Автор: Узакбаева Дина Тулепбергеновна
Мекеме: Маңғыстау облысы Ақтау қаласы ЖШС «Каспий өңірі «Болашақ» колледжі, оқытушы
Электрондық пошта:dina28071988@mail.ru.

Тел:87752459387

Адам, қоғам және білім экономикасы: жасанды интеллект жағдайындағы пәнаралық тәсілдер

Цифрлық трансформация және жасанды интеллект (ЖИ) білім беру саласына жаңа мүмкіндіктер мен қиындықтар әкелуде. Қазіргі әлемде технологиялардың қарқынды дамуы білім беру процесін жаңаша ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Жасанды интеллект, онлайн платформалар және деректерді талдау құралдары оқыту сапасын арттыруға, әр оқушыға жеке бағдар беруге және инклюзивті білім ортасын құруға жол ашады. Сонымен бірге, бұл үрдістер білім беру жүйесі алдында жаңа қиындықтар мен міндеттерді қояды, оларды шешу бүгінгі педагогика мен әкімшілік үшін өзекті мәселеге айналуда.

Сандық технологиялар дәуірінде білім беру тек ақпарат алмасу формасы ғана емес, күрделі, деректерге негізделген және жеке оқушының қажеттіліктеріне бейімделген процесс болып отыр. Оқушылар мен студенттерді тек ақпаратты тұтынушы ретінде емес, оны өндіруші және талдаушы ретінде тәрбиелеу қажет. Бұл кодтау, деректерді талдау, киберқауіпсіздік, ЖИ құралдарын қолдану дағдыларын дамыту арқылы жүзеге асады. Сандық платформаларды оқу процесіне интеграциялау білім беру тиімділігін арттырудың негізгі жолы болып табылады. Мысалы, онлайн симуляторлар мен виртуалды лабораториялар ғылыми тәжірибелерді қолжетімді етіп, зерттеу мен тәжірибелік жұмысқа қызығушылықты арттырады.

Жасанды интеллект білім беру процесін персоналдауға мүмкіндік береді. ЖИ алгоритмдері әр оқушының қабілеті, оқу жылдамдығы және мүдделерін ескере отырып жеке оқу траекторияларын құруға қолданылады. Бұл оқушылардың әлсіз тұстарын дер кезінде анықтап, қосымша материалдар ұсынуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, автоматтандырылған бағалау жүйелері мен интеллектілі ассистенттер оқыту сапасын арттырумен қатар педагогтардың жұмысын жеңілдетеді, оқушыларға тез кері байланыс береді және оқу прогресін нақты деректер негізінде бақылауға мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект (ЖИ) заманы білім, экономика және қоғам арасындағы өзара байланысты тереңдетіп, жаңа интеграциялық мүмкіндіктер мен қиындықтарды туындатуда. Бұл мақалада ЖИ жағдайында пәнаралық тәсілдердің маңыздылығы, білім экономикасы мен әлеуметтік даму арасындағы байланыс, сондай-ақ білім беру жүйесінің тиімділігін арттырудағы нақты нәтижелері қарастырылады. Автор заманауи зерттеулер мен практикалық мысалдар негізінде адам капиталын дамыту, әлеуметтік теңдік пен инклюзивтілікті қамтамасыз ету, сондай-ақ экономикалық тиімділікті арттыру мәселелерін талдайды.

Цифрлық трансформация мен ЖИ адамның, қоғамның және білім экономикасының құрылымын түбегейлі өзгертуде. Білім беру қазіргі уақытта тек оқу процесі ғана емес, стратегиялық әлеуметтік-экономикалық құралға айналды. ЖИ құралдары білім беру процесін персоналдауға, оқу сапасын арттыруға және инклюзивті ортаны құруға мүмкіндік береді. Пәнаралық тәсілдер білім беру, экономика және әлеуметтік даму арасындағы байланысты интеграциялап, кешенді шешімдер қабылдауға жол ашады.

Пәнаралық тәсілдер білім экономикасын зерттеуде маңызды рөл атқарады. Білім берудің экономикалық тиімділігін бағалау үшін экономикалық көрсеткіштер мен білім беру нәтижелері арасындағы байланыс талданады. Атап айтқанда, ЖИ негізіндегі адаптивті оқыту платформалары оқушылар мен студенттердің оқу нәтижесін айтарлықтай арттырады, бұл ұзақ мерзімде еңбек өнімділігін және экономикалық тиімділікті жоғарылатады. OECD зерттеулері көрсеткендей, ЖИ құралдарын енгізген мектептерде математикалық және логикалық дағдылар 15–20% өсіп, студенттердің инновациялық жобаларға қатысуы артқан (OECD, 2021). Сонымен қатар, ЖИ платформалары арқылы оқушылардың шығармашылық, сыни ойлау және деректерді талдау қабілеттері айтарлықтай жақсарған.

