыми тұрғыдан дәлелденген тұжырымдармен толық үндеседі. Дэниел Канеманның зейін теориясы, Антонио Дамасионың эмоция мен ойлау байланысы, Герман Эббингауздың есте сақтау заңдылықтары және Джон Свеллердің когнитивтік жүктеме теориясы Абайдың ой-тұжырымдарының өміршеңдігін айқындайды. Бұл ұлы ойшылдың адам танымы туралы көзқарастарының тереңдігі мен заманауилығын көрсетеді.

Абайдың 31-қарасөзіндегі ойлары бүгінгі когнитивті ғылыммен (Когнитивті ғылым) тікелей үндеседі. Яғни, Абай Құнанбайұлы айтқан төрт шарт — қазіргі ғалымдардың есте сақтау, оқу психологиясы туралы теорияларымен дәл келеді.

1. Зейін мен сана: Дэниел Канеман. Еңбегі: Thinking, Fast and Slow. Канеман адам ойлауын екі жүйеге бөледі:

• Жүйе 1 – жылдам, автоматты;

• Жүйе 2 – баяу, саналы, зейінді қажет етеді. [2, 22-26 бб.].

Ғалымның негізгі жаңалығы:

• Адам тек зейін қойған кезде ғана ақпаратты терең өңдейді;

• Зейінсіз қабылданған ақпарат есте сақталмайды.

Бұл Абайдың:

• «Көкірегі байлаулы берік болмақ керек» дегенімен толық сәйкес келеді. Яғни, Абай айтқан «көкірек» — Канеманның «саналы, зейінді ойлау жүйесі».

2. Эмоция мен есте сақтау: Антонио Дамасио. Еңбегі: Descartes' Error.

Дамасионың басты жаңалығы:

• Ойлау мен эмоция бір-бірінен бөлек емес;

• Эмоциясыз қабылданған ақпарат әлсіз есте сақталады.

Ол дәлелдейді:

• Ми ақпаратты эмоция арқылы «маңызды» деп белгілейді;

• Қызықтырған нәрсе ұзақ есте қалады. [3, 158-175 бб.].

Бұл Абайдың:

• «Ғибрәтлану керек, көңілденіп, ынтамен ұғу керек» дегенімен дәл келеді. Яғни, Абай «ынта» мен «көңіл» арқылы оқуды айтса, Дамасио оны ғылыми түрде дәлелдеген.

3. Қайталау және ұмытудың заңы: Герман Эббингауз. Еңбегі: Memory: A Contribution to Experimental Psychology. Эббингауз – есте сақтау ғылымының негізін қалаушылардың бірі.

Негізгі жаңалығы:

«Ұмыту қисығы» (forgetting curve)

• Адам жаңа ақпараттың көп бөлігін тез ұмытады;

• Қайталау болмаса — білім жоғалады.

«Spaced repetition» қағидасы:

• Уақыт аралатып қайталау есте сақтауды күшейтеді

Бұл Абайдың:

• «Қайтарып ойланып, көңілге бекіту керек» деген сөзінің ғылыми дәлелі. Яғни, Абай тәжірибемен айтса, Эббингауз оны эксперимент арқылы дәлелдеген.

4. Алаңдатушы факторлар: Джон Свеллер. Еңбегі: Cognitive Load Theory.

Свеллердің негізгі жаңалығы:

• Адам миының ақпарат өңдеу мүмкіндігі шектеулі;

• Артық ақпарат пен алаңдату оқуды қиындатады.

Ол үш түрлі жүктемені айтады:

• негізгі (learning);

• артық (extraneous);

• пайдалы (germane).

Бұл Абайдың:

• «Ой кеселдері: уайымсыз салғырттық, ойыншы-күлкішілдік...» дегенімен толық сәйкес.

Қазіргі тілмен айтсақ:

• TikTok, телефон, стресс — бәрі «ой кеселі»

Абайдың 31-қарасөзінде көрсетілген төрт қағида:

1. Зейін;

2. Эмоциялық қатысу;

3. Қайталау;

4. Алаңдатудан сақтану – қазіргі когнитивті психологияның негізгі заңдылықтарымен толық сәйкес келеді.

Ең маңыздысы, Абай бұл тұжырымдарды ешқандай зертхана, құралсыз — таза философиялық және өмірлік бақылау арқылы айтқан.

