Куанбаева К.К.

Қазақ тілі: Тіл мәдениеті және заманауи коммуникация

әдістемелік құрал

2025

ӘӨЖ 762.600.569

К 792

Рецензент: «Семей қаласының Шәкәрім атындағы университеті»

КеАҚ «Абай және ұлттық руханият» ҒЗО-ның жетекшісі

ф.ғ.к. А.Т. Смағұлова

К 792

Куанбаева Кенжехан Кадиржановна

«Қазақ тілі: Тіл мәдениеті және заманауи коммуникация»

әдістемелік-қөмекші құрал,

Семей 2025 ж., 48 бет.

© Куанбаева К.К.

Түсінік хат

Тіл дамыту – қазіргі оқытудың басты мәселесі. Тіл мен сөйлеу процесін жіктей оқыту, оқушының дұрыс сөйлей білуіне көңіл бөлу, ауызша және жазбаша тілін дамытып, тіл мәдениетін жетілдіруде қазақ тілі мен әдебиет пәнінің алатын орны ерекше. Әр мұғалім қазақ тілі мен әдебиет сабақтарында тіл дамыту жұмыстарын шығармашылықпен жүргізіп, дұрыс ұйымдастыра білсе, ол оқушының күнделікті өмірдегі құбылысты жан-жақты түсіне білуіне, білген нәрселерін ауызекі сөздерінде қолдана білуіне жағдай жасайды. Сондықтан қазақ тілі мен әдебиет пәні мұғалімі көркем сөздің осы сияқты ерекшеліктерін оқушыларды тіл мәдениетіне үйретіп жетілдірудің мықты құралы ете білуге тиіс.

Қазіргі жаһандану дәуірінде тіл мәдениетін жетілдіру және оны заманауи коммуникация талаптарына сәйкестендіру мәселесі өзекті болып отыр. Ақпараттық технологиялардың дамуы, медиа құралдардың ықпалы, тілдік нормалардың өзгеруі – осының бәрі қазақ тілін оқытуда жаңа әдістемелік тәсілдерді қажет етеді. Әдістемелік құралдың тақырыбының өзектілігі:

• Тіл мәдениетін сақтауға және дамытуға бағытталған;

• Заманауи коммуникация құралдары (әлеуметтік желілер, интернет, мультимедиа) арқылы тілдік құзыреттілікті қалыптастыруға көмектеседі;

• Оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруға ықпал етеді;

• Қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтуге және сөйлеу мәдениетін жетілдіруге үлес қосады.

Ұсынылған әдістемелік құралдың мақсаты: қазақ тілін оқушылардың заманауи коммуникация құралдарында сауатты қолдануын қалыптастыру, мәтінмен жұмыс жүргізу арқылы тіл мәдениеті мен стилін жетілдіру, сондай-ақ жаңа медиа технологияларын пайдалануға бейімдеу жолдарын қарастыру.

Ұсынылған әдістемелік құрал бастауыш сынып оқушыларының қажеттіліктерін ескеріп, қазақ тілінің мәдениеті мен қазіргі заманғы қолданысын үйлестіретін құнды материал ретінде қарастырылады.

Қазақ тілі: Тіл мәдениеті және заманауи коммуникация

Оқушының тілін дамыту- баланың жалпы ойын дамыту деген сөз, өйткені оқушы пәнді оқып үйренсе де, өзінің істеген жұмысы, көрген-білгені туралы күнбе-күн сөйлеп, ойын қалыптастырып отырады, яғни оқушылардың тілін дамыту мәселесі олардың ойлау қабілетімен байланыстырылса, сондай-ақ, ойлау мен сөйлеу процесінің бірлігінде ұйымдастырылады.

Қазақ тілі мен әдебиет сабақтарында нақтылы тәрбиелік процесте ауызша тіл дамыту жұмыстары қай жерде, қалай жүргізіледі, оқушылардың сөйлеу тіліндегі кемшіліктер қандай әдіс-тәсілдер арқылы түзетіліп отырады-мұның бәрін ойластырып, педагогикалық, психологиялық, методологиялық тұрғыдан қарап, дұрыс шешімін табатын тек қана тіл маманы болып табылады. Оқушылардың ауызекі сөйлеу тілін, тіл мәдениетін арттыру мен дамыту, сапалы білім беру-қазіргі кезде мектеп мұғалімдерінің, тіл мамандарының алдында тұрған басты міндеттердің бірі.