Әлеуметтік аспектілерде пәнаралық тәсілдер қоғамдағы теңдік пен инклюзивтілікті қамтамасыз етуге ықпал етеді. Сандық технологиялар мен ЖИ құралдары арқылы шалғай аймақтардағы білім беру сапасы жақсарып, әлеуметтік алшақтық қысқарады. Сонымен қатар, білім беру және ЖИ құралдары жастардың әлеуметтік дағдылары, сыни ойлау және деректерді талдау қабілеттерін дамытады. Бұл қоғамдағы экономикалық қатынастардың тиімділігін арттырады, әлеуметтік капиталды нығайтады.

Білім экономикасының тиімділігін арттыруда ЖИ құралдарының нақты нәтижелері бар. АҚШ, Еуропа және Азия елдеріндегі кейбір университеттерде ЖИ негізіндегі оқу платформалары студенттердің академиялық жетістігін 20–25% арттырған, кәсіптік дағдыларын дамытуға бағытталған пәнаралық курстар олардың еңбек нарығында табысты орналасуына септігін тигізген. Қазақстандағы пилоттық жобаларда адаптивті оқыту жүйелерін енгізу ауылдық мектептердегі оқушылардың нәтижесін қалалық мектеп деңгейіне жақындатқан, бұл әлеуметтік теңдікке үлес қосқан.

Пәнаралық тәсілдер адамның жеке дамуына да оң әсерін тигізеді. ЖИ құралдары әр адамның қабілеттерін толық ашуға, кәсіби және жеке дамуын жоспарлауға мүмкіндік береді. Мысалы, онлайн курстар мен микро-курстар арқылы адамдар жаңа дағдыларды қысқа мерзімде игеріп, еңбек нарығында сұранысқа ие маманға айнала алады. Бұл үрдіс экономикалық тиімділікті арттырумен қатар, адам капиталының сапасын жоғарылатады. Сонымен қатар, пәнаралық тәсілдер педагогика, экономика және әлеуметтік ғылымдарды интеграциялап, оқу бағдарламаларын қайта құрылымдауға мүмкіндік береді.

ЖИ жағдайындағы пәнаралық тәсілдер этикалық және құқықтық мәселелерді де тудырады. Деректерді қорғау, алгоритм әділеттілігін қамтамасыз ету, жеке өмір құпиясын сақтау маңызды. Мұғалімдер мен әкімшіліктер бұл аспектілерді ескере отырып, оқыту мен талдауды жүргізуі қажет. Сонымен қатар, пәнаралық тәсілдер арқылы оқушыларға цифрлық этика, әлеуметтік жауапкершілік және деректер қауіпсіздігі тақырыптары оқытылып, сандық қоғамға дайындық жүргізіледі.

Білім беру жүйесі ЖИ мен пәнаралық тәсілдерді қолданған кезде нақты экономикалық және әлеуметтік нәтижелерге қол жеткізеді. ЖИ қолданылған пилоттық жобаларда:

Студенттердің академиялық нәтижесі орташа 20% жақсарды;

Шалғай аймақтардағы мектептердің оқушылары қалалық мектеп деңгейіне жетті;

Студенттердің кәсіптік дағдылары мен сыни ойлау қабілеттері артты;

Пәнаралық курстар арқылы инновациялық жобаларға қатысу деңгейі 15–25% өсті.

Бұл көрсеткіштер білім экономикасы мен қоғамның дамуы арасындағы байланысты нақты дәлелдейді. Пәнаралық тәсілдер білім беру сапасын арттырып қана қоймай, экономикалық тиімділікті, әлеуметтік теңдікті және адам капиталын дамытуға септігін тигізеді.

Сондықтан жасанды интеллект жағдайындағы пәнаралық тәсілдер адам, қоғам және білім экономикасы арасындағы байланысты нығайтып, білім беру тиімділігін арттыруға, әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етуге және экономикалық нәтижелерді жақсартуға мүмкіндік береді. Бұл тәсілдер білім беру саясатын стратегиялық тұрғыдан қайта қарауға, инновациялық технологияларды тиімді енгізуге және қоғамның интеллектуалды капиталының сапасын арттыруға жол ашады.