Ал кейін:

• Канеман → зейінді дәлелдеді;

• Дамасио → эмоцияны дәлелдеді;

• Эббингауз → жаттауды дәлелдеді;

• Свеллер → когнитивті жүктемені дәлелдеді.

Абайдың он бесінші қарасөзіне назар салып көрейікші. «Ақылды кісі мен ақылсыз кісінің, менің білуімше мен бір белгілі парқын көрдім. Әуелі - пенде адам болып жаратылған соң, дүниеде қызық көрмей жүре алмайды. Сол қызықты нәрсесін іздеген кезі өмірінің ең қызықты уақыты болып ойында қалады. Сонда есті адам, орынды іске қызығып, құмарланып іздейді екен дағы, күнінде айтса құлақ, ойланса көңіл сүйсінгендей болады екен. Оған бұл өткен өмірдің өкініші де жоқ болады екен. Есер кісі орнын таппай не болса сол бір баянсыз, бағасыз нәрсеге қызығып, құмар болып, өмірінің қызықты, қымбатты шағын итқорлықпен өткізіп алады екен дағы, күнінде өкінгені пайда болмайды екен. Үшінші - әрбір нәрсеге қызықпақтық. Ол өзі бойға құмарлық пайда қылатын нәрсе екен. Әрбір құмарлық өзіне бір дерт болады екен, әртүрлі құмар болған нәрсеге жеткенде, яки әне-міне, жетер-жетпес болып жүргенде, бір түрлі мастық пайда болады екен. Әрбір мастық бойдан оғатты көп шығарып, ақылдың көзін байлап, төңіректегі қараушылардың көзін ашып, «ананы-мынаны» дегізіп, бойды сынататұғын нәрсе екен. Сол уақытта есті кісілер үлкен есі шықпай, ақылды қолдан жібермей, бойын сынатпай жүріп ізденеді екен. Есер кісілер ер-тоқымын тастап, бөркі түсіп қалып, етегі атының куман жауып кетіп, екі көзі аспанда, жынды кісіше шаба беруді біледі екен, соны көрдім. Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал! Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өмірді қалай өткіздің екен, не білімге, не ахиретке, не дүниеге жарамды, күнінде өзің өкінбестей қылықпен өткізіппісің? Жоқ, болмаса, не қылып өткізгеніңді өзің де білмей қалыппысың». [5, 31-32 бб.].

Он бесінші қарасөзінде есті мен есер адамның айырмашы­лығын сөз етеді. Құмарлықтан бойын аулақ ұстаған жөн екенін ай­тады. «Әрбір құмарлық өзіне бір дерт болады екен, әртүрлі құмар болған нәрсеге жеткенде, яки әне-міне, жетер-жетпес болып жүргенде, біртүрлі мас­тық пайда болады екен. Әрбір мас­тық бойдан ағатты көп шыға­рып, ақылдың көзін байлап, төңіректегі қарау­шылардың көзін ашып, «ананы-мынаны» дегізіп, бойды сына­татұғын нәрсе екен. Сол уақыт­та есті кісілер үлкен есі шық­пай, ақылды қолдан жібер­мей, бо­йын сынатпай жүріп із­денеді екен», деп жазады. Кей жастардың құмар ойындарға әуес­тігі, ағзаны улайтын зиян нәр­селерге құмарлығы – адам өмі­рін қиындататын, азғындауға әке­летін дүние. Абайдың осы мә­селелерді өзі өмір сүрген дәуір­де айтып кеткені даналық емей немене?!

Абай Құнанбайұлының бұл қарасөзінде көтерілген «өзіңнен өзің есеп алу» қағидасы қазіргі психологиядағы өзін-өзі рефлексиялау және журнал жүргізу (journaling) әдістерімен толық сәйкес келеді. Джеймс Пеннебейкердің зерттеулері жазбаша ой талдаудың адамның психологиялық жағдайын жақсартып, саналы әрекет етуіне ықпал ететінін дәлелдесе, Кэрол Дуэк еңбектерінде өзін-өзі бағалау мен талдау тұлғалық дамудың негізі ретінде қарастырылады. Бұл тұрғыда Абайдың ой-тұжырымдары қазіргі заманғы ғылыммен сабақтасып, оның танымдық көзқарастарының тереңдігін айқындайды.

