6. Абайдың қара сөздері

Абай өмірінің соңында 45 қара сөз жазған. Бұл — өлең емес, адамның тәрбиесі, достық, білім және өмір туралы жазылған нақыл сөздер жинағы. Ол жерде «Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады» деп айтқан. Абай Құнанбайұлының «Қара сөздері» (Сөздер) — ұлы ақынның өмірінің соңғы жылдарында (1890–1898) жазған философиялық-публицистикалық шығармалар жинағы. Бұл тек әдеби туынды емес, қазақ халқының болмысын, мінезін, кемшілігі мен асыл қасиеттерін саралаған рухани кодекс.

Мұнда барлығы 45 бөлек сөз (эссе) бар. Олардың негізгі тақырыптары мен маңызын төмендегідей топтастыруға болады:

Абай бұл еңбегінде қоғамның дертін анықтап, оны емдеудің жолдарын ұсынады:

• Ғылым мен білім: Абай «дүниенің кілті — ғылымда» екенін айтады. Ол жастарды оқуға, өнер үйренуге шақырады.

• Адамгершілік пен Мораль: «Толық адам» концепциясын ұсына отырып, адам бойындағы нұрлы ақыл, жылы жүрек және ыстық қайраттың бірлігін насихаттайды.

• Еңбек пен Кәсіп: Мал табу жолындағы арамдық пен жалқаулықты сынға алып, адал еңбек пен кәсіп игеруді басты орынға қояды.

• Дін мен Сенім: Алланы тану, имандылықтың мәні және соқыр сенім мен шынайы ғибадаттың айырмашылығын түсіндіреді (әсіресе 38-ші сөзінде).

• Қазақ қоғамының сыны: Ел ішіндегі алауыздық, мансапқорлық, парақорлық пен өсек-аяңды аяусыз сынайды.

Абайдың қара сөздерінің алтын діңгегі — «Толық адам» ілімі. Оның ойынша, нағыз адам болу үшін мына үш қасиет үйлесім табуы керек:

1. Ыстық қайрат (жігер, энергия);

2. Нұрлы ақыл (логика, білім);

3. Жылы жүрек (мейірім, әділеттілік).

• Біріншіден, бұл өлеңмен (ұйқаспен) емес, проза түрінде жазылған.

• Екіншіден, «қара» сөзі қазақ ұғымында «қарапайым», «терең», «байырғы» немесе «қасиетті» (қара шаңырақ сияқты) деген мағыналарды береді. Бұл — халықтың көзін ашу үшін жазылған өсиет-сөз.

Түйін: Абайдың қара сөздері — уақыт өтсе де ескірмейтін, кез келген заманда адам баласына бағыт-бағдар беретін рухани шамшырақ. Оны оқу — өзіңді танумен бірдей.

Ғ.Мұратбаев атындағы шағын жинақты жалпы білім беретін мектебінің 5 сынып оқушысы Қантбек Ернар Айдарұлы

Сынып жетекшісі : Абсатова Лаура Умирхановна