Қазіргі заман талабына сай білім беру үрдісі білімді жеке тұлғаға қарай бағыттай отырып, тұлғаны жан-жақты дамытуға, шығармашылықпен айналыстыруға жол ашып отыр. Алайда, осы іс-шаралардың барлығы мұғалімнің ұйымдастыруы мен шеберлігінің нәтижесінде іске асырыларды. Сондықтан оқушылардың тілін дамыту, сөйлеу мәдениетін өрістетіп, жетілдіріп отыруды көздейтін мектеп көлемінде тиісті шаралар белгіленіп, жаппай жұмыс жүргізілмесе де, қазақ тілі мен әдебиет пәні мұғалімдері оқу материалдарының мазмұны мен түрлеріне байланысты сынып жағдайында және одан тыс уақытта да бұл жұмысты үздіксіз жүргізіп отыруға міндетті.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабағында оқушыларды сөзді дұрыс қолдана білуге, өз ойын орнықты жеткізуге, еркін сөйлей білуге жетелейтін тәсілдің бірі – тіл дамыту жұмыстары. Оқушылардың тіл дамыту жұмысын дұрыс ұйымдастырып, дұрыс жүргізіп отыру-әдебиетті сөз өнері ретінде шығармашылық шабытпен шебер оқыта білудің бір көрінісі болып саналады. Тіл дамыту мақсатындағы жүргізілетін жұмыстар оқушының ойлау қабілетіне, сондай-ақ өз ойын жеткізе білуіне, шығармашылық ізденісіне жол ашады. Оқушының білімі ғана жетіліп қоймайды, қабілетінің, дарын көзінің ашылуына түрткі болады.

«Қазақ тілі» мен «Әдебиеттік оқу» сабақтарында оқушылардың сөйлеу тіліне мынадай талап қойылады:

-Оқушы айтайын деген ой-пікірін жүйелі, байланысты түрде әңгімелеп беруге жаттығу.

-Сөз тартымды, мазмұнды болуға тиісті.

-Әдеби тілдің нормасынан ауытқып кетпей, оны сақтап мәнерлеп сөйлеуге дағдылану.

-Сөзді дұрыс, орынды қолданып, сөйлемді дұрыс құрап ойын айта білуге машықтану.

Тіл дамытудың басты құралы сөздік қорда жатады. Оқушының сөздік қорының неғұрлым көп болуы және оны тиімді қолдана білуі жүйелі еңбекті қажет етеді. Сөздік қорды байыту жұмысында іріктелініп алынатын атаулар, ұғымдар ұлттық дәстүріміз бен өткен тарихымызға байланысты болса, оның жан-жақты маңызы артып отыратындығы белгілі.Өйткені оқушылар өзінің туған халқының тарихымен, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрімен байланысты атауларды үйрену арқылы білім қорын жинай бастайды.

Қазақ тіліндегі тіл ұстарту жұмыстарының негізгі мақсаты – дұрыс, сауатты жазуға, оқушының ауызша және жазбаша ойын, грамматикасын және стилистикасы жағынан дұрыс сөйлем құрап,жүйелі сөйлеуге үйрету. Мұғалім оқушының ауызша және жазбаша тілін дұрыс дамытуда грамматикалық ережелерді жақсы білуге, тыныс белгілерін дұрыс қоюға үйретіп,көркем әдебиетті көп оқуға бағыт беріп,оның үлгісін көрсетіп отыруы тиіс. Әр мұғалім тіл ұстарту жұмыстарын шығармашылықпен жүргізіп, дұрыс ұйымдастыра білсе, ол оқушының күнделікті өмірдегі құбылысты жан-жақты түсіне білуіне,білген нәрселерін ауызекі сөздерін де қолдана білуіне жағдай жасайды.

Тіл дамыту жұмыстары ауызша-жазбаша жаттығулар, мәтінмен жұмыс, мазмұндама, шығарма, диктант, мақала жазу, мінездеме беру, суретпен жұмыс, сұраққа жауап жаздыру, жоспар жасату, кітап оқу сияқты жұмыс түрлері арқылы іске асырылады.

