6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: §1 Адамзаттың пайда болуы.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: : Оқушыларға алғашқы адамдардың жер бетінде пайда болуы туралы эволюциялық және діни ілімдердің қалыптасып, даму тарихы және адамның даму сатысы туралы білім беру, олардың өмірі мен тіршілігі туралы таныстыру.

Дамытушылық: : Адамның дамуының әр сатысындағы қол жеткізген жетістіктерін салыстыра отырып, айырмашылығын, ортақтығын тауып, ой қорытындылай білу қабілеттерін, танымдық қызығушылығын, белсенділігін дамыту.

Тәрбиелік: Оқушыларға бүгінгі адамзат баласы осындай қалыпқа жетуі үшін ұзақ та қиын кезеңді басынан кешіргенін, оған еңбектің арқасында жеткенін айта отырып еңбексүйгіштікке, ал адамның пайда болуы туралы діни түсінікті қалыптастыра отырып оларды имандылыққа тәрбиелеу. Өз елінің тарихи құндылықтарын құрметтеуге үйрету.

Сабақтың типі: Жаңа материалды меңгеру.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, тест сұрақтар.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

ІІ. Жаңа материалды белсенді меңгеруге оқушыны дайындау кезеңі: Өткен жылдың материалын қайталау.

ІІ. Жаңа сабақ жоспары

1. Адамның шығу тегі.

2. Адамның шығу тегі туралы қазіргі көзқарастар.

3. Тас дәуірі.

4. Адамзаттың даму барысы.

5. Қазақстанда алғашқы адамдардың пайда болуы.

1.)

А дамзаттың шығу тегіне байланысты екі түрлі көзқарас қалыптасқан.

2). Табиғаттану, биология және тарих ғылымдарына негізделген.

1). Діни түсінік-Еңбекке қабілетті адам баласын Құдай жаратты. Жер жүзіндегі барлық тірі жан иесінен артық етті. Оған ой-сана мен тіл берді

мррмр

2.) Археологтардың соңғы жаңалығы бойынша, адам баласы жер бетінде 3 млн-дай жыл бұрын Солт-Шығ Африка және Алдыңғы және Оңт Азия аумағында қалыптасқан. Кейін жер шарының барлық аймақтарына таралып қоныстанған.

3.) Тас құралын пайдаланған уақыт тас дәуірі. Еңбек құралы мен тас өңдеу техникасымен танысқан археологтар тас дәуірін 3 кезеңге бөлген: полеолит, мезолит неолит. Олар жетілдірілген еңбек құралдарымен ерекшеленеді.

Ең ұзаққа созылған е.т.дәуірі (полеолит) б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 1 2мың ж.

Еж.тас дәуірі: 1.) ерте полеолит б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 40 мың жыл аралығы

2.) кейінгі полеолит б.з.б. 40 млн ж- б.з.б. 12 мың жыл аралығы

1. ерте полеолит: 1. Олдувей б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 800 мың жыл аралығы

2. Ашель б.з.б. 800-140 мың жыл аралығы

3. Мустье б.з.б. 140-40 мың жыл аралығы

Полеолит дәуірі 3 млн жылға созылды. Осы уақыт ішінде ірі өзгерістер орын алды.

4.)

№	Адамзаттың даму барысы	Мағлұматтар
1	Австролопитек «Епті адам»	1959-60ж.ж Шығыс Африкада Кения жеріндегі Олдувай шатқалында табылған. Ол осыдан 1 млн 750 мың жыл бұрын өмір сүрген.
2	Питекантроп «Тік жүретін адам»	1891ж Ява аралынан табылды. Ол мөлшермен бұдан 1 млн жыл бұрын өмір сүрген.
3	Синантроп «Тік жүретін Қытай адамы»	Солтүстік Қытайда, Пекин маңындағы Чжоу-коу-дян үңгірінен табылды. Бұдан 500-200 мың жыл бұрын өмір сүрген
4	Неандерталь	1856ж Германиядағы Неандерталь ұңгірінен табылған. 1938ж Өзбекстандағы Тесіктас үңгірінен табылды. «Бұдан100-35 мың жыл бұрын өмір сүрген.
5	Кроманьон «Саналы адам»	1868ж Франциядағы Кроманьон үңгірінен табылды. Бұдан 40-35 мың жыл бұрын өмір сүрген.

5.) Қазақстан аумағында ерте полеолитке жататын «тік жүретін» адам 1 млн жыл бұрынғы кезеңге жатады. Сүйек қалдықтары болмағанмен заттай куәләндыратын деректер Қоныстардан табылған. (Жамбыл обл, Арыстанды өзен бойы, Қаратау, Маңғыстау, Шақпақата, Қазанғап, Тәңірқазған т.б.) Азия мен Африка аумақтарынан табылған құралдармен ұқсастықтары мен сәйкестіктері байқалған.

6.) Бірлесіп тамақ табу мен жабайы жануарлардан құрғану үшін топтасып жүрген. Жейтін тамақ, баспана үшін таластар болып тұрған. Сондықтан 20-30 ересек адамдардан тұрған тобыр ыдырап, бөлініп тұрған.

III. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары. 

1. Адамзат шығу тегі туралы қандай көзқарастар бар?

2. Алғашқа адамдар қалай аталған?

3. Ертедегі адамдар ұжымы қалай аталған?

4. Қазақстан аумағында алғашқа адамдар қашан пайда болды?

IV.Бағалау

V. Үйге тапсырма: §1 мазмұндау, жұмыс дәптеріне 2 тапсырма орындап келу. 

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 3 Алғашқы адамдардың кәсібі.

Оқытушылық –Адамзат дамуы тарихындағы ең ұзақ тас дәуірінің

еңбек құрал түрлерінің негізінен тастан жасалғандықтарын біледі. Оларды қалай және қандай мақсаттарда қолданатынын көреді. Алғашқы адамдар тобырындағы еңбек бөлінісу туралы ақпарат алады.

Тәрбиелік –Ежелгі мәдениетті сақтап-қорғауға, адамгершілікке,

еңбекқорлыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық – Тас дәуірінің әр кезеңінде ежелгі адамдардың материалдық және рухани мәдениеті үздіксіз дамып отырғанын қорытындылап, салыстыра білу, картамен жұмыс істеуді дамыту.

Сабақтың типі: Жаңа материалды меңгеру.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, карточка.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

Жаңа материалды белсенді меңгеруге оқушыны дайындау кезеңі: Өткен сабақтың материалын қайталау.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:

1. Адамның шығу тегіне байланысты қалыптасқан көзқарастар? (діни, ғылыми)

2. Археологтардың соңғы жаңалықтары бойынша, адам баласы жер бетінде неше жыл бұрын пайда болған? (3 миллиондай жыл бұрын)

3. Ежелгі тас дәуірінің хронологиялық ауқымы? (б.з.б. 2,6 млн.ж - б.з.б 12 мың.ж)

4. Ерте полеолиттің хронологиялық ауқымы? (б.з.б. 2,6 млн.ж - б.з.б 40 мың.ж)

5. Кейінгі полеолиттің хронологиялық ауқымы? (б.з.б. 40 мың.ж - б.з.б12 мың.ж)

6. Ерте полеолит неше кезеңнен тұрады? (олдувей, ашель, мустье)

7. Олдувейдің хронологиялық ауқымы? (б.з.б. 2,6 млн.ж - б.з.б 800 мың.ж)

8. Ашелдің хронологиялық ауқымы? (б.з.б. б 800 мың.ж – б.з,б. 140 мың.ж)

9. Мустьенің хронологиялық ауқымы? (б.з,б. 140 мың.ж - б.з.б. 40 мың.ж)

10. Қазақстан алғашқы адамдар қанша жыл бұрын пайда болды? (1 млн.ж бұрын)

Қызығушылықты ояту: Ой талқы

-Алғашқы адамдардың еңбек құралдары неден жасалынды?

-Адамдар тасты қалай өңдеген?

-Алғашқы адамдардың кәсібі қалай аталады?

-Адамды адам еткен еңбек» дегенмен келісесің бе? Неге?

ІІI. Жаңа сабақ жоспары: Сабақтың тақырыбы мен мақсатын таныстыру

1. Алқашқы адамдардың еңбек құралдары.

2. Тасты өңдеу әдісі.

3. Терімшілік.

4. Аңшылық.

Алғашқы еңбек құралдар негізінен тастан жасалды: қазғыш таяқ, үшкір тас, шоқпар, шапқы.

Бір тасты екінші таспен екі жағынан кезек соққылап жүз шығарып, соны пышақ ретінде пайдаланды. (аң терісін сыпырды, етін боршалады, ағаш таяқшаларды жонып, ұшын шығарды). Әлем бойынша ең көне тас құрал Шығ.Африкадағы Олдувей шатқалынан табылған. (чоппер, чоппинг). Қазақстандағы ең көне тас құрал Маңғыстау, Солт.Оңт.Қазақстан, Қаратау аумағынан табылған. (800 мың.ж-140мың.ж).

Адамдар қарапайым еңбек құралдарын пайдалануды үйренген соң, табиғатқа тәуелділігі азая бастады. Әуелде олар баспана жасауды, тамақ пісіруді білмеді. Жеуге жарамды тамырларды қазып алды. Құстардың жұмыртқаларын жинап қорек етті. Мұндай кәсіп терімшілік деп аталды. Бірлесіп тамақ табу мен жабайы жануарлардан қорғану үшін топтанып жүрді. Ертедегі адамдардың мұндай ұжымы адамдар тобыры деп аталды.

Алғашқы қауымдағы адамдардың келесі кәсібі аң аулау болды. (мамонттар, бизондар, маралдар, жабайы жылқылар мен үңгір аюлары). Үркітіп қуып, жардан құлатып мертіккен аңды азық етті. Ет тағамы мидың жетілуіне біршама ықпал жасады. 

IV. Бекіту сұрақтары: Қорытындылау. Сонымен біз бүгін адамдардың пайда болуын, олардың алғашқы өмірімен, олардың алғашқы еңбек құралдары мен тасты өңдеу әдісімен, тіршілігімен қарастырдың. Айналысқан шаруашылық түрлерін білдік. 

Адамның даму сатысы	Өмір сүрген уақыты	Табылған жері
Епті адам
Питекантроп адам
Синантроп адам
Неандерталь адам
Кроманьон адам

V. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі және бір-бірін бағалайды.

VI. Үйге тапсырма беру: Алғашқы адамдардың еңбек құралдары мен тасты өңдеу әдісін оқу, мазмұнын айту. Алғашқы адамдардың кәсібі мен бүгінгі адамдардың тіршілігінің ұқсастығы мен айырмашылығын жазу. (Венн диаграммасы)

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 4 Алғашқы адамдардың өмірі.

Сабақтың мақсаты:

Оқытушылық – Алғашқы адамдардың полеолиттен неолитке дейінгі еңбек құралының қалай жетілуін біліді. Археологиялық қазба жұмыстарының қорытындысы: жер бетінің күрт сууы мен отты қалай пайдаланғаны туралы білім беріліді.

Тәрбиелік –Оқушыларға бүгінгі адамзат баласы осындай қалыпқа жетуі

үшін ұзақ та қиын кезеңді басынан кешіргенін, оған еңбектің арқасында

жеткенін айта отырып еңбексүйгіштікке, ал адамның пайда болуы туралы

діни түсінікті қалыптастыра отырып оларды имандылыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық – Адамның дамуының әр сатысындағы қол жеткізген

жетістіктерін салыстыра отырып, айырмашылығын, ортақтығын тауып, ой

қорытындылай білу қабілеттерін дамыту.

Сабақтың типі: Жаңа материалды меңгеру.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, тест, карточка

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

Жаңа материалды белсенді меңгеруге оқушыны дайындау кезеңі: Өткен сабақ тақырыптарын қайталап еске түсіру.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:

1. Ең көне тас құралдар табылған жер?

А) Олдувей шатқалы Б) Германия жері

Ә) Ертіс бойы В) Алтай аймағы

2. Аңшылықпен біріңғай кімдер айналысты?

А) Әйелдер Б) Ақсақалдар

Ә) Балалар В) Еркектер

3. Алғашқы адамдар кәсібі?