Білім беру жүйесі креативті ойлау және проблемаларды шешу дағдыларын дамытуға бағытталуы тиіс. Қазіргі заманауи еңбек нарығы шығармашылық, сыни ойлау және аналитикалық қабілеті жоғары мамандарды талап етеді. Робототехника, виртуалды лабораториялар, симуляциялар және ЖИ құралдары оқушылардың зерттеу және шығармашылық қабілеттерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ақпарат ағынының молдығы қазіргі оқушыдан критикалық ойлауды, ақпараттың сенімділігін бағалауды талап етеді. Оқушыларға ақпарат көздерін салыстыру, жалған мәліметтерді анықтау және дұрыс шешім қабылдау дағдыларын үйрету маңызды. Бұл нәтижелер цифрлық оқыту әдістерін қолданған кезде оқушылардың сыни ойлау деңгейінің 25–30% жоғарылағанын көрсетеді (OECD, 2021).

Мұғалімдердің рөлі дәстүрлі білім берушіден өзгеріп, оқу процесінің модераторы, ЖИ құралдарын тиімді қолданушы және жеке бағыт беруші болып отыр. Педагогтарды цифрлық технологиялар мен ЖИ құралдарымен жұмыс істеуге дайындау, оқушылардың оқу прогресін деректер негізінде бақылап, жеке тәсілдер қолдану – қазіргі заманғы білім беру жүйесінің міндеті. Мұғалімдер тек білім беруші емес, сонымен бірге білім беру процесінің аналитигі, инновациялық әдістерді енгізуші ретінде әрекет етуі тиіс.

Инклюзивтілік пен тең мүмкіндікті қамтамасыз ету де заманауи білім беру жүйесінің негізгі міндеттеріне жатады. Сандық технологиялар шалғайдағы және әлеуметтік тұрғыдан алшақтағы аймақтардағы оқушыларға сапалы білім алу мүмкіндігін арттырады. Әлеуметтік, экономикалық және физикалық мүмкіндіктері әртүрлі оқушыларға бейімделген оқу бағдарламаларын енгізу, сандық ресурстарға қолжетімділікті қамтамасыз ету – білім беру теңдігін нығайтады. Зерттеулер көрсеткендей, онлайн және ЖИ негізіндегі платформаларды қолданған ауылдық мектептердің оқушылары қалалық мектеп оқушыларымен білім деңгейінде айырмашылықты 10–15% азайтқан.

Цифрлық трансформация кезінде этика және деректерді қорғау мәселелері басты орын алады. ЖИ қолдануда жеке ақпаратты сақтау, алгоритмдер әділеттілігін қамтамасыз ету және оқушыларға цифрлық этика мен деректер қауіпсіздігі туралы білім беру маңызды. Бұл әсіресе жас оқушылар үшін маңызды, себебі олар сандық әлемде өз құқықтарын және қауіпсіздік шараларын дұрыс қолдануды үйренуі қажет. ЖИ құралдарындағы потенциалды қателіктер мен әділетсіздіктерді анықтау және түзету педагогтар мен әкімшіліктің жауапкершілігінде.

Өмір бойы оқыту мен кәсіби қайта даярлау қажеттілігі де ерекше өзектілікке ие. ЖИ және цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы кәсіби дағдыларды үнемі жаңартуды талап етеді. Онлайн платформалар, микро-курстар, сертификатталған бағдарламалар арқылы үзіліссіз білім беру қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл үрдістер білім беруді тиімді әрі қызықты етіп, оқушылар мен мамандардың мотивациясын сақтауға ықпал етеді.

Сондықтан цифрлық трансформация және жасанды интеллект білім беру жүйесінің құрылымын түбегейлі өзгертеді. Жаңа технологияларды енгізумен қатар, педагогтардың рөлін қайта қарастыру, оқушылардың цифрлық және креативті дағдыларын дамыту, этика мен деректерді қорғау мәселелерін шешу білім беру жүйесінің басты міндеттері болып табылады. Бұл үрдістер білім беру сапасын арттыруға, барынша инклюзивті және тиімді оқу ортасын құруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ЖИ және цифрлық технологияларды тиімді қолданған білім беру мекемелерінде оқушылардың оқу нәтижелері айтарлықтай жақсарған, сыни ойлау, деректерді талдау және шығармашылық қабілеттері дамыған.