Тіл дамыту-оқушыны тілдік тұлғаларды дұрыс қолданып, ойын басқа адамға толық жеткізіге дағдыландыру, басқа адамдардың сөзін жақсы түсінуге үйрету. Басқаша айтқанда тіл дамыту – қазақ тілі оқушының қарым-қатынас құралына айналдыру. Бұл жалпы тіл үйрету мақсатымен толық сай келеді. Мектептерде оқушының қазақ тілін дамыту ұғымына қазақ тілінің лексикалық, грамматикалық тұлғаларын меңгерту, оларды сөйлемде қолдану дағдыларын қалыптастыру яғни қазақ тілінде әдеби тілмен сөйлеуге үйрету жатады; қазақ тілінің орфографиялық нормасын оқушыда қалыптастыру, қаақша сауатты жазу дағдысын меңгерту де осы ұғымға кіреді; сөздерді бір-бірімен дұрыс байланыстырып, сөз тіркесін жасау арқылы оларды арқылы ойын басқаға жеткізу, басқаның сөзін түсіну де тіл дамыту ұғымына жатады. Тіл дамыту сөйлеуге жеткілікті сөздік қорды және ол сөздерді сөйлемде бір-бірімен байланыстыратын тілдік нұсқаулардың қолдану заңдылықтарын меңгерту болып шығады. Оқушының сөздік қорын байыту тілдік нұсқаулардың қолдану дағдысын қалыптастырумен тығыз байлансыта жүргізіледі.

Оқушының сөздік қорын байыту, сөздік жұмысы
Оқушының сөздік қорын үнемі байытып отыру-тіл дамытудағы негізгі мәселе. Сөздік қоры бай адамның ойын анық жеткізу мүмкіндігі мол болады. Сөздік қоры бай адам ойын жеткізуге ең керек сөзді таңдап қолдана алады, оның ойын дәл білдіретін сөзді тыңдау мүмкіндігі бар. Сондықтан тіл дамытуда оқушының сөздік қорын байытуға ерекше мән беріледі.

Сөздік жұмысы әр сабақ үстінде, жыл бойында, бүкіл оқу кезеңінде белгілі жоспармен, жүйемен жүргізілуі керек. Оқушы сабақ сайын жаңа сөз үйреніп отырады. Оқушыға үйретілетін жаңа сөз тексте, диалогтарда жаттығу қолданысымен байланысыты беріледі. Сабақ сайын жылма-жыл әр сыныпта оқышының сөздік қоры өсіп отырады. Әр сабақта үйретілетін жаңа сөзді оқушының сөздік қорын байтудағы негізгі мақсат болып саналады. Осы мақсатта жету үшін, төмендегі жұмыстар жасалу керек:

1. жаңа сөз мағынасын оқушыға анық түсіндіру;

2. жаңа сөздің оқушы есінде сақталуын қамтамасыз ету;

3. жаңа сөзді қолданыста меңгеру яғни жаңа
сөзді қолдану дағдысын қалптастыру;

4. жаңа сөздің айтылуы мен жазылуын меңгерту;

5. сөздікпен жұмысқа үйрету.

Оқушының сөздік қорын байытудың тағы бір жолы- мақал-мәтелдер сөздігін жасау. Мақал-мәтелдер сөздігі оларды есінде тұрақтандыруға көмектеседі. Ал мақал-мәтелдер оқушыныңқазақша сөйлеуін көріктендіреді. Мақал-мәтелдер сөздігін оқушы сөйлесу кезінде, мазмұндама, шығарма жазғанда, пайдалануына болады.

Оқушы қазақ тілінен меңгерген бай сөздік қорын қарым-қатынаста қолдана алмаса, тіл білген болып саналмайды. Сондықтан оқушының сөздік қорын байыту сөздердің сөйлеуде қолданысына жаттықтырумен бірге байланыста жүргізіледі.
Ал оқушы сөздерді қарм-қатынаста қолдана алу үшін, тілдік тұлғалардың қолданылу заңдылықтарын білуі керек. Ал ол- грамматиккалық мәселесі.

Грамматикада сөздерді бір-бірімен байланыстыру үшін қолданылатын сөз түрлендіруші қосымшалар, олардың қандай сөздердіңтобына, қалай жалғанатыны, беретін мағынасы , сөз түрлендіруші қосымшалар арқылы түрленген сөздің қандай сөз тіркесін жасайтыны, сөз тіркеснің сөйлем жасауы, сөйлемдердің бір-бірімен байланысу заңдылықтары беріледі.