А) Балықшылық Б) Терімшілік

Ә) Зергерлік В) Металл қорыту

1. Ең көне тас құрал қай жерден табылған?

2. Алғашқа адамдар қандай аңдарды аулаған?

3. Тас өңдеу ідісі?

Қазғыш таяқ

Үшкір тас

Шоқпар

Шапқы

А дамдардың алғашқы Болды.

еңбек құралы?

ІІI. Жаңа сабақ жоспары

1. Еңбек құралдарын жетілдіру.

2. Полеолиттен неолтке дейінгі еңбек құралдар.

3. Ұлы мұздықтар.

4. Отты пайдалану.

Жыртқыш аңдардан қорғану, тамақ табу қажеттігі еңбек құралдарын жетілдіре түсуге әсер етті. Монофас - тасты бір жағынан соққылау арқылы сындырып, жүз шығару. Бифас – екі жағынан сындыра отырып, жүз шығару.

Ашель заманында қол шапқы (көлемі 35 см) мен жарғыш пайда болды.

Адам уақыт өте келе өзгеріп, байқағыштығы жетіліп, өз білгендерін бір-біріне үйрете бастады. Еңбек құралдарын жетілдіре түсті, қол қашауын жасауды үйренді. Қалақ тасты екі жағынан қашап отырып жасады. Ұзындығы 20 см, салмағы 1 киллограммға жетті. Сүйектен ине мен біз дайындалды. Бірте-бірте пышақ, найзаның ұштарын, бұрғы, қашау, балға, кескіш жасады.

Алғашқы адамдардың маймылдар мен жануарлардан басты айырмашылығы еңбек құралдарын жасай білуі еді. Кейін тас құралдың жүзге таяу түрі пайда болды.

Ретушь әдісі – бір қабат өңделген тас құралдың жүзін ұсақ ойықтар (араның жүзі сияқты) жасау арқылы өткірлеу.

Б.з.б. 100 мың – 13 мың.ж аралығын жердің көп аймақтарын қалыңдығы 2 км жететін мұздықтар басып қалды. Жылы ауа райына үйренген жануарлар қырылып, тірі қалғандары алыс оңтүстікке ауып кетті. Суықтан қорғану үшін адамдар өздеріне жылы киім тігіп, баспана іздестірді. Ірі жануарлардың сүйектерінен және ағаш бөренелерден баспана салып, үстін терімен жапты. Хайуандардың терісінен киім тіге бастады. Инені сүйектен жасап, жіп ретінде жануарлардың сіңірін пайдаланды.

Ертедегі адамдар әуелі найзағайдың түсуінен жанғанағаштың отын пайдаланып, оны өшірмей ұзақ сақтауға тырысты. Археологтар жүздеген жылдар бойы жанып тұрған от орнын тапты. Кейін тасты тасқа ұрып, ағаш таяқты бір-біріне үйкелеп, қыздырып үсақ жаңқалардың бықситынын көріп жандыруды үйренді. Отты мустье кезінде үйреніп табиғат отына тәуелділігі жойылды. Оттың пайдасы шексіз еді. Жабайы аңдардан қорғанды, тамақ пісірді, жылынды.

ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.

А) Адамның еңбек құралдары қалай өзгерді?

В) Оқулықта берілген суретке қарап, адамның алғашқы еңбек құралдары туралы әңгімеле?

С) Адамдар отты неге пайдаланған, оның қандай пайдасы болды деп ойлайсыңдар?

V. Қорытындылау. Сонымен біз бүгін адамдардың пайда болуын, олардың алғашқы өмірімен, олардың алғашқы еңбек құралдарымен, тіршілігімен, жер бетін мұз басып, оның қайтадан жылынуын қарастырдық

VI. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі және бір-бірін бағалайды.

VII. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау мазмұндау, кітап соңындағы сұрақтарға ауызша дайындалып келу.

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 5 Қазақстан аумағындағы ежелгі тас дәуірі.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Қазақстан аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар туралы түсініктер және адам еңбегінің қалдықтары – тұрақтар мен үңгірлер, жануарлар сүйектері және тас құралдар туралы археологиялық зерттеулер нәтижесімен танысады. Ежелгі тас дәуірі – адам мен оның шаруашылық әрекетінің қалыптаса бастаған кезеңі екенін түсінеді.

Тәрбиелік : Тарихи құндылықтарды есте сақтап ежелгі мәдениетті сақтап-қорғауға, қастерлеуге, келешек ұрпаққа мирас ете білуге тәрбиелеу.

Дамытушылық: Тақырыпқа сай шығармашылықпен жұмыс жасауға, тұжырымды ой айта білуге дағдыландыру.

Сабақтың типі: Жаңа материалды меңгеру.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, карточка.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

Жаңа материалды белсенді меңгеруге оқушыны дайындау кезеңі: Өткен жылдың материалын қайталау.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:

Карточка №1 1. Мұз басу дәуірі Қазақстанға әсер етті ме?

2. Қазақ жерінде қандай жануарлар мен аңдар болды?

Карточка №2 1. Мұздың еруі Қазақстанға қалай әсер етті?

2. Қазақстанның табиғаты қандай боды?

Карточка №3 1. Ретуш әдісі дегеніміз не және қандай тас құралдардан жасаған?

2. Қол шапқы мен жарғыш қай кезде пайда болды? (ашель)

Карточка №4 1. Монофас, бифас деп қандай тас құралдарды айтамыз?

2. Мұз басу дәуірінің хронологиялық ауқымы?

ІІ. Жаңа сабақ жоспары

1. Қазақстан жеріндегі полеолит дәуірінің тұрақтары

2. Еңбек құралдары

3. «Саналы адам

Ежелгі тас дәуірі адам мен оның шаруашылық әрекетінің қалыптаса бастаған кезі. Полеолит дәуірінің бастапқы кезінде еңбек құралдарын дөңгелек өзектастан (нуклеус) жасау әдісі кең тарады. (кесу, қыру, тесу, шабу, бұрғылау, үгу, жонуға ыңғайлы еңбек құрал түрлері көбейді). Дротик – қысқа сапты ағаш найза, гарпун – ұшы сүйек сүңгі, болос – құлататын жіп байланған тас. Бұл кезде ретуш әдісі одан әрі дамыды. Сүйек пен ағаш сапқа өткір жүзді ұсақ қалақша тастарды желімдеп орнатып, кескіш құрал жасаған. Желім ретінде тау балауызын, қарағайдың шайыры қолданылған. Құрал жасаудың бұл әдісі «қыстырма әдіс» деп аталады.

Ерте полеолит

Кейінгі полеолит

Ашель:

Қаратау жотасы - Бөріқазған, Тәңірқазған (малтатас). Орт.Қаз-н – Құдайкөл (қырғыш), Жаман Айбат, Обалысай (шапқы, бифас)

Шығ.Қазақстан – Қозыбай (шапқы, бифас).

Мустье:

Қаратаудағы – Қызылрысбек,

Арыстандыдағы – Ш.Уалиханов тұрағы,

Бат.Қазақстандағы – Шақпақата,

Орт.Қазақстандағы – Ағадыр тұрақтары жатады.

Орт.Қазақстан-Семізбұғы, Батпақ, Қарабас, Шығ.Қазақстаннан – Бұқтырма, Шүлбі;

Оңт.Қазақстаннан – Ащысай;

Жетісуда – Майбұлақ тұрақтары қазылып зеріттелді.

Орт.Қазақстаннан – Семізбұғы, Батпақ, Қарабас;

Батпақ – бұл тұрақтың жас мөлшері б.з.б. 30-35 мың.ж. Бұл жерден 6 метр тереңдіктен 300-ге таяу тас құралдар шықты.

Ұжымдасып еңбек ету, тілдің, мидың, ойлаудың дамуына ықпал етіп қазіргі адам қалыптасты. Неандертальдықтар «саналы адам» мөлшермен бұдан 40-30 мың.ж. бұрын қалыптасты. Саналы адам сүйегі Францияның Кро-Маньон үңгірінен табылған. Олар тік жүрді, анық сөйлеп, сөздік қорын үнемі жетілдіріп отырды. Діни наным сенімдер қалыптаса бастады.

ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары.

А) Кейінгі полеолиттің ескерткіштері Қазақстанның қай жерінен табылған?

В) Оқулықта берілген суретке қарап, адамның алғашқы еңбек құралдары туралы әңгімеле?

С) Кейінгі полеолиттте қалыптасқан адам?

V. Қорытындылау. Сонымен біз бүгін «саналы адамдардың» пайда болуын, олардың өмірінің еңбек арқасында қалай өзгергенін, олардың алғашқы еңбек құралдарымен, ескерткіштері мен тұрақтарын қарастырдық.

VI. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі бағалау.

VII. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау мазмұндау, кітап соңындағы сұрақтарға ауызша дайындалып келу.

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 6 Рулық қауымның шығуы.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Адамдар тобының бірлесіп аң аулауы, жыртқыш аңдарға қарсы тұруы, ортақтасып от жағуы оларды бірте-бірте туысқандардың ұжымына, рулық қауымға айналдырғанын біледі. Аналық ру, көсемдер, ақсақалдар рөліндерінің маңыздылығын түсініп, біледі.

Тәрбиелік : Оқушыларды еңбексүйгіштікке, төзімділікке тәрбиелеу

Дамытушылық: Оқушылардың білімдерін дамыту, өз ойларын айтуға үйрету, ойлау қабілетін жетілдіру.

Сабақтың типі: Жаңа материалды меңгеру.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, карточка.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

ІІ. Жаңа материалды белсенді меңгеруге оқушыны дайындау кезеңі: Өткен тақырыптарды қайталап еске түсіру.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:

Талантты және дарынды балалардың сабақты терең меңгерулеріне ықпал жасаймын : ой-толғаныс кезеңіндегі карточкадағы сұрақтарға жауап береді.

1. Батпақ тұрағы қай кезеңге жатады, қай жерде орналасқан, ол туралы не білесің?

2. Кейінгі полеолит тұрақтары?

3. Мусть кезеңінің тұрақтары?

4. Ашель кезеңіне жататын тұрақтар?

5. Алғашқы адмдардың отты пайдалануы туралы айт?

ІIІ. Жаңа сабақ жоспары

Адамдар тобы бірте-бірте туысқандардың ұжымына-рулық қауымға айналды. Бұл шамамен «саналы адамның»шығуына сәйкес келеді. Бірнеше ру бірігіп, шаруашылық мәселелерін бірлесіп шешті. Мұндай рулық бірлесулерді басқаратын көсемдер сайланды

Жаңа сөздерге түсінік беру: Рулық қауым, Экзогамия

Өзара оқыту (жұптық жұмыс)

1-тапсырма. Оқушылар тақырыпты өз бетінше оқып, түсінгендерін жұптарымен өзара талқылайды.

2-тапсырма. Оқулықтың 24-бетіндегі тест сұрақтарына жауап береді (өзара тексеру)

3-тапсырма. Дәптерге тапсырманы орындайды

ІV. Жаңа тақырыпты бекіту сұрақтары: Оқушылардың ой- қиялдау дағдыларын жетілдіру.

• Экзогамия ғұрпы бүгінгі күні сақтала ма?

• Неге 1-ші аналық ру орнады?

• Соңғы палеолит кезеңінің адамы өзінен бұрынғылардан несімен ерекшеленді?

• Оқулықта берілген суретке қарап, адамның үңгірдегі өмірі туралы әңгімеле?

V. Қорытындылау. Сонымен біз бүгін адамдар тобының бірлесіп аң аулауы, жыртқыш аңдарға қарсы тұруы, ортақтасып от жағуы оларды бірте-бірте туысқандардың ұжымына, рулық қауымға қалай айналғанын білдік. Аналық ру, көсемдер, ақсақалдар рөліндерінің маңыздылығын түсіндік.

ІV. Үйге тапсырма. Жаңа тақырыпты қайталау мазмұндау, кітап соңындағы сұрақтарға ауызша дайындалып келу.

Сөйлемдердегі қалып қойған сөздерді толықтырып жазу

1.Туысқан адамдар ұжымының атауы_______________

2. Ру басшылары_________________________________

3.Рулас адамдар арасындағы некеге тыйым салу _______________ деп аталады.