1. «Есті адам» vs «Есер адам». (Саналы өмір vs импульсивті өмір)

Абай:

• Есті адам → орынды іске қызығады;

• Есер адам → кездейсоқ, уақытша ләззатқа ұмтылады.

Бұл қазіргі психологияда:

• өзін-өзі реттеу (self-regulation) ұғымы.

Мысалы, Рой Баумайстер зерттеулерінде:

• Табысқа жететін адамдар → өз қалауын бақылап, ұзақ мерзімді мақсатты таңдайды;

• Ал әлсіз өзін-өзі бақылау → уақытты бос өткізуге әкеледі.

Яғни, Абайдың «есті» адамы = қазіргі ғылымдағы саналы, өзін басқара алатын тұлға

2. «Құмарлық – дерт». (Допамин және тәуелділік)

Абай құмарлықты «дерт» дейді — бұл өте дәл ғылыми тұжырым.

Қазіргі нейроғылымда:

• Құмарлық → дофамин жүйесімен байланысты;

• Лайк, ойын, көңіл көтеру → уақытша «рахат» береді;

• Бірақ кейін бос күй, тәуелділік пайда болады.

Бұл туралы Анна Лембке (Dopamine Nation) еңбегінде:

• Қазіргі адам «рахатқа тәуелді» болып бара жатқанын айтады

Қорытындыласақ, Абай айтқан «мастық» = бүгінгі тілмен допаминдік тәуелділік

3. «Мастық ақылды байлайды». (Импульсивті мінез-құлық)

Абайдың:

• «Ақылдың көзін байлап...» дегені қазіргі ғылымда: импульсивтілік (impulsivity).

Ғалымдар айтады:

• Күшті эмоция кезінде адам логикалық ойлай алмайды;

• Сол кезде қате шешімдер қабылданады.

Бұл идея Дэниел Канеман теориясымен де сәйкес:

• Жүйе 1 (эмоция) → жылдам, бірақ қателеседі;

• Жүйе 2 (ақыл) → баяу, бірақ дұрыс.

4. Ең маңыздысы — «Өзіңнен өзің есеп ал». (Self-reflection, journaling)

Абай: «Күнінде бір мәртебе… өзіңнен өзің есеп ал». Қазіргі ғылымда бұл:

• рефлексия (self-reflection)

• журнал жүргізу (journaling)

Ғылыми дәлелдер:

🔸 Джеймс Пеннебейкер

• Жазу арқылы ойды шығару → психиканы жеңілдетеді;

• Адам өз әрекетін жақсы түсінеді.

🔸 Кэрол Дуэк

• Өзін талдайтын адамдар → тез дамиды;

• Бұл growth mindset (өсу ойлауы) негізі.

🔸 Қазіргі коучинг, табыс психологиясы:

• Күнделік жазу;

• Апталық анализ;

• Мақсаттарды қайта қарау.

Барлығы Абай айтқан бір ғана нәрсе – өзіңе есеп беру. Ең таңғаларлығы, бүгінгі «self-development», «productivity», «journaling» деген трендтердің бәрін Абай 180 жыл бұрын айтып кеткен.

Абайдың 17-қара сөзінде толық адам болу мәселесі талданады. Мұнда ақын адам бойындағы үш негізгі қасиетті – ақыл, қайрат және жүректі үйлестіре отырып, толық адамды қалыптастырудың жолын көрсетеді:

«Адам боларлық үш нәрсе болуы тиіс: ақыл, қайрат, жүрек. Ақыл мен қайрат адамның күшін көрсетсе, жүрек – адамның арын сақтайды.»

Бұл ой толық адам концепциясының негізі. Абай толық адам болудың жолын айқындай отырып, адамның ақылы, қайраты мен жүрегі дұрыс үйлесуі керектігін айтады. Ақыл адамның ой-санасын, қайрат күшті іске асыруды, ал жүрек адамның адамгершілік қасиеттерін басқарады. Мысалы, бүгінгі таңда өз жұмысында табысқа жеткен, қоғамдық жұмыстарға белсене қатысатын адамдардың бәрі осы үш қасиетті тең ұстанады. Олар ақылмен шешім қабылдап, қайратпен оны іске асырады, жүрекпен әділеттілікті сақтайды.