Тілдік жаттығулар тілдік тұлғаларды дұрыс ойланбай қолддану дәрежесіне жеткізуді көздейді. Тілдік жаттығулар алуан түрлі болып келеді. Мұндай жаттығулдар тілдік тұлғаның қолдану үлгісі ретінде, оның қолданылуына оқушының назарын аударып, көзін үйрету мақсатын көздейді. Ал тілдік жаттығуда тілдік тұлғаның сөздегі орнына нүкте қойылатын жаттығулар оқушыны тілдік тұлғалардың дыбыстық вариантын дұрыс таңдауға үйрету мақсатын көздейді.

Қазақ тілінде жазылған посттар мен пікірлерде жиі кездесетін тілдік қателіктер, сленг пен жаргон сөздердің артық қолданылуы, әдептілік нормаларын сақтамау сияқты мәселелер бар. Бұл интернет-қолданушылардың сөйлеу мәдениетіне тікелей әсер етеді.

Қазақ тілінде жазылған посттар мен пікірлердегі қателіктер

Интернетте жазылған мәтіндерде келесі негізгі қателер жиі кездеседі:

Емле және тыныс белгілерінің қателері

«Мен қазір Алматыдамын» → «Мен қазір Алматыдамын.»

«Саған көмектесемғой» → «Саған көмектесемін ғой.

Диалектілерді қолдану

«Сен қайда кетіп баратырсың?» → «Сен қайда кетіп бара жатырсың?»

«Базар жоқ, жақсы екен» → «Өте жақсы екен.»

Ауызекі стильдің жазба мәтінге әсері

Кейбір қолданушылар жазба тілде ауызекі стильге тән жеңіл сөйлеу мәнерін сақтап жазады, бұл ресми емес ортада орынды болуы мүмкін, бірақ жалпы сөйлеу мәдениетіне әсер етеді.

Сленг пен жаргон сөздерді қолдану мәселесі

Сленг – белгілі бір топ ішінде қолданылатын бейресми сөздер.

Жаргон – кәсіби немесе әлеуметтік топтар арасында қалыптасқан ерекше сөздер.

Қазақ тілінде интернетте жиі қолданылатын сленг сөздер:

• «Краш» – ұнатқан адамды білдіреді.

• «Хайп» – танымал болу үшін жасалған әрекет.

• «Флекс» – мақтану, өз-өзін көрсету.

Артық қолданудың мәселесі:

• Ресми және әдеби тіл нормалары бұзылады.

• Кейбір оқырмандар үшін түсініксіз болуы мүмкін.

• Қазақ тілінің дамуына кедергі келтіреді.

Шешім:

• Ресми жазбаларда сленгтен аулақ болу.

• Қазақ тілінің бай сөздік қорын пайдалану.

• Жаргон мен сленгті шектен тыс қолданбау.

Интернет-коммуникацияда сөйлеу мәдениетін сақтау жолдары

1. Грамматика мен орфографияны сақтау

• Пост немесе пікір жазбас бұрын қателерді тексеру.

• Қазақ тіліне арналған орфографиялық сөздіктерді пайдалану.

2. Әдепті сөйлеу нормаларын сақтау

• Басқалардың пікіріне құрметпен қарау.

• Дөрекі сөздерден аулақ болу.

• Диалог барысында өз ойыңды нақты әрі сыпайы жеткізу.

3. Қысқарған сөздер мен артық эмодзилерден аулақ болу

• «Қзтл» (Қазақ тілі), «мн» (мен) сияқты қысқарған сөздер тілді шұбарлайды.

• Тым көп эмодзи қолдану мәтіннің мәнін бұрмалайды.

4. Қазақ тіліндегі баламаларды пайдалану

• «Ок» → «Жақсы»

• «Лайк бас» → «Ұнату белгісін қой»

• «Коммент жаз» → «Пікір қалдыр»

Диалогтік қарым-қатынас жаттығулары

• Қарым-қатынаста қолданылатын диалогтік үлгілер;

• Әр түрлі жағдайларға арналған тілдік тренингтер (іскерлік кездесу, достық әңгіме, сұхбат).