4.Рудың мәселелері ____________________ шешілді

5.Баланың тегі _____________________ жағынан анықталды

6. _______________________даулы мәселелерді шешті

7. _________________________кезеңінде рулық қауым толық қалыптасты.

Тарихи диктантты бағалау критерийлері

7 дұрыс---«5» 6-5 дұрыс--- «4» 4-3 дұрыс--- «3»

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 8 Мезолит заманының табиғи - климаттық жағдайы.

Сабақтың мақсаты:

Орта тас ғасырының ерекшеліктері, қоғамдағы өзгерістер, егіншілік пен мал шаруашылығының қалыптасуы туралы әңгімелеу, сызба түрінде түсіндіре отыртып, оқушылардың білімдерін жетілдіру, белсенділігін арттыру, отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақтың типі: Жаңа материалды меңгеру.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, тақта, карта

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

Жаңа материалды белсенді меңгеруге оқушыны дайындау кезеңі: Өткен сабақтың материалдарын қайталау.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:

Ең ұзаққа созылған е.т.дәуірі (полеолит)? (б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 1 2мың ж.)

Еж.тас дәуірі: 1.) ерте полеолит? (б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 40 мың жыл аралығы)

2.) кейінгі полеолит? (б.з.б. 40 млн ж- б.з.б. 12 мың жыл аралығы)

1. ерте полеолит: 1. Олдувей кезеңі?(б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 800 мың жыл аралығы)

2. Ашель кезеңі? (б.з.б. 800-140 мың жыл аралығы)

3. Мустье кезеңі? (б.з.б. 140-40 мың жыл аралығы)

Мезолит дәуірінің хронологиялық ауқымы? (Б.з.б. 12-5 мың.ж.ж)

Монофас, бифас дегеніміз не? Монофас-бір жағынан қыр шығару6 бифас-екі жағынан қыр шығару).

Қазақстан аумағындағы адам қалдықтары қай уақытта табылған және ол қандай адам қалдығы? (1 млн, тік жүретін адам).

Ретушь әдісі дегеніміз не? (бір қабас өңделген тас құрал жүзін ұсақ ойықтар (араның жүзі сияқты) жасау арқылы өткірлеу.

Мұз басу дәуірі? (Б.з.б. 100-13 мың ж.ж.)

Дроттик - дегеніміз не? (қысқа сапты ағаш найза)

Гарпун – дегеніміз не? (ұшы сүйек сүңгі)

Болос – дегеніміз не? (құлататын жіп байланған тас)

Экзогамия – дегеніміз не? (ру құрамына кіретін адамдар арасында некеге тыйым салыну)

Микролиттер - дегеніміз не? (ұзындығы 1-2 см ұсақ тастардан жасалған құралдар)

Алғашқы кезде үстемдік еткен рулық белгі? (аналық ру)

Мезолит дәуірінің үлкен жаңалығы? (Садақ пен жебенің пайда болуы)

Мезолит адамдары қандай кәсіппен айналысқан? (Аңшылық негізгі кәсібінің бірі)

ІIІ. Жаңа сабақ жоспары

1. Күннің жылынуы
2. Мезолит заманының тұрақтары

Палеолиттің аяғы мен мезолиттің басында үлкен табиғи - климаттық өзгерістер орын алды. Жер бетін басып қалған мұз еріді, қазірге ұқсас өсімдіктер мен жануарлар түрі қалыптаса бастады. Мұздықтардан еріген су деңгейін орасан көтеріп жіберді.Орманды алқаптар көбейді. Ірі жануарлар жойылып, ұсақтары солтүстікке қарай ауды. Қазақстанның қазіргі шөлейтті айпаттарын, бұрыл жасыл алқап басып жатты.Қазіргі климаттық жағдайға қарай аңдардың жаңа түрлері қалыптасты. Олар бұғы, бұлан, қоңыр аю, қасқыр, қабан, бөкен, құлан, сиыр, жылқы. Барған сайын балық көп аулады. Балық аулауда гарпун, ау, шанышқы мен қармақ пайдаланды. Қайық ескек түрлері жасалды. Жекелеген аңшылар қауымға тәуелді болмай, өздігінен аңға шыға бастады. Күннің жылуы егіншіліктің қалыптасуына ықпал жасады.

Жерімізде мезолит дәуірінің ескерткіштері негізінен Есіл, Тобыл, Жайық, Ертіс өзендеріжағалауларында, Сыр бойында, Арқа жерінде, Балқаш маңында табылған. Атбасар маңында – Тельман, Қарағанды – Әкімбек, Көкшетау – Виноградовка, Торғайда – Дұзбас, Маңғыстауда – Қызылсу, Солт.Қазақстанда Мичурин, Боголюбовка, Явленко.

Мезолит заманында тұрақтардың аз кездесуі, сол дәуірде Қазақстанда мекендеген тұрғындардың азаюын білдіреді. Өмір салты өзгеріп, аң аулауға қолайлы алқаптарды іздестіріп, аңдардың соңынан ілесіп, жиі қоныс аударып отырды.

Бір қоныста небәрі бір маусым ғана отырғандықтан, ол тұрақтардың орнында материалдық қалдықтар өте аз қалды. Ұзақ мерзімге арналған баспана салуды қажет етпеді. Лашық сияқты жеңіл баспаналардан, тек шұңқырлар ғана қалған.
IV. Сабақты бекіту: «Мезолит дәуіріндегі өзгерістер»
1. . Орта тас ғасыры (мезолит) б. з. б. 12 - 5 мыңыншы жылдықтар аралығын қамтиды.
2. Мезолит дәуірінде қандай өзгерістер орын алды?
3. Мал өсірудің аңшылықтан қандай айырмашылығы бар?
4. Мезолит ескерткіштері Қазақстанның қай жерлерінен табылды?
5. Мезолит заманы тұрақтарының аз кездесуі нені білдіреді?
V. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі бағалау.

VI. Үйге тапсырма: §8. Мазмұндау, кітап соңындағы сұрақтарға ауызша жауап жазып келу:

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 7 Орта тас дәуірі (мезолит).

§ 8 Мезолит заманының табиғи - климаттық жағдайы.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Орта тас ғасырының ерекшеліктері, қоғамдағы өзгерістері мен кәсібі, егіншілік пен мал шаруашылығының қалыптасуы туралы мәлімет алады, сызба түрінде түсіндіре отыртып, оқушылардың білімдерін жетілдіру, Мезолит заманының тұрақтарын картадан көреді.

Дамытушылық: Мезолит дәуірінің әр кезеңінде ежелгі адамдардың материалдық және рухани мәдениеті үздіксіз дамып отырғанын қорытындылап, салыстыра білу, картамен жұмыс істеуді дамыту.

белсенділігін арттыру, отансүйгіштікке тәрбиелеу.

Тәрбиелік : Тарихи құндылықтарды есте сақтап ежелгі мәдениетті сақтап-қорғауға, қастерлеуге, келешек ұрпаққа мирас ете білуге тәрбиелеу.
Сабақтың типі: Қайталау.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, тақта, карта

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақтың материалдарын қайталау.

Ең ұзаққа созылған е.т.дәуірі (полеолит)? (б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 1 2мың ж.)

Еж.тас дәуірі: 1.) ерте полеолит? (б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 40 мың жыл аралығы)

2.) кейінгі полеолит? (б.з.б. 40 млн ж- б.з.б. 12 мың жыл аралығы)

1. ерте полеолит: 1. Олдувей кезеңі?(б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 800 мың жыл аралығы)

2. Ашель кезеңі? (б.з.б. 800-140 мың жыл аралығы)

3. Мустье кезеңі? (б.з.б. 140-40 мың жыл аралығы)

Мезолит дәуірінің хронологиялық ауқымы? (Б.з.б. 12-5 мың.ж.ж)

Монофас, бифас дегеніміз не? Монофас-бір жағынан қыр шығару6 бифас-екі жағынан қыр шығару).

Қазақстан аумағындағы адам қалдықтары қай уақытта табылған және ол қандай адам қалдығы? (1 млн, тік жүретін адам).

Ретушь әдісі дегеніміз не? (бір қабас өңделген тас құрал жүзін ұсақ ойықтар (араның жүзі сияқты) жасау арқылы өткірлеу.

Мұз басу дәуірі? (Б.з.б. 100-13 мың ж.ж.)

Дроттик - дегеніміз не? (қысқа сапты ағаш найза)

Гарпун – дегеніміз не? (ұшы сүйек сүңгі)

Болос – дегеніміз не? (құлататын жіп байланған тас)

Экзогамия – дегеніміз не? (ру құрамына кіретін адамдар арасында некеге тыйым салыну)

Микролиттер - дегеніміз не? (ұзындығы 1-2 см ұсақ тастардан жасалған құралдар)

Алғашқы кезде үстемдік еткен рулық белгі? (аналық ру)

Мезолит дәуірінің үлкен жаңалығы? (Садақ пен жебенің пайда болуы)

Мезолит адамдары қандай кәсіппен айналысқан? (Аңшылық негізгі кәсібінің бірі)

ІIІ. Жаңа сабақ жоспары

1. Орта тас дәуірінің ерекшелігі

2. Мезолит адамдарының кәсібі

3. Күннің жылынуы

4. Мезолит заманының тұрақтары

Палеолиттің аяғы мен мезолиттің басында үлкен табиғи - климаттық өзгерістер орын алды. Жер бетін басып қалған мұз еріді, қазірге ұқсас өсімдіктер мен жануарлар түрі қалыптаса бастады. Мұздықтардан еріген су деңгейін орасан көтеріп жіберді.Орманды алқаптар көбейді. Ірі жануарлар жойылып, ұсақтары солтүстікке қарай ауды. Қазақстанның қазіргі шөлейтті айпаттарын, бұрыл жасыл алқап басып жатты.Қазіргі климаттық жағдайға қарай аңдардың жаңа түрлері қалыптасты. Олар бұғы, бұлан, қоңыр аю, қасқыр, қабан, бөкен, құлан, сиыр, жылқы. Барған сайын балық көп аулады. Балық аулауда гарпун, ау, шанышқы мен қармақ пайдаланды. Қайық ескек түрлері жасалды. Жекелеген аңшылар қауымға тәуелді болмай, өздігінен аңға шыға бастады. Күннің жылуы егіншіліктің қалыптасуына ықпал жасады.

Жерімізде мезолит дәуірінің ескерткіштері негізінен Есіл, Тобыл, Жайық, Ертіс өзендеріжағалауларында, Сыр бойында, Арқа жерінде, Балқаш маңында табылған. Атбасар маңында – Тельман, Қарағанды – Әкімбек, Көкшетау – Виноградовка, Торғайда – Дұзбас, Маңғыстауда – Қызылсу, Солт.Қазақстанда Мичурин, Боголюбовка, Явленко.

Мезолит заманында тұрақтардың аз кездесуі, сол дәуірде Қазақстанда мекендеген тұрғындардың азаюын білдіреді. Өмір салты өзгеріп, аң аулауға қолайлы алқаптарды іздестіріп, аңдардың соңынан ілесіп, жиі қоныс аударып отырды.

Бір қоныста небәрі бір маусым ғана отырғандықтан, ол тұрақтардың орнында материалдық қалдықтар өте аз қалды. Ұзақ мерзімге арналған баспана салуды қажет етпеді. Лашық сияқты жеңіл баспаналардан, тек шұңқырлар ғана қалған.
IV. Сабақты бекіту: «Мезолит дәуіріндегі өзгерістер»
1. . Орта тас ғасыры (мезолит) б. з. б. 12 - 5 мыңыншы жылдықтар аралығын қамтиды.
2. Мезолит дәуірінде қандай өзгерістер орын алды?
3. Мал өсірудің аңшылықтан қандай айырмашылығы бар?
4. Мезолит ескерткіштері Қазақстанның қай жерлерінен табылды?
5. Мезолит заманы тұрақтарының аз кездесуі нені білдіреді?
V. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі бағалау.

VI. Үйге тапсырма: §7-8. Мазмұндау, кітап соңындағы сұрақтарға ауызша жауап жазып келу;

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 9 Мезолит адамдарының өміріндегі өзгерістер.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Орта тас ғасырындағы рулық қауымның нығаюы, қоғамдағы өзгерістер, егіншілік пен мал шаруашылығының қалыптасуы туралы әңгімелеу, суретті пайдалана отырып түсіндіріледі.

