Тақырып: Абай қарасөздеріндегі публицистикалық ой-пікірлер

Абай Құнанбайұлының қарасөздері – қазақ қоғамының күйін дәл танып, оны түзетудің жолын көрсететін ағартушылық-публицистикалық мұра. Мұнда көркем баяндау мен қисынды дәлел бірге өріліп, оқырманды ой тоқтатып қана қоймай, нақты іс-әрекетке жетелейді. Негізгі арқау – білім мен еңбекке сүйенген, әділетке тірелген қоғамдық өмір. Бұл мәтіндерде автор жеке адам мінезінен бастап қоғамдық құрылымға дейінгі байланысты тұтас қарастырады; сөзінің салмағын мысал, уәж, қағидамен бекітеді. Әрбір қарасөз нақты бір мәселені көтеріп, оны шешуге қажет өлшемдер мен әрекет қадамдарын ұсынады.

Абай қоғамдағы дерттерді айқын атайды: надандық, салғырттық, пайдакүнемдік, даңғойлық, әділетсіздік. Ол кемшіліктің салдарын түсіндіріп, шешімін ұсынады: уақытты қадірлеу, пайдалы білімге ұмтылу, еңбек мәдениетін орнықтыру, адамдық қасиеттерді күнделікті тәртіпке айналдыру. Осы бағдар бүгінгі білім беру мен басқару тәжірибесіне де тікелей қатысты.

Отыз бірінші сөз – оқу мәдениетінің үлгісі. Абай білімнің берік болуын «естігенді көңілге түю, қысқа белгі соғу, жүйелі қайталау, үйренгенді дағдыға айналдыру» тәсілдерімен байланыстырады. Бұл – білімді кездейсоқ жаттаудан шығарып, тұрақты әдетке айналдыратын практикалық тәртіп. Жеке дағды қалыптасқанда ғана қоғамдық оқу мәдениеті бекиді.

Отыз сегізінші сөз – құндылықтар жүйесінің картасы. Әділет, рақым, ынсап, қанағат, ұят ғылым мен иманмен бірге қаралады. Әділет пен рақымнан ажыраған білім мен байлықтың қоғамға шын пайда бермейтіні ескертіледі. Демек, азаматтық этика – қоғамдық келісімнің іргетасы; ішкі түзуліксіз сыртқы тәртіп орнықпайды.

Абай билік пен құқық туралы ойларында да адалдықты, сөз бен істің бірлігін талап етеді. Уәдеге беріктік пен жауапкершілік артқанда дау азайып, береке күшейеді. Қарасөздердің тілі – тікелей, дәлелді, сұрақ-жауаппен өрбитін публицистикалық сапа; ұғымдарды анықтап, тұжырым жасап отырады.

Қорытындысында, Абайдың қарасөздері көркем ойды қоғамдық бағдарға айналдырады. Отыз бірінші және Отыз сегізінші қарасөздер білім дағдысын және құндылықтар жүйесін айқындап, әділетке сүйенген өркениетті қоғамның қисынын көрсетеді. Осы өлшемдер сақталған жерде білім де, еңбек те нақты нәтижеге жеткізеді.

Айбекқызы Амина, ҚазҰУ-дың 1-курс студенті.

Ғылыми жетекші: фил.ғ.к., доцент Р.С.Жақсылықбаева.