Оқу бағдарламаларында тіл мәдениетіне ерекше көңіл бөлу қазіргі заманның талабы болып табылады. Тіл мәдениеті арқылы оқушыларға тек тілдің грамматикалық ережелерін үйретіп қана қоймай, сонымен қатар оларды тілдің құндылықтарын түсініп, дұрыс әрі сыпайы сөйлеуге бағыттау қажет. Осы мақсатта оқулықтар мен оқу бағдарламаларына:

• Тілдік нормаларды сақтау;

• Дұрыс жазу мен сөйлеу дағдыларын дамыту;

• Тілдік мәдениеттің маңыздылығын түсіндіру бағытында тапсырмалар мен жаттығулар енгізу ұсынылады.

Мысалы:

• Оқушыларға түрлі әлеуметтік жағдайлардағы тілдік мінез-құлық туралы тапсырмалар беру.

• Оқушыларды түрлі медиаконтент жасаумен таныстырып, қазақ тілінің дұрыс қолданылуын үйрету.

Орфографиялық және пунктуациялық нормаларды сақтау арқылы сауатты жазу дағдыларын қалыптастыру-өзекті мәселелердің бірі. Орфографиялық және пунктуациялық нормаларды сақтау-жазу мәдениетінің негізі. Оқушыларды сауатты жазуға тәрбиелеу үшін төмендегі әдістерді қолдануға болады:

• Тапсырмалар: Орфографиялық және пунктуациялық қателерді табу және түзету, мәтіндермен жұмыс жасау арқылы сауатты жазу дағдыларын дамыту.

• Құжат жазу: Оқушыларға әр түрлі құжаттарды, мысалы, хаттар, есептер, ресми баяндамалар жазу тапсырмаларын беру.

• Әдебиетке шолу: Оқушыларға әдеби шығармалардан орфографиялық және пунктуациялық нормаларды ұстанған авторларды талдату.

Әлеуметтік желілерде қазақ тілін насихаттау бүгінгі күні маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Оқушыларды дұрыс тілде сөйлесуге, жазуға үйрету үшін әлеуметтік желілерді тиімді пайдалану ұсынылады:

Әлеуметтік желіде қазақ тілінде пост жазуға және пікір білдіруге арналған челлендждер ұйымдастыру.

Тіл мәдениетін сақтап, дұрыс тілде жазу үшін арнайы хештегтер.

Әлеуметтік желілерде қазақ тіліндегі кітаптар, фильмдер, мақалалар және басқа контенттерді таратуға көңіл бөлу.

Қазіргі заманғы цифрлық кеңістікте қазақ тілінің орны да айтарлықтай маңызды. Интернет пен цифрлық платформаларда қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту үшін:

• Қазақ тіліндегі интернет-ресурстарды көбейту.

• Қазақ тілінде бағдарламалар, қосымшалар, ойындар жасау.

• Оқушыларға интернеттегі қазақ тіліндегі ақпараттарды табу және пайдалану дағдыларын үйрету.

• Қазақ тілді контент өндірісін қолдап, оның сапасын арттыру.

Мысалы:

• Қазақ тілінде электронды кітаптар мен ресурстардың саны артуы қажет.

• Жастарды қазақ тілінде кодтау, бағдарламалау және цифрлық контент жасауға ынталандыру.

Қазақ тілін медиа және білім беру платформаларында дамыту үшін келесі стратегияларды жүзеге асыруға болады:

• Медиа платформаларында қазақ тілінің қолданылуын арттыру: Қазақ тілінде сөйлейтін журналистерді қолдау, қазақ тіліндегі телебағдарламалар мен ақпараттық ресурстардың санын арттыру.

• Цифрлық білім беру ресурстарында қазақ тілінің қолданысы: Онлайн курстар, видеолар және интерактивті платформалар арқылы қазақ тілін оқытуды қамтамасыз ету.

• Білім беру жүйесінде қазақ тілінің мәртебесін арттыру: Оқушылар мен мұғалімдерге арналған арнайы қазақ тілінде оқытатын платформалар жасап, оларды дамыту.

Мысал:

• Оқушыларға арналған қазақ тілінде электронды оқулықтарды және мобильді қосымшаларды шығару.

• Медиа компанияларда қазақ тілінде хабар тарату көлемін арттыру.