Абай Құнанбайұлының он жетінші қарасөзіндегі «ақыл, қайрат, жүрек» концепциясы қазіргі психологиядағы когнитивті, мотивациялық және эмоциялық компоненттердің біртұтас моделін білдіреді. Дэниел Канеман ақылдың шектеулілігін, Анджела Дакворт қайраттың маңызын, Дэниел Гоулман эмоциялық интеллекттің жетекші рөлін, ал Лоуренс Колберг моральдық сананың дамуын ғылыми тұрғыда дәлелдеді. Абрахам Маслоудың өзін-өзі жүзеге асыру теориясы бұл үдерістің түпкі мақсатын айқындайды. Алайда аталған бағыттардың әрқайсысы жеке-жеке зерттелсе, Абай оларды бір жүйеге біріктіріп, жүректі адам болмысының басты реттеушісі ретінде танытады. Бұл оның танымдық-философиялық көзқарастарының тереңдігі мен әмбебаптығын көрсетеді.

1. Абайдың моделі - «адам психикасының интегративті теориясы». Абай үш компонентті көрсетеді:

• Ақыл

• Қайрат

• Жүрек

Бірақ маңыздысы — ол бұларды бөлек емес, біртұтас жүйе ретінде қарастырады. Бұл қазіргі ғылымда integrative model of personality деп аталады.

Қазіргі психологияда ұзақ уақыт бойы:

• біреулер ақылды (когниция) зерттеді;

• біреулер эмоцияны;

• біреулер мінез-құлықты.

Ал Абай осы үшеуін бір жүйеге біріктіріп отыр.

2. Ақыл (когниция) – Дэниел Канеман. Еңбегі: Thinking, Fast and Slow. Канеманның басты идеясы:

• Адам шешімді екі түрлі жолмен қабылдайды

  • жылдам (интуитивті);

  • баяу (саналы).

Бірақ ол маңызды бір нәрсені айтады: Ақыл әрқашан дұрыс шешім қабылдай бермейді.

• когнитивтік қателіктер (bias) бар;

• адам кейде өз-өзін алдайды.

Бұл Абайдың неге ақылды жалғыз жеткіліксіз деп санағанын түсіндіреді. Абайдың ойы:

• ақыл → бағыт береді;

• бірақ жүрек болмаса → әділет болмайды.

3. Қайрат (ерік, табандылық) – Анджела Дакворт. Еңбегі: Grit: The Power of Passion and Perseverance. Дакворттың жаңалығы:
Табысқа жетудің басты факторы — талант емес, табандылық (grit)

• ұзақ мақсатқа берілу;

• қиындыққа төзу;

• үздіксіз еңбек.

Бірақ ол да бір қауіп айтады: Қайрат бағытсыз болса — адам дұрыс емес жолда да табанды болуы мүмкін. Бұл – Абай айтқан: «Қайрат көп, бірақ жүрек жоқ» жағдайы. Яғни:

• қайрат → энергия;

• жүрек → бағыт.

4. Жүрек (эмоция, мораль) – Дэниел Гоулман. Еңбегі: Emotional Intelligence. Гоулманның революциялық идеясы: Адам табысының 80%-ы эмоциялық интеллектке байланысты.

EQ құрамына кіреді:

• өзін түсіну;

• эмоцияны басқару;

• басқаларды түсіну (эмпатия).

Бұл – Абайдың «жүрек» ұғымының ғылыми баламасы. Бірақ Абай бұдан да терең: жүрек = тек эмоция емес, ол — ар, ұят, әділет.

5. Кемел адам — Абрахам Маслоу. Еңбегі: Self-Actualization Theory. Маслоу: адамның ең жоғарғы деңгейі — өзін-өзі жүзеге асыру. Бірақ кейін ол тағы бір деңгей қосады: self-transcendence (өзінен жоғары құндылықтарға қызмет ету)

• адам тек өзі үшін емес;

• қоғам үшін өмір сүреді.

Бұл — Абайдың «толық адам» концепциясымен сәйкес. Абайдың 17-қарасөзі тек мораль емес, адамның толық психологиялық моделі. Оның формуласы: Ақыл + Қайрат + Жүрек, бірақ жетекші — Жүрек

Қазіргі ғылымда:

• Канеман → ақыл шектеулі екенін көрсетті;

• Дакворт → қайраттың маңызын дәлелдеді;

• Гоулман → эмоцияның шешуші рөлін ашты;

• Колберг → мораль дамуын түсіндірді;

• Маслоу → кемел адамды сипаттады.