Тәрбиелік : Оқушыларды еңбексүйгіштікке, төзімділікке, бауырмалдылыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық: Оқушылардың білімдерін дамыту, өз ойларын айтуға үйрету, ойлау қабілетін жетілдіру.
Сабақтың типі: Жаңа материалды меңгеру.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, тақта, карта

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

Жаңа материалды белсенді меңгеруге оқушыны дайындау кезеңі: Өткен сабақтың материалдарын қайталау.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау:

Ең ұзаққа созылған е.т.дәуірі (полеолит)? (б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 1 2мың ж.)

Еж.тас дәуірі: 1.) ерте полеолит? (б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 40 мың жыл аралығы)

2.) кейінгі полеолит? (б.з.б. 40 млн ж- б.з.б. 12 мың жыл аралығы)

1. ерте полеолит: 1. Олдувей кезеңі?(б.з.б. 2.6 млн ж- б.з.б. 800 мың жыл аралығы)

2. Ашель кезеңі? (б.з.б. 800-140 мың жыл аралығы)

3. Мустье кезеңі? (б.з.б. 140-40 мың жыл аралығы)

Мезолит дәуірінің хронологиялық ауқымы? (Б.з.б. 12-5 мың.ж.ж)

Монофас, бифас дегеніміз не? Монофас-бір жағынан қыр шығару6 бифас-екі жағынан қыр шығару).

Қазақстан аумағындағы адам қалдықтары қай уақытта табылған және ол қандай адам қалдығы? (1 млн, тік жүретін адам).

Ретушь әдісі дегеніміз не? (бір қабас өңделген тас құрал жүзін ұсақ ойықтар (араның жүзі сияқты) жасау арқылы өткірлеу.

Мұз басу дәуірі? (Б.з.б. 100-13 мың ж.ж.)

Дроттик - дегеніміз не? (қысқа сапты ағаш найза)

Гарпун – дегеніміз не? (ұшы сүйек сүңгі)

Болос – дегеніміз не? (құлататын жіп байланған тас)

Экзогамия – дегеніміз не? (ру құрамына кіретін адамдар арасында некеге тыйым салыну)

Микролиттер - дегеніміз не? (ұзындығы 1-2 см ұсақ тастардан жасалған құралдар)

Алғашқы кезде үстемдік еткен рулық белгі? (аналық ру)

Мезолит дәуірінің үлкен жаңалығы? (Садақ пен жебенің пайда болуы)

Мезолит адамдары қандай кәсіппен айналысқан? (Аңшылық негізгі кәсібінің бірі)

№	Адамзаттың даму барысы	Мағлұматтар
1	Австролопитек «Епті адам»	1959-60ж.ж Шығыс Африкада Кения жеріндегі Олдувай шатқалында табылған. Ол осыдан 1 млн 750 мың жыл бұрын өмір сүрген.
2	Питекантроп «Тік жүретін адам»	1891ж Ява аралынан табылды. Ол мөлшермен бұдан 1 млн жыл бұрын өмір сүрген.
3	Синантроп «Тік жүретін Қытай адамы»	Солтүстік Қытайда, Пекин маңындағы Чжоу-коу-дян үңгірінен табылды. Бұдан 500-200 мың жыл бұрын өмір сүрген
4	Неандерталь	1856ж Германиядағы Неандерталь ұңгірінен табылған. 1938ж Өзбекстандағы Тесіктас үңгірінен табылды. «Бұдан100-35 мың жыл бұрын өмір сүрген.
5	Кроманьон «Саналы адам»	1868ж Франциядағы Кроманьон үңгірінен табылды. Бұдан 40-35 мың жыл бұрын өмір сүрген.

№	Дәуір		Кезеңі	Орналасқан жері мен тұрақ
1	Ежелгі полеолит	1. Ерте полеолит	Ашель:	Қаратау жотасы - Бөріқазған, Тәңірқазған (малтатас). Орт.Қаз-н - Құдайкөл (қырғыш),Жаман Айбат,Обалысай(шапқы, бифас) Шығ.Қазақстан – Қозыбай (шапқы, бифас).
			Мустье:	Қаратаудағы – Қызылрысбек, Арыстандыдағы – Ш.Уалиханов тұрағы, Бат.Қазақстандағы – Шақпақата, Орт.Қазақстандағы – Ағадыр тұрақтары жатады.
		2. Кейінгі полеолит	Орт.Қазақстан-Семізбұғы, Батпақ, Қарабас, Шығ.Қазақстаннан – Бұқтырма, Шүлбі; Оңт.Қазақстаннан – Ащысай; Жетісуда – Майбұлақ тұрақтары қазылып зеріттелді.
3		Мезолит	Есіл, Тобыл, Жайық, Ертіс өзендеріжағалауларында, Сыр бойында, Арқа жерінде, Балқаш маңында табылған. Атбасар маңында – Тельман, Қарағанды – Әкімбек, Көкшетау – Виноградовка, Торғайда – Дұзбас, Маңғыстауда – Қызылсу, Солт.Қазақстанда Мичурин, Боголюбовка, Явленко.

ІIІ. Жаңа сабақ жоспары

1. Рулық қауымның нығаюы.

2. Мал шаруашылығының пайда бола бастауы.

3. Егіншіліктің нығаюы.

«Саналы адамдар» өмірінде туыстық қатынастар басты мәнге ие болып, олар енді рулық қауымда өмір сүрді. Өздерінен тараған қандас ағайын болып есептелді, жақыным деген түйсік қалыптасты. Қиын сәтте көмекке келді, жақындарын қорғады, кек алды.

Қоғамда қауым мүшелерінің құқығы тең болды. Балалар мен ересектердің жас ерекшеліктеріне қарай міндеттері әр түрлі болды.

Қауым: Қария. Ересектер және балалар болып үшке бөлінді.

Қариялар: берекені сақтады, әдет-ғұрыптарды іске асырды, ақылшы болды, мал жаятын жерлерді бөліп берді, даулы мәселелерді шешті, әр рудың мүдделерін қорғады.

Ересектер: тамақ тапты, баспана салды.

Балалар: қауым жиналысына қатыса алмады.

Бағыштау (инициация)-балалар тобынан ересектер тобына өту ғұрпы. Ұлдар аң ауласа, қыздар үй шаруасынан сынақ тапсырды.

Мезолиттік аңшылар Есіл, Тобыл, Жайық, Ертіс өзендерінің жағалауларын мекендеген. Баспанасын қос сияқты ағаштан айқастырып жасап, үстін аң терісімен жапқан. Қой, ешкі, сиыр, шошқа қолға үйреткен. Алғаш қолға үйретілкн жануар -ит.

Әйелдер жұмсақ топыраққа түскен дән қалдықтарынан уақыт өте келе өсетінін байқаған. Кейін дәнді әдейілеп сөгіп кетсе, уақыт өте жерді жыртып егетін болған. Мезол дәуірі адамдарының көптеген жаңа жерлерді игеруімен ерекшеленді.

IV. Сабақты бекіту: «Мезолит дәуіріндегі өзгерістер»
1. Рулық қауым нығаюы себебін түсіндір?
2. Мезолит дәуірінде қандай өзгерістер орын алды?
3. Мал өсірудің аңшылықтан қандай айырмашылығы бар?
4. Егіншіліктің пайда болуына сипаттама беріңдер?
5. Бағыштау ғұрпы қалай жүзеге асырылды?
V. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі бағалау.

VI. Үйге тапсырма: §9. Мазмұндау, Венн диаграммасы, палеолит және мезолит

ұқсастығы мен айырмашылығын дәптерге орындап, жазып келу.

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 10 Жаңа тас дәуірі (неолит).

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Жаңа тас ғасырының ерекшеліктеріне тоқталу, неолиттің басты жаңалықтарын, табылған мәдени ескерткіштердің ерекшеліктерін, шаруашылық пен рухани өміріндегі өзгерістер мен жаңалықтарды түсіндіру.

Дамытушылық: Неолит дәуіріндегі адамдардың материалдық және рухани мәдениеті үздіксіз дамып отырғанын қорытындылап, салыстыра білу, картамен жұмыс істеуді дамыту.

Тәрбиелік : Тарихи құндылықтарды есте сақтап ежелгі мәдениетті сақтап-қорғауға, қастерлеуге, келешек ұрпаққа мирас ете білуге тәрбиелеу.
Сабақтың типі: Қайталау.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, тақта, карта

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақтың материалдарын қайталау.

1. Рулық қауым нығаюы себебін түсіндір?
2. Мезолит дәуірінде қандай өзгерістер орын алды?
3. Мал өсірудің аңшылықтан қандай айырмашылығы бар?
4. Егіншіліктің пайда болуына сипаттама беріңдер?
5. Бағыштау ғұрпы қалай жүзеге асырылды?

№	Дәуір		Кезеңі	Орналасқан жері мен тұрақ
1	Ежелгі полеолит	1. Ерте полеолит	Ашель:	Қаратау жотасы - Бөріқазған, Тәңірқазған (малтатас). Орт.Қаз-н - Құдайкөл (қырғыш),Жаман Айбат,Обалысай(шапқы, бифас) Шығ.Қазақстан – Қозыбай (шапқы, бифас).
			Мустье:	Қаратаудағы – Қызылрысбек, Арыстандыдағы – Ш.Уалиханов тұрағы, Бат.Қазақстандағы – Шақпақата, Орт.Қазақстандағы – Ағадыр тұрақтары жатады.
		2. Кейінгі полеолит	Орт.Қазақстан-Семізбұғы, Батпақ, Қарабас, Шығ.Қазақстаннан – Бұқтырма, Шүлбі; Оңт.Қазақстаннан – Ащысай; Жетісуда – Майбұлақ тұрақтары қазылып зеріттелді.
3		Мезолит	Есіл, Тобыл, Жайық, Ертіс өзендеріжағалауларында, Сыр бойында, Арқа жерінде, Балқаш маңында табылған. Атбасар маңында – Тельман, Қарағанды – Әкімбек, Көкшетау – Виноградовка, Торғайда – Дұзбас, Маңғыстауда – Қызылсу, Солт.Қазақстанда Мичурин, Боголюбовка, Явленко.

ІIІ. Жаңа сабақ жоспары

1. Неолит төңкерісі.

2. Өндіргіш шаруашылыққа көшу.

3. Еңбек бөлінісінің пайда болуы.

1. Жаңа тас ғасыры (неолит) б.з.б. 5-3 мыңжылдықты қамтиды. Кен өндірумен айналыса бастады. Сонымен, неолит дәуірінің басты ерекшелігі – өнімді еңбектің пайда болуы. Тас өңдеу техникасының гүлденген кезі.

Тас өңдеу әдістері: тегістеу, бұрғылау, арамен кесу.

Еңбек құралдарының жаңа түрлері: тас балта, тас кетпен, дәнүккіш, тас келе, тас келсап.

Тас дәуірінің дамыған кезеңі неолитте адамзат көптеген жаңалықтар ойлап тапты. Мата тоқып, киім тігуді үйренді. Қыш құмыра (керамика) жасауды біліп, ыдыстарға өрнектер салған. Сондықтан бұл дәуірді “қыш құмыралар заманы” деп атайды. Саздан жасалған қыш ыдыс көзе деп аталады.

Терімшілік пен аңшылықтан егіншілік пен мал шаруашылығына көшті.

Адамдардың өнімді өндіріп, құрал сайман жасауда жеткен жетістіктері тарихта неолит төңкерісі деп аталды.

2.) Аң аулау мен терімшілік, күнкөрістің қосымша түріне айналды. Жеуге жарамды өсімдіктерді саналы түрде өсіріп, іріктеуге көшті. Алғашқы егіншілер жерді таяқ қазғышпен қопсытты. Жануарларды қолға үйретіп қана қоймай іріктеп, малдың жаңа тұқымын шығарды.

3.) Қоғамдық еңбек бөлінісі дегеніміз – қоғамдағы топтардың белгілі бір кәсіп түріне бірте-бірте мамандануы. Мысалы; егіншілер, малшылар, қолөнершілер.