Қазақ тілін сақтау және дамыту үшін жоғарыда аталған әдістер мен стратегиялар маңызды рөл атқарады.

Сөйлеу мәдениеті – адамның қоғамдағы мәдениеттілігін, білімділігін және өзін-өзі ұстауын көрсететін маңызды компонент. Сөйлеу мәдениетін дұрыс меңгеру үшін ресми және бейресми қарым-қатынас нормаларын, көпшілік алдында сөйлеу дағдыларын, іскерлік хат алмасу және әлеуметтік желілерде тілдік этикетті білу қажет. Осы тақырыптарды жеке-жеке қарастырайық:

Ресми және бейресми қарым-қатынас нормалары:

Ресми қарым-қатынас - бұл жұмыс, қызмет немесе мемлекеттік органдар арасында болатын ресми сөйлесулер. Бұл жағдайда сөйлеу мәдениеті мен тілдің дұрыстығы, терминология мен рәсімдер өте маңызды. Мысалы, құжаттар жазу, келіссөздер жүргізу, сұхбаттар т.б. ресми қарым-қатынасқа жатады.

Бейресми қарым-қатынас - бұл адамдар арасындағы достық, отбасылық, тұрмыстық қарым-қатынастар. Мұнда сөйлесудің еркіндігі мен қарапайымдылығы басым, бірақ бұл да әдептілікке негізделеді.

Көпшілік алдында сөйлеу дағдылары: Көпшілік алдында сөйлеу - бұл адамның өз ойын ашық, түсінікті және сенімді жеткізе білу қабілеті. Мұнда келесідей дағдылар қажет:

Дұрыс сөйлеу техникасы: дауыс тембрін, ырғағын, сөйлеу жылдамдығын бақылау.

Қоғам алдында сенімді болу үшін дайындық, сөзді дұрыс құрау.

Әсерлі сөйлеу үшін нақты мысалдар мен бейнелі тіл қолдану.

Іскерлік хат алмасу: Іскерлік хат алмасу – бұл қызметтегі әртүрлі байланыстарды ресми түрде жүргізу тәсілі. Мұндай хаттар әдетте қысқа, нақты әрі сыпайы болуы керек. Іскерлік хатта:

Құрмет көрсету.

Айқын және түсінікті тіл.

Ашу мен құттықтау, сұрау сияқты қарым-қатынас этикетіне сәйкес әрекеттер.

Әлеуметтік желілердегі тілдік этикет: Әлеуметтік желілерде де әдептілік маңызды. Әлеуметтік желі арқылы қарым-қатынас кезінде:

Пікір білдіруде сауаттылықты сақтау, сөздерді орынды қолдану.

Басқа адамдардың пікірін құрметтеу.

Жеке ақпаратты жарияламау, басқалардың жеке өміріне құрметпен қарау.

1. Ресми және бейресми қарым-қатынас нормалары

Ресми қарым-қатынас нормалары: Ресми қарым-қатынас жазбаша және ауызша түрде болуы мүмкін. Оның негізгі ерекшеліктері:

Әдептілік: Ресми сөйлесуде әрқашан сыпайы және кәсіби болу қажет. Мұндай қарым-қатынаста жоғары деңгейдегі мәдениет пен ұқыптылық талап етіледі.

Жазбаша хат алмасу: Құжаттар мен хаттар нақты, қысқа, түсінікті және сауатты болуы тиіс. Ресми хаттарда қателерге жол бермеу маңызды.

Терминология: Ресми тілде кәсіби терминдер мен стандартты сөздер пайдаланылады. Мысалы, қызметтік хаттарда немесе мемлекеттік органдармен қарым-қатынаста арнайы терминдер маңызды.

Тілдің стилі: Ресми стильде сөйлеу кезінде қысқа сөйлемдер қолдану, артық сөздерден аулақ болу керек.

Бейресми қарым-қатынас нормалары:

Тілдің еркіндігі: Бейресми қарым-қатынаста адамдар бір-бірімен еркін және ашық сөйлеседі. Бұл жерде адамдар өз ойларын еркін жеткізеді, бірақ әдептілік сақталады.

Танымал тіл: Тұрақты сөз тіркестері мен бейресми сөздер қолданылады.