Бірақ ешқайсысы бұларды бір жүйеге біріктіріп берген жоқ, Абай біріктірді.

Абай Құнанбайұлының «Ғылым таппай мақтанба» өлеңіндегі «бес асыл іс» пен он жетінші қарасөзіндегі «ақыл, қайрат, жүрек» тұжырымдары өзара тығыз байланыста қарастырылуы тиіс. Терең ой – нұрлы ақылдың көрінісі болса, талап пен еңбек – ыстық қайраттың іске асуы, ал қанағат пен рақым – жылы жүректің адамгершілік негізін білдіреді. Қазіргі психологияда бұл ұғымдар когнитивті қабілет (IQ), эмоциялық интеллект (EQ) және мотивациялық тұрақтылық (grit) ретінде жеке зерттелгенімен, Абай оларды біртұтас жүйе ретінде қарастырып, адам болмысының үйлесімді моделін ұсынады. Бұл оның философиялық көзқарастарының тереңдігін ғана емес, сонымен қатар қазіргі ғылыми тұжырымдармен сабақтастығын айқындайды.

Ұлы Абайдың ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста деген үштік формуласы бүгінгі ғылым әлемінде кеңінен таныла бастаған EQ (Emotion Quality), яғни эмоциялық зердемен қатар SQ (Spirit Quality) – рухани интеллектіні де қамтиды. Әсілінде, адамның рухани байлығы болмаса, оның алған терең білімі де, мықты эмоциялық зердесі де толыққанды жұмыс істемейді. Яғни, SQ болмаса, IQ, EQ-дың пайдасы аз.

1. Абай жүйесі: Үштаған + Бес асыл іс

Абай:

• 17-қарасөз → ақыл, қайрат, жүрек

• Өлең → бес асыл іс

Екеуін біріктірсек:

🧠 Нұрлы ақыл → Терең ой

🔥 Ыстық қайрат → Талап, еңбек

❤️ Жылы жүрек → Қанағат, рақым

Бұл — жай сәйкестік емес, адамның толық қалыптасу формуласы

2. Нұрлы ақыл → Терең ой. (Когнитивті тереңдік, сыни ойлау)

Абайдағы «терең ой» — жай ойлау емес, мәнін түсініп, талдап, пайымдау

Қазіргі ғылымда бұл:

• critical thinking

• deep processing

Дэниел Канеман (Thinking, Fast and Slow)

• үстірт ойлау → қате шешім

• терең ойлау → сапалы шешім

Джон Свеллер

• білімді терең меңгеру үшін → ақпаратты ой елегінен өткізу керек

Маңызы:

• Терең ой → білімнің сапасын арттырады

• Ақылды «нұрлы» ететін де — осы

Абайдың «нұрлы ақыл» деуі бекер емес: ақыл тек бар болуы емес, жарық беруі керек.

3. Ыстық қайрат → Талап + Еңбек. (Мотивация, табандылық)

Абайдағы «ыстық қайрат»:

• жігер

• әрекет

• үздіксіз еңбек

Қазіргі ғылымда:

Анджела Дакворт (Grit)

• табыс = талант емес

• табыс = табандылық + еңбек

Кэрол Дуэк (Growth Mindset)

• дамитын адам → еңбектенеді

• қателіктен қорықпайды

Маңызы:

• Талап → бастау

• Еңбек → жалғастыру

• Қайрат → тоқтатпау

Абайдың ойы: ақыл бар, жүрек бар, бірақ әрекет жоқ болса — нәтиже жоқ

4. Жылы жүрек → Қанағат + Рақым. (Эмоциялық интеллект, адамгершілік). Бұл — ең терең әрі маңызды бөлік.

