Абай Құнанбайұлы философиясындағы «Адам мәселесі»

КІРІСПЕ

Адам мәселесі – философиядағы ең күрделі әрі мәңгілік тақырыптардың бірі. Адамның болмысы, өмірдегі мақсаты, оның қоғамдағы орны мен рухани дамуы туралы сұрақтар ежелгі дәуірден бастап бүгінгі күнге дейін ойшылдарды толғандырып келеді. Әрбір өркениет пен мәдениет адам туралы өзіндік көзқарас қалыптастырған. Қазақ халқының рухани дүниесінде бұл мәселені ерекше тереңдікпен зерттеген тұлғалардың бірі – Абай Құнанбайұлы.

Абай Құнанбайұлы – қазақтың ұлы ақыны ғана емес, сонымен қатар терең философ, ағартушы және қоғам қайраткері. Оның шығармаларында адам болмысы, адамгершілік, білім мен ғылым, еңбек, әділдік, имандылық сияқты маңызды мәселелер кеңінен қарастырылады. Абай адамды тек табиғаттың бір бөлшегі ретінде емес, рухани дамуға қабілетті, саналы тұлға ретінде қарастырады.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Абай философиясындағы адам туралы түсінік

Абай философиясының өзегі – адам және оның рухани жетілуі. Абайдың пікірінше, адамды басқа тіршілік иелерінен ерекшелейтін басты қасиет – оның ақылы, санасы және өзін-өзі дамытуға деген қабілеті. Адам тек өмір сүру үшін ғана емес, өзінің ішкі жан дүниесін жетілдіру үшін өмір сүруі керек.

Абай адам өмірінің мәнін терең түсіндіре отырып, оны тек материалдық игіліктермен шектемеуге шақырады. Ол адамның басты мақсаты – білім алу, еңбек ету, өзін дамыту және қоғамға пайда келтіру деп есептейді. Егер адам тек пайда табуды ғана көздесе, онда ол өзінің адамдық болмысын толық жүзеге асыра алмайды.

2. «Толық адам» ілімі

Абай философиясындағы ең маңызды ұғымдардың бірі – «толық адам» тұжырымдамасы. Бұл ілім адамның рухани кемелдену жолын көрсетеді. Абайдың айтуынша, адам бойында үш негізгі қасиет болуы тиіс: ақыл, жүрек және қайрат.

Ақыл – дұрыс ойлау, білім алу және өмірдің мәнін түсіну қабілеті.

Жүрек – мейірімділік, адамгершілік, әділдік пен рақымдылықтың көзі.

Қайрат – ерік-жігер, табандылық және мақсатқа жету жолындағы күш.

Осы үш қасиет үйлесім тапқанда ғана адам толық тұлғаға айналады. Егер олардың біреуі кем болса, адам толық жетілмейді. Сондықтан Абай бұл қасиеттердің тепе-теңдігін ерекше атап көрсетеді.

3. Білім мен ғылымның маңызы

Абай білім мен ғылымды адам дамуының негізгі шарты деп қарастырады. Ол қазақ қоғамының артта қалуының басты себептерінің бірі – білімсіздік деп есептеді. Сондықтан ол жастарды білім алуға, ғылым үйренуге және еңбек етуге шақырды.

Абай «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінде адам бойында болуы тиіс бес асыл қасиетті атап көрсетеді:

Талап

Еңбек

Терең ой

Қанағат

Рақым

Бұл қасиеттер адамның тұлға ретінде қалыптасуына және рухани дамуына үлкен әсер етеді. Сонымен қатар Абай адам бойындағы жаман қасиеттерді де сынға алады. Олар: өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік және бекер мал шашу. Бұл қасиеттер адамды әлсіретіп, қоғамның дамуына кедергі келтіреді.

4. Адам және еркіндік мәселесі

Абай философиясында адам еркіндігі маңызды орын алады. Адам – өз өміріне өзі жауапты тұлға. Әрбір адам өз таңдауы арқылы өзінің болашағын қалыптастырады. Сондықтан адам саналы түрде өмір сүруі, дұрыс шешім қабылдауы қажет.

Бұл ойлар әлемдік философиядағы экзистенциализм бағытымен де үндес келеді. Адам еркіндігі мен жауапкершілігі – оның басты ерекшеліктерінің бірі.

ҚОРЫТЫНДЫ

Абай Құнанбайұлының философиясындағы адам мәселесі – терең әрі жан-жақты қарастырылған тақырып. Оның «толық адам» ілімі адамды рухани жетілуге, өзін-өзі дамытуға және қоғамға пайдалы болуға бағыттайды.

Абайдың философиялық мұрасы бүгінгі күні де өзекті болып табылады. Оның ойлары әрбір адамға өмірдің мәнін түсінуге, дұрыс жол таңдауға және рухани дамуға көмектеседі.

Қорыта айтқанда, Абай ілімі – адамды адам ететін қасиеттерді қалыптастыруға бағытталған ұлы мұра.