Әріптестер мен достар арасындағы қарым-қатынас: Мысалы, жұмыс орнындағы әріптестермен достық қарым-қатынас орнату көп жағдайда ашық болуды талап етеді.

2. Көпшілік алдында сөйлеу дағдылары

Көпшілік алдында сөйлеу дағдыларын дамыту маңызды, өйткені бұл жеке және кәсіби өмірде үлкен рөл атқарады. Төменде көпшілік алдында сөйлеу дағдыларының кейбір аспектілері:

Өзін-өзі бақылау: Көпшілік алдында сөйлегенде адам өзін сенімді сезінуі керек. Бұған дайындық және сөйлеу барысында дұрыс дене тілі маңызды.

Сөз сапасы: Өткір, ұтымды сөздер таңдау керек. Бейнелі тіл мен мысалдарды пайдалану тыңдаушының назарын аударып, сөздің тиімділігін арттырады.

Дене тілі мен дауыс қолдану: Қол қимылдары, бет-әлпет, көзқарас тыңдаушының назарын өзіңізге аударады. Дауыс көтеру немесе төмендету, сөйлеу жылдамдығын басқару сөйлеудің тиімділігіне әсер етеді.

Қысқа әрі нақты сөйлеу: Уақыттың шектеулі екенін ескере отырып, сөйлеуші тек маңызды мәліметтерді айтады.

3. Іскерлік хат алмасу

Іскерлік хат алмасуда қатаң ережелер бар. Бұл хаттар қысқа, нақты, әрі формалды болуы керек.

Сыпайылық пен ресмилік: Іскерлік хатта сыпайы сөздер мен формалар қолданылады. Мысалы, "Құрметті мырза/ханым", "Ізгі тілекпен" сияқты сөздермен хаттың басы мен соңын ашып-жабуға болады.

Қысқа және нақты болу: Іскерлік хаттарда артық сөздерден аулақ болу қажет. Қандай мәселе көтеріліп жатқанын нақты жеткізу маңызды.

Құжаттық стиль: Хаттардың құрылымы да маңызды. Бұл құжатта тек басты ақпаратты, фактілер мен дәйектерді келтіру керек.

Тексеру: Іскерлік хаттарды жібермес бұрын грамматикалық қателер мен тыныс белгілеріне назар аудару өте маңызды.

4. Әлеуметтік желілердегі тілдік этикет

Әлеуметтік желілерде сөйлесу мен пікір білдіруде де белгілі бір ережелерді сақтау керек. Әлеуметтік желілерде жиі кездесетін қателіктер мен оларды қалай болдырмауға болады:

Әдептілік: Әлеуметтік желіде көпшілікпен сөйлескенде әдепті болу керек. Басқа адамдардың пікіріне құрметпен қарау қажет. Егер сіздің пікіріңіз қарсы болса, оны сыпайы түрде білдіру керек.

Қате жазу: Көптеген адамдар әлеуметтік желілерде жазғанда жылдамдыққа басымдық береді. Бұл жазуда қателерге әкелуі мүмкін. Тек қана сауатты, дұрыс жазу керек.

Артық эмоцияларды қолданбау: Әлеуметтік желіде пікір білдіргенде эмоциялар артық болуы мүмкін, бірақ оларды шектен тыс қолдану абыройсыздыққа әкелуі мүмкін.

Жеке ақпаратты жарияламау: Әлеуметтік желілерде өзіңіздің және басқа адамдардың жеке мәліметтерін жариялаудан аулақ болыңыз.

Тілдік дағдыларды жетілдіруге арналған жаттығулар, рөлдік ойындар, пікірталастар мен шешендік өнерге арналған тапсырмалар – бұл барлық оқу барысында оқушылардың сөйлеу дағдыларын дамытуға арналған тиімді құралдар. Осы бағытта қолдануға болатын бірнеше тапсырма түрлері мен әдістерін ұсынамын:

1. Тілдік дағдыларды жетілдіруге арналған жаттығулар

Сөздік қорды дамыту жаттығуы: Оқушыларға белгілі бір тақырыпта (мысалы, табиғат, саяхат, жұмыс, спорт) сөздер мен сөз тіркестерін жазып, соларды қолдана отырып, сөйлемдер құрау тапсырмасы беріледі. Мысалы: "Табиғат" тақырыбында сөздер мен тіркестерді жазып, бір абзацтық мәтін құрастыру.