Абайдағы «жүрек»:

• мейірім

• әділет

• адамшылық

Өлеңдегі:

• рақым → басқаны түсіну

• қанағат → өз нәпсісін тежей білу

Қазіргі ғылымда:

Дэниел Гоулман (Emotional Intelligence)

• адам табысы → эмоцияны түсіну мен басқаруға байланысты

Пол Экман

• эмоцияны тану → әлеуметтік қатынастың негізі

Мартин Селигман

• бақыт → рақым, алғыс, мейірім арқылы келеді

Маңызы:

• Рақым → қоғаммен байланыс

• Қанағат → ішкі тыныштық

Жүрек болмаса:

• ақыл → суық

• қайрат → қатігез

5. Үшеуінің бірлігі — қазіргі ғылымдағы ең үлкен жаңалық. Қазіргі ғылым енді ғана түсініп жатыр: адам табысы =

• IQ (ақыл)

• EQ (жүрек)

• Motivation (қайрат)

Бірақ оларды біріктіру қиын. Ал Абай: осының бәрін бір жүйеге жинап берген. Абай формуласы: Нұрлы ақыл + Ыстық қайрат + Жылы жүрек
= Бес асыл іс арқылы жүзеге асады. Бұл — кемел адам моделі. Яғни:

• Ақыл → бағыт береді;

• Қайрат → әрекетке айналдырады;

• Жүрек → дұрыс жолды таңдатады.

Абайдың қарасөздерінің ұр­пақ тәр­биесінде алар орны ерекше. Бастан өт­кер­ген, өмірден көр­ген-түйгенін хат­қа түсірген дана Абайдың қарасөз­дері адам баласының дұрыс өмір сүру­­дегі бағ­дар­шамы десек, артық айт­қандық емес.

Абайдың қара сөздері тек әдеби шығарма ғана емес, олар – адамзаттың рухани байлығы, әрбір оқушыға өзін-өзі жетілдіруге арналған философиялық нұсқаулық. Абайдың терең ойлары арқылы біз адам болмысын, қоғамды және өмірдің мәнін қайта түсініп, өзімізге дұрыс бағыт-бағдар ала аламыз. Әрбір қара сөзінде өмірлік тәжірибе мен философиялық ойлар, адамгершілік пен білімнің маңызы нақтыланып көрсетілген. Абай қара сөздерінің мәні бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ және олар адамзатқа мәңгілік мұра болып қала береді.

Мақаланың мазмұнын түйіндей келе, Абай Құнанбайұлының «толық адам» концепциясы – бұл тек өткен ғасырдың философиялық мұрасы емес, заманауи когнитивті психология мен нейроғылымның заңдылықтарын бір жүйеге біріктірген әмбебап қалып. Ойшылдың 15, 17 және 31-қарасөздеріндегі пайымдаулары бүгінгі таңдағы Дэниел Канеман, Антонио Дамасио, Герман Эббингауз сияқты әлемдік ғалымдардың зерттеулерімен ғылыми тұрғыда толық үндеседі. Абай ұсынған «ақыл, қайрат, жүрек» үштағаны қазіргі ғылымдағы интеллектуалдық (IQ), мотивациялық (Grit) және эмоциялық (EQ) интеллект ұғымдарының жиынтығын құрайды. Ақынның «өзіңнен өзің есеп алу» қағидасы бүгінгі рефлексия және тұлғалық даму әдістемелерінің негізі ретінде танылады. Ең бастысы, Абай бұл компоненттерді жеке қарастырмай, жүректің (мораль мен ар-ұяттың) жетекшілігімен біртұтас жүйеге біріктіреді, бұл оның моделін қазіргі көптеген жекелеген теориялардан жоғары қояды. Қорытындылай келе, Абайдың «толық адам» ілімі – жаһандану заманында бәсекеге қабілетті, зерделі әрі рухани бай кемел тұлға қалыптастырудың мәңгілік әрі ғылыми негізделген бағдаршамы.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Қара сөз / Құнанбаев Абай – Алматы: "Көшпенділер” баспасы, 2011 – 184 бет.

2. Канеман Д. Thinking, Fast and Slow. – New York: "Farrar, Straus and Giroux" баспасы, 2011 – 533 бет.

3. Антонио Дамасио. Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. – New York: Avon Books, 1994. – 312 б.

4. Hermann Ebbinghaus Memory: A Contribution to Experimental Psychology. (1885).

5. Абай. Қара сөздері. – Алматы: Өнер, 2005. – 120 бет.

6. Кенжеғараев Н. Abai.kz ақпараттық порталы / Абайдың қарасөздері һәм қазіргі қоғам

7. https://bilimland.kz/kk/news-articles/articles/abay-qara-sozderinin-tarbielik-qundylyhy

8. Асқарбаева А. «Егемен Қазақстан» газеті / Абайдың қарасөздері – тәрбиенің қайнар көзі

9. https://bilim-all.kz/article/25547