IV. Сабақты бекіту:

1. Жаңа тас ғасыры мерзімі?

2. Адамдар тіршілігіндегі өзгеріс қай бағыттарда болды?

3. Тас өндеуде қандай жаңа әдістер пайда болды?

4. Шаруашылықтың қандай жаңа түрлері пайда болды?

5. Неолтитте адамдар қандай кәсіптермен айналысты?

Неолит дәуірінің жаңалықтары:

1. Тас өндеу әдістері жетіліп, жорғары дәрежеге жетті.

2. Ыдыс жасауды үйренді.

3. Жабайы аңдарды қолға үйрете бастады.

4. Егіншілікпен айналыса бастады.

5. Кен өндірісінің негізгі белгілері пайда болды.

V. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі бағалау.

VI. Үйге тапсырма: §10. Мазмұндау, құмыралар суретін салу.

1. Жаңа тас ғасыры мерзімі?

2. Адамдар тіршілігіндегі өзгеріс қай бағыттарда болды?

3. Тас өндеуде қандай жаңа әдістер пайда болды?

4. Шаруашылықтың қандай жаңа түрлері пайда болды?

5. Неолтитте адамдар қандай кәсіптермен айналысты?

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 11 Қолөнердің пайда болуы және дамуы.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Жаңа тас ғасырындағы тоқымашылықтың, құмыра жасаудың қалай қалыптасқанын біледі, тастан жасалған еңбек құралдар мен әшекей бұйымдармен танысады, неолиттің басты жаңалықтарын, табылған мәдени ескерткіштердің ерекшеліктерін, шаруашылық пен рухани өміріндегі өзгерістер мен жаңалықтарды түсіндіру.

Дамытушылық: Неолит дәуіріндегі адамдардың материалдық және рухани мәдениеті үздіксіз дамып отырғанын қорытындылап, салыстыра білу, картамен жұмыс істеуді дамыту.

Тәрбиелік : Тарихи құндылықтарды есте сақтап ежелгі мәдениетті сақтап-қорғауға, қастерлеуге, келешек ұрпаққа мирас ете білуге тәрбиелеу.
Сабақтың типі: Қайталау.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, тақта, карта

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақтың материалдарын қайталау.

6. Жаңа тас ғасыры мерзімі?

7. Адамдар тіршілігіндегі өзгеріс қай бағыттарда болды?

8. Тас өндеуде қандай жаңа әдістер пайда болды?

9. Шаруашылықтың қандай жаңа түрлері пайда болды?

10. Неолтитте адамдар қандай кәсіптермен айналысты?

Неолит дәуірінің жаңалықтары:

6. Тас өндеу әдістері жетіліп, жорғары дәрежеге жетті.

7. Ыдыс жасауды үйренді.

8. Жабайы аңдарды қолға үйрете бастады.

9. Егіншілікпен айналыса бастады.

10. Кен өндірісінің негізгі белгілері пайда болды.

ІIІ. Жаңа сабақ жоспары

1. Тоқымашылық.

2. Неолит – қыш құмыралар заманы.

3. Тастан, сүйектен жасалған еңбек құралдары мен әшекей бұйымдар.

1. Малды қолда ұстау үшін, шыбықтын шарбақ тоқуды үйренді. Әйелдер алғашында сабаннан, шөптен төсеніш төсесе, енді жүн иіріп тұрпайы болса да, төсеніш тоқуды үйренді. Неолиттік дәуірге жататын, Тобыл өңірінен табылған құралдардың арасынан тесілген ұршық табылды. Алғашында себет ыдыс тоқыды (балық, жеміс). Ішін лаймен сылып қойса, тіпті ұн салуға болатынын түсінді. Бірақ су құйса саз еріп лай болғандықтан, су құймады. Кейде осындай балшықпен сыланған ыдыстың от ішінде қалып қоюы мүмкін ғой, шыбықтары жанып кетіп, саз құмыра күйдіріліп берік , су құйуға болатынын түсінгеен.

2. Егіншілік пен мал шаруашылығының дамуы, күнделікті тұрмыста ыдыс жасауды қажет етті. Мысалы: сиыр сауға, сүт құйып ішуге заттар салып қоюға, сақтаға. Неолит дәуірінің тағы бір үлкен жаңалығы – қыш құмыралар жасау болды. Сондықтан кейде бұл дәуірді «қыш құмыралар заманы» деп атайды. Неолиттік құмыраларға күйдірмей тұрып, геометриялық сызық, ойқтар жасап безендірген. Оларға тіпті тамақ та пісірген.

3. Тас өңдеу әдісі жетіліп, жоғары дәрежеге жеткендіктен, дәнүккіш, орақ, тесе құралдарының саны көбейді.

Тастан, граниттан жасалған балта, дәнүккіш, сияқты құралдар неолиттің негізгі жаңалығына айналды.

Неолиттік тұрақтарда әшекей бұйымдар көптеп кездеседі( қатты тас нефритті т.б.). Сексеуіл тұрағынан кварцит, хольцедоннан жасалған құралдар табылған. Балқаштың оңт-шығысынан табылған тұрақтардан кварцит пен яшмадан жасалған заттар. Кварцит – ашық түсті, мөлдір, минерал зат. Яшма – әр түсті, жолақ-жолақ болып келеді. Оның мықтылығы тіпті метал бетін тегістеуге болады, сирек кездеседі. Тұрақтардан кен өндіру белгілерін байқаған. Сондай-ақ тас, сүйектен жасалған әшекейлер, садақ пен жебе ұштары, балшықтан жасалған ыдыстар, сүйектен жасалған түйреуіштер, қарудың түрлері табылған.

Неолит дәуіріндегі адамдар өміріндегі өзгерістерді ата. Адамдар қандай жаңалықтар ашты?

IV. Сабақты бекіту:

1. Оқулықты пайдаланып, Сексеуіл тұрақтарыа сипаттама бер.Жаңа тас ғасыры мерзімі?

2. Адамдар тіршілігіндегі өзгеріс қай бағыттарда болды?

3. Тас өндеуде қандай жаңа әдістер пайда болды?

4. Шаруашылықтың қандай жаңа түрлері пайда болды?

5. Неолтитте адамдар қандай кәсіптермен айналысты?

Неолит дәуірінің жаңалықтары:

1. Тас өндеу әдістері жетіліп, жорғары дәрежеге жетті.

2. Ыдыс жасауды үйренді.

3. Жабайы аңдарды қолға үйрете бастады.

4. Егіншілікпен айналыса бастады.

5. Кен өндірісінің негізгі белгілері пайда болды.

6. Тастан, граниттан жасалған балта, дәнүккіш, сияқты құралдар неолиттің негізгі жаңалығына айналды.

V. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі бағалау.

VI. Үйге тапсырма: §11. Мазмұндау, құмыралар суретін салу.

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 12 Неолит ескерткіштері.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Жаңа тас ғасырындағы неолит дәуірінің тұрақтары мен таныса отырып, ескерткіштері туралы мәлімет ала отырып ерекшеліктерін анықтайды. Неолиттік адамдардың аталық руға көшуін бастауы мен шаруашылық, рухани өміріндегі өзгерістер мен жаңалықтарды түсінеді.

Дамытушылық: Неолит дәуіріндегі адамдардың материалдық және рухани мәдениеті үздіксіз дамып отырғанын қорытындылап, салыстыра білу, картамен жұмыс істеуді дамыту.

Тәрбиелік : Тарихи құндылықтарды есте сақтап ежелгі мәдениетті сақтап-қорғауға, қастерлеуге, келешек ұрпаққа мирас ете білуге тәрбиелеу.
Сабақтың типі: Қайталау.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, тақта, карта

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақтың материалдарын қайталау.

1. Тоқыма өнерінің қалыптасу себебін айтыңыз?

2. Неолиттің «қыш құмыралар заманы» деп аталу себебін түсіндір?

3. Неолиттік тас өңдеу мәдениетіне сипаттама беріңдер?

4. Неолиттің негізгі жаңалықтарының бірі

5. Кварцит пен яшмаға сипаттама бер?

Неолит дәуірінің жаңалықтары:

1. Тесе, орақ, дәнүккіш құралдарының саны бұрыңғыдан да өсті.

2. Тоқымашылықты үйренді.

3. Шағын ғана себет ыдыстар жасауды үйренді.

4. «Қыш құмыралар заманы» деп аталды.

5. Алғашқы кен өндірісінің белгілері пайда болды.

ІIІ. Жаңа сабақ жоспары

1. Неолит дәуірінің тұрақтары.

2. Неолит ескерткіштері.

3. Аталық руға көшудің басталуы.

Қазақстан аумағында 800-ге жуық неолиттік тұрақтар табылған. Қазақстан

жнрінде кездесетін неолиттік тұрақтың ең көнесі б.з.б. 5 мыңжылдыққа жатады.

«Қазақстандағы неолит дәуірінің тұрақтары» кесте

Тұрақтың атаулары	Сипаттамасы
Қараүңгір б.з.б 5 мыңжылдыққа жатады	Оңтүстік Қазақстан облысы, Түлкібас ауданы жерінде орналасқан. Қараүңгір тұрағынан шақпақтастан жасалған құралдармен қатар көпмөлшерде сүйек бұйымдар-көзі бар инелер, біз, тескіштер, тегістегіштер, жоңғыштар және т.б. табылған.
Сексеуіл тұрағы	Ол Қызылорда облысында орналасқан. Сексеуіл тұрағының маңында су қоймасы болған.Сексеуіл тұрағының тұрғындары мал өсірумен және аңшылықпен шұғылданған.
Пеньки тұрағы	Солтүстік Қазақстандағы Пеньки селосы маңындағы тұрақта тас шапқылар , жалпақ пышақтар, жаңқадан жасалған пышақтар көбірек кездеседі.Тұрақты мекендеген адамдардың негізгі шаруашылығы орман, көлден құс, балық аулау терімшілік болды.
Зеленая Балка тұрағы	Орталық Қазақстанда Қарағанды маңынан табылған. Ол тұрақтан үй малының сүйектері табылған. Бұл олардың мал шаруашылығымен айналыса бастағанының белгісі.

Неолит заманының аңшылары аңдардың соңынан жылжып көшіп отырған, сондықтан көпшілік мекен жайлары уақытша болған. Ұзақ уақыт тұрақты өмір сүрген қоныстары да кездеседі. Қазақстанда табылған неолиттік ескерткіштер негізгі белгілері жағынан бір біріне ұқсас: Арал өңірінен найзаның тас ұштары, жалпақ пышақтар, екі жүзі де өңделген жебе ұштары табылды. Балқаштың солтүстңгінде шақпақ кремний таастан жасалған ұсақ құралдар: тілікшелер, жаңқалар, нукулестер, жебе ұштары көп кездеседі. Орталық Қазақстандағы Жезқазған өңірінен 150 ге жуық тұрақ, көне кен шығару, жерлеу орындары табылды. Адамның басы солтүстік батысұа қаратып шалқасынан жерлеген. Бұл неолиттік дәуірі адамдарының өзіндік дүниетанымы, о дүниеге деген сенімі болғандығының куәсі.

Жаңа тас дәуіріне қауымдарда әйелдердің беделі өсе түсті. Жер өңдеудің пайда болуы, өнімді еңбектің тууы әйел еңбегінің көлемін арттыра түсті. Ана жағынан туыстық жүйе күшті болды. Яғни аналық ру үстемдік етті. Оған дәлел: әйелдің мәйіті жартылай өртеліп, қалған денесі заттарымен бірге жерленген. (бас киімге таққан әшекейлер, орақ тәрізді қапсырмалары, жыртқыш аң тістерінен және ұлудың сырттарынан жасалған әшекейлер) ана рөлінің жоғары болғанын көрсетеді. Дегенмен мал бағу, егіншілік, рулар арасында соғыс т.б. ерлердің де өзіндік орны бар екенін көрсетеді. Алдағы кезеңде аталық руға көшу басталады дегенді білдіреді.

IV. Сабақты бекіту:

1. Адамдардың дән үккішті ойлап тапқан кезеңі:

2. Жаңа тас ғасыры қамтитын кезең:

3. Неолит дәуірінің Шығыс Қаз/н жеріндегі тұрағы

4. Неолит дәуірінің Солтүстік Қаз/н жеріндегі тұрағы

5. Қаз/да кездесетін неолит тұрақтарының ең көнесі

6. Неолит дәуірінің Орталық Қаз/н жеріндегі тұрағы

7. Неолиттік саздан жасалған қыш ыдыс атауы

8. Неолиттік 150-ге жуық тұрақ, көне кен шығару, жерлеу орындары табылды

9. Табиғи-климаттық ортаның бүгінгі күнге ұқсас қалыптасқан кезеңі

10. Қаз/н аумағынан табылған неолиттік тұрақтар саны

11. Неолиттік Сексеуіл тұрағы орналасқан аймақ

12. Неолит дәуірінің ең үлкен жаңалығының бірі

13. «Қыш құмаралар заманы» деп аталатын дәуір

14. Неолит мекенжайлары уақытша болуы

15. Неолит кезеңін ........... деп те атайды.

V. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі бағалау.

VI. Үйге тапсырма: §12. Мазмұндау, құмыралар суретін салу.

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 13-14 Мыс-тас дәуірі (энеолит б.з.б. 3000-1800 жыл). Энеолит заманының өндірістегі және қоғамдық өмірдегі жетістіктері

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Энеолит дәуіріндегі алғашқы металл, мыс, қалайы, Орталық Қазақстандағы металлургия, еңбек бөлінісінің қалыптасуы туралы мәлімет ала отырып, ерекшелігін анықтайды. Энеолит дәуіріндегі патриархаттың бекітілуі және энеолит тұрақтары туралы мәлімет алады.

Дамытушылық: Энеолит дәуіріндегі адамдардың патриархаттық және рухани мәдениеті үздіксіз дамып отырғанын қорытындылап, салыстыра білу, картамен жұмыс істеуді дамыту.

Тәрбиелік : Тарихи құндылықтарды есте сақтап ежелгі мәдениетті сақтап-қорғауға, қастерлеуге, келешек ұрпаққа мирас ете білуге тәрбиелеу.
Сабақтың типі: Қайталау.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау.

Сабақтың көрнекілігі: Оқулық, тақта, карта

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақтың материалдарын қайталау. Миға шабуыл әдісі.

1. Неолит дәуірі ескерткіштерін сипаттап беріңдер?

2. Неолиттік тұрақтар орналасу сипатына қарай нешеге бөлінеді?

3. Неолиттік тас өңдеу мәдениетіне сипаттама беріңдер?

4. Неолиттің негізгі жаңалықтарының бірі?

5. Кварцит пен яшмаға сипаттама бер?

6. Адамдардың дән үккішті ойлап тапқан кезеңі:

7. Жаңа тас ғасыры қамтитын кезең:

8. Неолит дәуірінің Шығыс Қаз/н жеріндегі тұрағы

9. Неолит дәуірінің Солтүстік Қаз/н жеріндегі тұрағы

10. Қаз/да кездесетін неолит тұрақтарының ең көнесі

11. Неолит дәуірінің Орталық Қаз/н жеріндегі тұрағы

12. Неолиттік саздан жасалған қыш ыдыс атауы

13. Неолиттік 150-ге жуық тұрақ, көне кен шығару, жерлеу орындары табылды

14. Табиғи-климаттық ортаның бүгінгі күнге ұқсас қалыптасқан кезеңі

15. Қаз/н аумағынан табылған неолиттік тұрақтар саны

16. Неолиттік Сексеуіл тұрағы орналасқан аймақ

17. Неолит дәуірінің ең үлкен жаңалығының бірі

18. «Қыш құмаралар заманы» деп аталатын дәуір

19. Неолит мекенжайлары уақытша болуы

20. Неолит кезеңін ........... деп те атайды.

21. Тобыл өңірінен табылған құралдардың ішінен не табылған?

6. ІIІ. Жаңа сабақ жоспары

1. Мыс-тас дәуірінің ерекшелігі.

2. Алғашқы металл өндіру, мыс және қалайы.

3. Орталық Қазақстандағы ежелгі мелаллургия.

4. Еңбек құралдарын жетілдіру.

5. Қоғамдық еңбек бөлінісі.

6. Патриархаттың бекітілуі.

7. Қазақстан аумағындағы энеолит дәуірінің тұрақтары.

Энеолит б.з.б. 3-2 мыңжылдықтар аралығы. Энеолитте адамдар металдан жасалған құралдарды игере бастады (тас пен мыстан жасалған еңбек құралдар қатар қолданылды). Бұдан 5 мың жыл бұрын, бірінші қолданған металл – мыс. Адамдардың жасағаны тапқаны бәрі еңбек өнімі беп аталды. Алтын күмыс, мыс табиғатта дайын күйінде кездесті. Мыс жеңіл әрі қалаған пішінге келтіруге ыңғайлы еді. Мыстан зергерлік бұйымдар жасалды, әсемдігімен ерекшеленді. Мыстан жасалған еңбек құралдар сапасыз болды, тез тозып, майысты.

Мыс тас ғасырының ерекшелігі: Тас ең негізгі құрал ретінде пайдаланылды.

1. Еңбек бөлінісі пайда болды. 2. Аталық ру үстемдігі қалыптасты.

Патриархалдық (патер-әке, арче-биліе).

Шаруашылығы: Егіншілік, мал шаруашылығы, бірыңғай егіншілікпен айналыспау сесебі: теселі егіншілік тамақпен толық қамтамасыз ете алмады. Аң аулау мен балық аулау.

Ескерткіштері: Солт.Қазақстандағы Ботай тұрағы (3-2 мың.ж., 15 гектар жерді алып жатыр, 158 тұрғын үй табылған, үй сырты жануар терісімен қапталып, ортасына ошақ қойылған). Қазба жұмысы барысында жылқы сүйектері өте көп табылған (70 мың жылқы сүйегі), найзалар, пышақтар, жебе ұштары, балталар, ине, біздер, қыш бұйымдар. Ол шамамен 200 жылды XXIV-XXIIғ қамтиды.

Маңғыстау жеріндегі Шебір тұрағы: (тас пен қыштан жасалған еңбек құралдар, саз балшықтан жасалған ыдыстар). Тарақ тісі сияқты өнектермен ыдысты өрнектеген, теңіз молюскаларынан жасалған моншақтар таққан, аң аулаумен айналысқан.

Мысқа қажетті мөлшерде қалайы қосып, қола алу тәсілін ойлап тапты.

IV. Сабақты бекіту:

1. Алғашқа металл өңдеу қалай пайда болды?

2. Энеолит дәуірінің ең жарқын ескерткіші?

3. Аталық ру қалыптасуының басты себебін анықтаңдар?

4. Қоғамдық еңбек бөлінісіне сипаттама беріңдер?

V. Оқушыларды бағалау: Сабаққа белсенді қатысқан оқушыларды бағалайды. Өзін-өзі бағалау.

VI. Үйге тапсырма: §13-14. Мазмұндау.

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: § 13 Мыс-тас ғасыры (энеолит)

Мақсаты: Оқушыларға энеолит дәуірінің ерекшелігіТарихи ескерткіштері туралы толық түсіндіру.

Дамытушылық: Тас дәуірінің ерекшеліктеріне тоқтала отырып, еңбек құралдарынын жетіле түсуін анықтауда өз бетімен ізденуге баулу.

Тәрбиелік: Еңбексүйгіштікке, ата-баба тарихын құрметтеуге мәдени ескерткіштерді сақтай білуге тәрбиелеу.

Термин сөздер: Археология, тас дәуірі,Ботай тұрағы,т.б.

Көрнекілік: интерактивті тақта, слайд, тірек-сызбалар, тест-тапсырмалар.

Сабақ типі: жаңа материалды игерту ж/е өздігінен оқып үйрену сабағы.

Сабақтың өтілуі әдісі: аралас, сұрақ-жауап

Сабақтың барысы : I. Ұйымдастыру кезеңі. Сыныпты 3 топқа «Неолит»,«Мезолит»,«Палеолит» бөлу ж/е топ басшыларын сайлау.

V.Үй тапсырмасын тексеру.

І. тапсырма: тест жұмысы

Жауабы: 1-Ә; 3-Б; 5-Б; 7-Ә, 9-Б (40 мың)

2-А; 4-Б; 6-Б; 8-Б; 10-Ә.

Бағалануы :

1-6 сұрақ - 3

7-8 сұрақ - 4

9-10 сұрақ- 5

2.тапсырма. Сөйлемді толықтыр

1. Олдувай. 6.жіп орнына жануар сіңірлерін пайдалану

2. Питекантроп қанқасы 7. Неандертальдық

3. Үңгірлер 8. Бифас

4. Неолитте. 9. микролиттер

5. 100 мың жыл. 10. Еңбек бөлінісі

тапсырма. Бейне- көрініс. Осы арқылы әр топ шағын әңгіме құрастыру.

тапсырма. Әр топ басшысына сұрақ қою.

«Палеолит» тобына

«Тарих» сөзін алғаш кімдер қолданды? (арабтар)

Дүниежүзінде қанша этнос бар (3000)

Тарихтың қайнар көзі неде (деректер)

Тасқа, қышқа жазылған сурет жазулардың атауы (пиктография)

Жазбаша тарихты тұңғыш рет қағаз бетіне жазып қалдырушылар (жылнамашылар) «Мезолит» топ басшысына

«Неолиттің басты жаңалығы қандай? (Балшықтан ыдыс жасау, егіншілік пен мал шаруа)

Малды қолға үйрету мен егіншілік қай кезеңде қалыптаса бастады? (мезолитте)

Питекантроп пен синантропты қалай атайды? (тік жүретін адам)

неандерталь адам қай жерден табылды (Германия)

Неолит ескерткіштері Қазақстанның қай жерлерінен табылған:

Арал,Солт.Қазақстан - Пеньки селосы, Балқаштың сол т. Орт. Қазақстанда Қарағанды, Зеленая Балка, Жезқазған өңірі, Шығыс Қазақстан, жалпы 500-ден аса тұрақтар табылды.

«Палеолит» - тобына

1. «Тарих» сөзін алғаш кімдер қолданды (арабтар)

2. Дүниежүзінде қанша этнос бар (3000)

3. Тарихтың қайнар көзі неде? (деректер)

4. Тасқа, қышқа жазылған сурет жазулардың атауы (пиктография)

5. Жазбаша тарихты тұңғыш рет қағаз бетіне жазып қалдырушылар (жылнамашылар)

Жаңа тақырып : Мыс-тас ғасыры (энеолит)

Бұл кезең б.з.б 3000-2800 жылдары өткен мыс-тас дәуірінде мыстан жасалған құралдар өндіріске енгізілді. Адамның жасағаны, тапқаны бәрі еңбек өнімі деп аталады. Ең бірінші қолданылған металл-мыс. Бұдан 7мың жыл бұрын адамдар мыс өңдеуді үйренді.

Қанжар

Мыстан

Балта

Ә йелдер сәнді бұйымдарын ж/е т.б. заттар жасады

Энеолит сөзі - мыс-тас ғасыр дегенді білдіреді.

Мыс-тас ғасыры қоғамда дегенді білдіреді. Бірақ металл тасты қолданыстан мүлдем шығарып тастаған жоқ.

Мыс-тас ғасыры қоғамында

е кі ірі өзгеріс орын алды.

Еңбек бөлінісі Аталық ру үстемдігі

Қазақстанның аумағында энеолит кезеңінің қалыптасты ерекше ескерткіші: -

С олт.Қазақстандағы Ботай тұрағы.

М аңғыстау жеріндегі

Ш ібір елді мекені Б.з.б 3-2 мыңжылдықтармен мерзімделеді.

Бекіту: Салыстыру

1	Палеолит	Б.з.б 2,5 млн - 12 мың жыл	Тас құр. пайдаланды. аң аулап, терімшілдік пен айналысты, отты пайдаланды	Питекантроп. Епті адам	Рулық қауым
2	Мезолит	Б.з.б 12 мың - 5 мың жыл	Садақпен пен жебе жас. Микролит- жаңқа тастардан жасалған құрал табиғи -климат өзгеріс	Синантроп. Тік жүретін адам	Тайпаларға біріктірілген қауым 3-ке бөлінді. Қариялар, ересек, балалар.
3	Неолит	Б.з.б 5 мың жыл -3 мың жыл	Егіншілік қолға жануарлар мен иттер үйретілді	Неандерталь. Тік жүретін адам
4	Энеолит	б.з.б. 3000 -2800 жыл		Саналы адам кроманьондық

Бағалау.

Үйге тапсырма : 15 Тест. Тақырыпты оқып келу,тест құрастыру.

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: §15-16 Ежелгі адамдардың қоршаған орта туралы түсінігі. Әруақтар мен құдайға сену. Өнердің шығуы.

Сабақтың мақсаты:

• Оқушыларды ойындар арқылы тапқырлыққа, ізденімпаздыққа, алғырлыққа баулып, ежелгі адамдардың қоршаған орта туралы түсінігі, білімі, діни көзқарастар, алғашқы адамдардың өнерін сипаттап, суретшілердің қандай бейнелер салғаны т.б. туралы айту.

• Оқушылардың білімдерін жетілдіруге, қосымша ізденуге бағыт- бағдар беру, ой- өрісін дамыту.

• Өнердің шығуы туралы баяндай отырып, мәдениеттілікке, имандылыққа, тапқырлыққа тәрбиелеу

Сабақтың түрі: Жаңа сабақты игеру. Тұжырымды ой айту

Күтілетін нәтиже:

1. Ойларын жетік жеткізе біледі.

2. Сыни тұрғыдан ойлау қабілеті дамиды.

3. Жұмыс нәтижесін көрсетеді

Әдісі: аралас, сұрақ-жауап, карточка

Көрнекілік: сызба, кестелер

Пәнаралық байланыс: әдебиет, дінтану негіздері, ежелгі дүние тарихы

Сабақтың барысы:

1. Ұйымдастыру кезеңі

2. Оқу құралын тексеріп түгелдеу.

3. Оқушылар зейінін сабаққа аудару.

Топқа бөлу: 1 топ Неолит

2 топ Энеолит

3 топ Мезолит

1. Үй тапсырмасын тексеру

Түсіну: «Ой қозғау» сатысы. Белсенді тақтада жұмыс.

1 – тапсырма : жылдарды сөйлету.

1. Б.з.б. 2,6млн -12 мың жыл - палеолит

2. Б.з.б.12 мың – 5 мың жыл - мезолит

3. Б.з.б 5 мың – 3 мың жыл – неолит

4. Осыдан мөлшермен 13 мың жыл бұрын - күрт жылыну

2 тапсырма: Сәйкестендір.

1. Бифас - бір қабат өңделген тас құралдың жүзін ұсақ кертік ойықтау

2. Ретуш әдісі – екі жағынан да өңделген қарапайым шапқы.

3. Микролиттер – саздан жасалған қыш ыдыс.

4. Көзе – ұзындығы 1-2 сантиметрдей ұсақ жаңқа тастардан жасалған құрал.

3 тапсырма: Сұрақтармен жұмыс.

1. Қоғамдық еңбек бөлінісіне сипаттама беріңдер?

2. Аталық ру қалыптасуының басты себебін көрсетіңдер?

3. Ботай тқрағынығ ерекшелігі неде?

4. Еңбек өнімі дегеніміз?

Жаңа сабақ :

Қолдану: Жаңа тақырыпты 2 топқа бөліп бір – біріне оқулықтан тақырыпты оқып түсіндіру.

Әр топқа тапсырма беру:

1 – топ: Адам білімінің дамуына қандай жағдайлар әсер еткен?

Әруақтар мен құдайлар, оларға құрбандық шалу?

2 – топ: Діни еөзқарастар қалыптасуының себебін атаңдар?

Өнердің шығуы?

3 – топ: Алғашқы діни түсініктерге анықтама беріңдер?

Тастағы суреттер?

Талдау: Ашық тест орындау.

• 1топ: 1. Пиктография сөзінің анықтамасы. Жауабы: тасқа түсірілген хат суреттер.

2. Алғашқы адамдар табиғатты жанды деп есептеп, жерге тіршілік сыйлап тұрған кім деп ойлаған? Жауабы: Күн мен ай (оларды Құдай деп есептеген)

3. Тас дәуірі қандай кезеңдерге бөлінеді? Жауабы: Палеолит- ежелгі тас ғасыры, мезолит-орта тас ғасыры, неолит-жаңа тас ғасыры.

4. Адамдардың наным сенімі кәсіп түріне тәуелді болды дегенді қалай түсінеміз? Жауабы: Егіншілер егіннің, малшылар түліктің өз құдайы болады деп есептеген.

5. Ағаштан пұт бейнелерін ойып не үшін жасаған? Жауабы: Құдайлар қастарында жүрсе, мейірімін көп төгеді деп есептеген.

• 2 топ: 1. Алғашқы адамдардың діни түсініктерінің пайда болғанын біз неден байқаймыз? Жауабы: Неандерталдықтардың жерлеу ғұрпынан.

2. Тастан жасалған негізгі құралдарды ата. Жауабы: Қашау, қырғыш, балта, найзаның ұшы, пышақ, бұрғы.

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: Қорытындылау

Мақсаты: Оқушылардың Ежелгі Қазақстан тарихы пәнінен І тоқсан бойына алған білімдерін ерекшелігін анықтайды, сипаттама береді, қорытындылайды.

Дамытушылық:  Ежелгі тарихтың II тарауына тоқтала отырып негізгі үш кезеңнің ерекшеліктеріне тоқтала отырып, еңбек құралдарынын жетіле түсуін анықтауда өз бетімен ізденуге, жауап беру барысында тиянақты, шапшаң болуды дамыту.

Тәрбиелік: Еңбексүйгіштікке, ата-баба тарихын құрметтеуге мәдени ескерткіштерді сақтай білуге тәрбиелеу.

Көрнекілік: тірек-сызбалар, сәйкесстендіру тапсырмалары.

Сабақ типі: қорытындылау ж/е өздігінен оқып, талдау.

Сабақтың өтілуі әдісі: аралас, сұрақ-жауап

Сабақтың барысы : I. Ұйымдастыру кезеңі.

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.

2. Бар ынтасын сабаққа аудару.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақтың материалдарын қайталау. Миға шабуыл әдісі.

1. Адамзат тарихы дамуының ең алғашқы кезеңі Е) Тас дәуірі

2. Алғашқы адамдардың бастапқы кезеңдегі топтасу жүйесі Е) Тобыр

3. Алғашқы адамдардың тобырдан кейінгі топтасу жүйесі Е) Рулық

4. Алғашқы адамдардың рулық қауымнан кейінгі қалыптасу жүйесі Е) тайпа

5. Қоғамда алғашқы ірі еңбек бөлінісін туғызған жағдайы

Е) шаруашылықтың егіншілік пен мал шаруашылығы болып бөлінуі.

6. Ғалымдардың ең ежелгі адамды атауы Е) епті адам.

7. Ең ежелгі "епті адамның" мөлшермен өмір сүрген мерзімі Е) 1 млн. 750 мың жыл бұрын

8. Ең ежелгі адамның еңбек құралы Е) Үшкір тас

9. Ежелгі "Тік жүретін адам" өкілі Е) Синантроп

10. Жер бетінде бұдан 100-35 мың жыл бұрын өмір сүрді Е)Неандертальдык

11. Жер бетінде 40-35мың жыл бұрын өмір сүрген адам: Е) "Саналы адам"

12. Ежелгі адамдардың ең алғашқы кәсіби Е) Терімшілік

13. Тас дәуірін (палеолит) қамтитын кезең Е) б.з.д. 2 млн 500 мың-12 мың жыл

14. Орта тас ғасыры қамтитын кезең Е) б.з.б.12-5 мың жыл

15. Жаңа тас ғасыры қамтитын кезең Е) б.з.б.5-3 мың жыл

16. Қазақстан аумағында ең ежелгі адамдардың өмір сүрген аймағы Е) Оңтүстік Қазақстан

17. Қазақстан аумағында өмір сүрген алғашқы адамдардың замандасы Е) Питекантроп

18. Ежелгі адамдардың тұңғыш баспаналар Е) Үңгірлер

19. Алғашқы адамдардың аулаған аңдары Е) Мамонт мен бизон

20. Полеолит дәуіріне жататын еңбек құралдары табылған өңір. Е) Жамбыл облысы

21. Жамбыл облысынан табылған палеолит дәуірінің бес мыңдай еңбек құралдарының бәрі: Е) Қашау мен үшкір заттар

22. Тас өңдеу биік деңгейге көтерілген кезен Е) Неолит

23. Ертедегі адамдардың маймылдар мен жануарлардан басты айырмашылығы. Е) Еңбек құралдарын жасай білуі

24. Жер бетінің күрт суый бастауы басталды Е) 100 мың жыл бұрын

25. Ғалымдырдың есептеуінше мұздықтың ери бастаған уақыты Е) 13 мың жыл бұрын

26. Тас дәуірі адамдарының ине жасаған заты. Е) Үшкір сүйек

27. Ежелгі адамдардың жіп орнына пайдаланған заттары Е) Жануарлардың сіңірлері

28. Адамдардың дән үккішті ойлап тапқан кезеңі Е) Неолитте

29. Ерте тас ғасыры тұрақтарының ең көне ескерткіштерінің табылған жері Е) Шақпақата,Арыстанды.

30. Екі жағынан да өңделген қарапайым шапқыш тас құрал атауы Е) Бифас

31. Бір қабат өңделген тас құралдың жүзін ұсақ кертік ойықтар жасау арқылы өткірлеу әдісі Е) Ретушь әдісі

32. Жамбыл обылысындағы 5 мыңға жуық тас құралдар табылған тұрақты Е) Бөріқазған,Шабақты.

33. 1938 ж Өзбекстаннан неандертальдық баланың сүйегі табылған үңгір Е) Тесіктас

34. "Саналы адам" сүйегі алғаш рет табылған үңгір Е) Кро-Маньон

35. Орталық Қазақстан жеріндегі жүзі түзу, кейде қайқы тас пышақ қырғыштыр табылған тұрагы Е) Семіз бұғы

36. Орталық Қазақстан жеріндегі кейінгі полеолитке жататын 300-ге таяу тас қүрал шыққан ең көрнекті көне мекен

Е) Батпақ

37. Тас дәуірінде ру ішіндегі барлық мәселелер шешілди Е) Жалпы жиналыста

38. Мезолиттің хронологиялық шеңбері Е) б.з.д. 12-5 мың жылдықтар

39. Мезолит заманының үлкен жаңалығы болып саналатын ұсақ жаңқа тастардан жасалған құралдар атауы

Е) Микролит

40. Мезолит заманының басты жаңалығының біри Е) Садақ пен жебенің жасалуы

41. Мезолит кезеңіндегі адамдардың негізгі кәсібінің бірі Е) Аңшылық

42. Қазақстан аумағындағы белгілі мезолиттік тұрақтар саны Е) 20-дан астам

43. Қабырғалары терең көмілген, көлемі 40-60 шаршы метр болаты мезолиттік баспана табылған өзен аңғары Е) Есіл

44. Орта тас ғасырындағы балалар тобынан ересектер тобына өту ғұрпы Е) Бағыштау (инициация)

45. Егіншіліктің пайда болу мерзімі Е) 10 мың жыл бұрын

46. Алғашқы қауымдық егіншілікке алып келген жағдайы Е) Терімшіліктің дамуы

47. Алғашқы егіншілердің егін оратын қарапайым құрал атауы. Е) Тас орақ

48. Ежелгі егіншілердің жер жырту құралы Е) Тесе

49. Малды қолға үйрете бастау қалыптасқан кезең Е) Мезолит

50. Алғашқы егіншілік қалыптаса бастаған дәуір Е) Мезолит

51. Жаңа тас ғасыры қамтитын кезең Е) б.з.б. 5-3 мың жылдықтар

52. Неолит дәуірінің Шығыс Қазақстан жеріндегі тұрағы Е) Усть-Нарым

53. Неолит дәуірінің Солтүстік Қазақстан жеріндегі тұрағы Е) Пеньки

54. Қазақстан жерінде кездесетін неолит тұрақтарының ең көнесі Е) б.з.д. 5 мың жылдыққа тән

55. Неолит дәуірінің Орталық Қазақстан жеріндегі тұрағы Е) Зеленая Балка

56. Неолиттік саздан жасалған қыш ыдыс атауы Е) Көзе

57. Неолиттік 150-ге жуық тұрақ, көне кен шығару, жерлеу орындары табылған өңір Е) Жезқазған өңірі

58. Табиғи-климаттық ортаның бүгінгі күнге ұқсас қалыптасқан кезеңі Е) Неолит

59. Қазақстан аумағынан табылған неолиттік тұрақтар саны Е) 500-ден астам

60. Неолиттік Сексеуіл тұрағы орналасқан аймақ Е) Қызылорда облысы

61. Неолит дәуірінің ең үлкен жаңалығының бірі Е) Қыш құмыра жасауды үйрену

62. "Қыш құмыралар заманы" деп аталатын дәуір Е) Неолит

63. Мыс-тас ғасыры (энеолит) дәуірі шамамен Е) б.з.б. 3000-2800 мың жылдар

64. Адамзат баласының металдан жасалған құралдарды игере бастауы басталған дәуір Е) Энеолит

65. Ең бірінші қолданылған металл Е) мыс

66. Тас пен мыстан жасалған еңбек құралы қатар қолданылған кезең Е) Энеолит

67. Шаруашылықтағы ең алғашқы ірі қоғамдық еңбек бөлініс Е) Егіншілік пен мал шаруашылығы болып бөлінуі

68. Солтүстік Қазақстандағы энеолит кезеңінің ерекше ескерткіші Е) Ботай

69. Солтүстік Қазақстан жеріндегі 158 тұрғын үй табылған энеолиттік тұрақ Е) Ботай

70. Жылқы сүйектері өте көп табылған неолиттік тұрақ Е) Ботай

71. Энеолиттік ескерткіштер табылған Маңғыстау жеріндегі елді мекен Е) Шебір

72. Қоғамдық еңбек бөлінісі пайда болған дәуір Е) Энеолит

73. Ежелгі адамдардың өз білімдерін суретті хат арқылы хабарлауы Е) Пиктография

74. Адамдардың шығу тегін жануарлармен байланыстырудың ғылыми атауы Е) Тотемизм

75. Ежелгі адамдардың жерлеу ғұрпында өлген адам үстіне қызыл минерал бояу себу сенімінің ғылыми атауы.

Е) Анимизм

76. Ежелгі жандардың табиғаттың тылсым әрекеттеріне сиынып, құлшылық ету әрекеті Е) Магиялық әрекет

77. "Тотемизм" дегеніміз Е) Шығу тегін жануарлармен байланыстыру.

78. Археологтардың тапқан сүйек пен мүйізден жасалған мүсіндерінде ең көп кездесетін бейнелер

Е) әйелдер бейнесі

79. Алғашқы адамдардың табиғатқа тәуелділігінен туған Е) Құдайға сыйыну

80. Тұрмыста тұңғыш пайдаланылған металл Е) Мыс

IIІ Қорытынды. Ежелгі адамдардың қоршаған орта туралы түсінігіне түйін айту, бір сөйлем.

IV Кері байланыс: Сабақ маған ұнады? Не қиын болды? Менің ұсыныс пікірім.

V Үйге тапсырма: «Кім үшті?» жеке жұмыс .

Ежелгі адамдардың қоршаған орта туралы түсінігіне байланысты жаңа сөздерін теру

6-сынып. Қазақстан тарихы.

Күні: ___________________

Сынып: ___________________

Пән мұғалімі: Тусибалинова А.Б.

Сабақтың тақырыбы: §17-18 Қола дәуіріндегі Қазақстан. Қола дәуірінің ерекшеліктері.

Мақсаты: Оқушылардың Қазақстанның аймақтарына тән қола дәуірінің жергілікті мәдениеттері мен кезеңдерін біледі. Өндіріске металл құрал-саймындардың енуі туралы танысады.

Дамытушылық:  Еңбек құралдарынын жетіле түсуі мен қола дәуірінің ерекшеліктерін анықтауда өз бетімен ізденуге, жауап беру барысында тиянақты, шапшаң болуды дамыту.

Тәрбиелік: Еңбексүйгіштікке, ата-баба тарихын құрметтеуге мәдени ескерткіштерді сақтай білуге тәрбиелеу.

Көрнекілік: тірек-сызбалар, сәйкесстендіру тапсырмалары, тақта

Сабақ типі: қорытындылау ж/е өздігінен оқып, талдау.

Негізгі идеялар: Қола дәуірі. Қола дәуірі ерекшеліктері. Қола дәуірінің кезеңдері. Қоланы дайындау әдісі. Ежелгі металл орындары

Сабақтың өтілуі әдісі: аралас, сұрақ-жауап

Сабақтың барысы : I. Ұйымдастыру кезеңі.

І. Ұйымдастыру кезеңі.

1. Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу, бар ынтасын сабаққа аудару.

ІІ.Үй тапсырмасын сұрау: Өткен сабақтың материалдарын қайталау. Миға шабуыл әдісі. 7 минут

1. Діни көзқарас қалай қалыптасты? /Қоршаған орта туралы, ондағы құбылыстарды түсіндіре алмады/

2. Алғашқы діни түсініктерді ата? /анимизм, тотемизм, фетишизм, магия,табиғат күштеріне сену, аруаққа сыйыну/

3. Олар өздерінің тылсым күштере сенуін қалай білдірді? /құрбандық шалу, пұтқа табыну/

4. Тасқа түсірілген суретті хат? /Пиктография/

5. Шұбар атты салу қандай ұғымды білдірді? /малдың індеттен қырылғаны/

6. Ежелгі адамдарда діни түсініктердің болғанын біз қайдан білеміз? /неандерталдықтарң жерлеу ғұрпынан/

7. Өлген адамды қалай жерлеген? /Бір қырымен, бір қолын басының астына салған/

8. Неандерталдықтар өлімді қалай түсінген? /мәңгі ұйқыға кету/

9. Зоопатрия? /аң-құстарға табыну/

10. Фетешизмнің көрнекті түрі? /Бойтұмар/

11. Ай мен күн ежелгі адамдар үшін не?

12. Ежелгі адамдар өздерін желеп-жебеп жүрсін деп кімдерге сыйынған? /аруаққа/

13. Сый-сыйаптаттың ең өтімдісі болып саналатын? /тағам/

14. Сүйек пен мүйізден жасалған мүсіндерде аналық рудың белгісі ретінде не көп бейнеленген? /әйелдердің/

15. Қаратаудағы Қараүңгір мекенінен не табылған? /түбі қызыл қыш ыдыстар/

16. Қарағанды облысынан қандай мүсіндер табылған? /геометриялық өрнектермен әшекейленген қыш ыдыстар/

17. Алғашқы қауым сретшілері сурет салуға не пайдаланған? /ағаш көмір/

18. Ертедегі мүсіншілер сүйек пен мүйізден ненің бейнесін ойып жасаған? /қашып бара жатқан елік пен адамдардың/

19. Алғашқы қауым суретшілері ненің бейнесін жиі бейнелеген? /шашын таңғаларлықтай сәндеген, белін буған әйелдің бейнесін/

20. Олар қылқалам ретінде нені пайдаланған? /көмірді суға не мйға езіп саусақтарымен, бір түп қылмен, ағашпен/

ІІІ. Қызығушылығын ояту. 1 минут 

Спорттық ойындарда үшінші орын иелеріне қандай медальдар беріледі? (қола)

Қола медальдарды қандай заттардан жасайды? (қола)

Қоладан қандай заттар жасауға болады? (еңбек құралдарын, қару-жарақтарды, ыдыс-аяқтарды)

IV. Мағынаны тану. ЖИГСО-1 әдісі бойынша оқушыларды топқа бөлу арқылы оқулықтағы жаңа тақырып мәтінін оқуға тапсырма беру. 3 минут

І-топ – Қола – мыс пен қалайының қосындысы

ІІ-топ – Қоладан жасалған еңбек құралдары

ІІІ-топ – Қазақстан аумағындағы мыс пен қалайы кен орыгдары.

IV- топ- Қола дәуірінің кезеңдері

Берілген тапсырманы топ мүшелері оқып болған соң өз топтарында талқылайды, сонан соң топ басшылары келесі топтарға барып баяндайды да қайтадан өз топтарына оралады. Әр топ өз тапсырмасын қорғайды.

Сергіту сәті.

Тапсырманы топта орындау. 15 минут

I топ. 1. Қола дәуірі адамзат баласының даму тарихында ерекше орын алу себебі? /метал өңдеуді игерді, еңбек өнімділігі артты, шаруашылықтың жаңа түрлері п.б./

2. Қола =...............+....................... /мыс,қалайы/

3. Мыспен салыстырғандағы қоланың артықшылығы? /қатты, балқу температурасы төмен, түсі алтын сияқты/

4. Түсті металургия, ең алдымен қалайы, мыс рудаларының молдығынан: /металургия мықты ошағы шығуының бір себебі болды/

II топ. 1. Кен өндіру туралы айт?

2. Еңбек құралдар қандай қалыптарға құйылып балқытылған? /тас, сазбалшық/

3. Еңбек құралдары? /балта, пышақ, қанжар, шап-пашот, жебенің және найзаның ұштары, қайла, орақ,

4. Еңбек өнімділігі артты. Дәлел: /қола балта 3 есе тез шапты, ағаштан үй салу т.б./

5. Адамзат баласының ерекше жетістігі? /дөңгелекті көлік/

II топ. 1. Ежелгі қарапайым кен ісінің орталықтары? /орт-шығ Қазақстан/

2. Мыс кенінің кеніштері? /Жезқазған, Риддер, Қаршыға, Жылтыр, Күшікбай/

3. Қола кенінің кеніштері? /Атасу, Нарын, Қалба/

4. Метал кеніштері? /Зырянов, Жезқазған, Қарқаралы, Ақшатау/

5. Қ.И.Сәтбаевтің есептеуі бойынша кен қалай шығарылған? /Жезқазғанда 1 млн тонна кен өндіріліп, 100 мың тонна мыс қорытылған, Нарым,Қалба кен орындарында 1100 тонна қалай шығарылды/

6. Кенді қорыту үшін __________________салынды.

IV топ. 1. Қола дәуірі кезеңдерінің хронологиялық ауқымдары? /18-16, 16-12, 12-8/

2. Кен кәсібінің ірі орталығы? /Орт қазақстан/

3. Қола дәуірі кезеңдері? /ерте қола Нұра, орта қола Атасу, кейінгі қола Беғазы-Дәндібай/

4. Толық зерттелмеген кезең және олардың ғұрпы? /Нұра, өлік өртеліп күлі қабірге қойылған/

5. Дамыған кезең және олардың ғұрпы? /Атасу, өлікті сол күйінде жерлеу/

V. Бекіту. 7 минут

І. Қола - ...................мыңжылдық аралығын қамтиды. Қола= .......... + ............ .

Қола дәуірінің ерекшеліктері:

ІІ. Қола дәуірінің кезеңдерін айт:

Қола дәуірі неше тарихи кезеңдерге бөлінеді? (3 – Нұра, Атасу, Беғазы-Дәндібай)

Қазақстандағы қола дәуірі ескерткіштері ең көп шоғырланған жер (Орталық Қазақстан)

Бұл дәуірді адамдар қандай жаңалық ашты ? (дөңгелекті көлік)

Қола дәуірінің ерекшеліктері қандай? (мыс пен қола металлургиясы, бақташылық мал шаруашылығы, теселі егіншілік)

Жауабы: 1. Б.з.б. 2 мыңжылдықта. Қола мыс пен қалайы қосындысы.

Өзгерістер:
• Рулық қатынастар ыдырап, орнына тайпалық бірлестіктер құрыла бастады.
• Түсті металдар мен алтын өндірістік жолмен игерілді 
• Мал шаруашылығы қалыптасты.
• Біртіндеп көшпелі мал шаруашылығына ауыса бастады
Бұл екі бағыт-мал шаруашылығы мен металургияның тез дамуы ер адамның еңбегіне қажеттілікті арттырып, аталық отбасылық рулық қатынас орнады.