Синонимдер мен антонимдер жаттығуы: Оқушыларға белгілі бір сөз беріледі, олар сол сөздің синонимдерін және антонимдерін табуы керек. Мысалы: «Сұлу» сөзінің синонимдерін және антонимдерін табу.

Сөйлем құру жаттығуы: Белгілі бір сөздер тізімі беріледі, оқушылар сол сөздермен дұрыс және мағыналы сөйлемдер құрауы керек. Мысалы: «Кітап», «жаз», «оқу» сөздерімен сөйлемдер құрау.

Тыңдау және түсіну жаттығуы: Оқушыларға тыңдау үшін мәтін беріледі, одан кейін белгілі бір сұрақтарға жауап беру керек. Мысалы: Мұғалім оқып беретін мәтін бойынша сұрақтар мен тапсырмалар дайындау.

2. Рөлдік ойындар

Рөлдік ойындар оқушыларға қарым-қатынас дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Олар әртүрлі жағдайлар мен контекстерде сөйлеу шеберлігін жетілдіреді.

"Сауда жасаушы мен сатып алушы" ойыны: Оқушыларға нарықта сатушы мен сатып алушы рөлдері беріледі. Сатып алушы белгілі бір затты сатып алады, ал сатушы оны сипаттап, бағасын сұрайды. Ойын барысында сыпайылық пен дұрыс сөйлеу дағдылары дамиды. Мысалы: «Бұл қымбат емес, бірақ сапалы. Сіз не ойлайсыз?» деген сияқты сұрақтар қолданылуы мүмкін.

"Келіссөз жүргізуші мен клиент" ойыны: Оқушыларға жұмыс жағдайында келіссөз жүргізу тапсырмасы беріледі. Олар бір-бірімен белгілі бір келісімге келіп, шарттарды талқылайды. Бұл ойын жұмыс орнында дұрыс сөйлеу мен шешім қабылдау дағдыларын жетілдіруге көмектеседі.

"Журналист пен сұхбат беруші" ойыны: Оқушылар бірігіп, біреуі журналист, екіншісі сұхбат беруші ретінде әрекет етеді. Олар қоғамдағы маңызды мәселе туралы сұхбат жүргізіп, тақырыпқа қатысты пікірлерін айтады. Мысалы: «Қазіргі жастардың мәдениеті туралы не ойлайсыз?» деген сұраққа сұхбат беруші жауап береді.

3. Пікірталас

Пікірталас – бұл ойлаудың тереңдігін дамытып, сыни тұрғыдан ойлауды қалыптастыруға ықпал ететін тиімді әдіс.

Тақырыпты таңдау: Оқушыларға өзекті немесе қызықты тақырыптар ұсынылады. Олар осы тақырып бойынша екі түрлі пікірді қорғайтын топтарға бөлінеді. Мысалы: «Әлеуметтік желілердің жастарға әсері», «Қазіргі заманғы оқу әдістері», «Адамзаттың экологиялық мәселелері» тақырыптары болуы мүмкін.

"Иә немесе Жоқ" пікірталасы: Бұл жаттығуда оқушыларға қарама-қарсы пікірлерді білдіру тапсырмасы беріледі. Мұғалім нақты сұрақ қойып, оқушылар өз ойларын дәлелдер арқылы қорғауы керек. Мысалы: «Теледидар балаларға зиянды» деген пікірмен келісе аласыз ба?

4. Шешендік өнерге үйрететін тапсырмалар

Шешендік өнер сөйлеу мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл дағдыны дамыту үшін төмендегі тапсырмаларды қолдануға болады:

"Өз пікіріңді дәлелде" жаттығуы: Оқушыларға өз пікірін қорғау үшін түрлі тақырыптар беріледі. Олар өз ойларын нақты мысалдармен, дәлелдермен жеткізуі керек. Мысалы: «Спорттың адам өміріндегі маңызы», «Балалар үшін ерте жастан шет тілдерін үйренудің пайдасы» тақырыптары бойынша сөйлеу.

"Тез сөйлей білу" жаттығуы: Оқушыларға белгіленген уақыт ішінде белгілі бір тақырып бойынша сөйлеу тапсырмасы беріледі. Олар өз ойларын тез, бірақ түсінікті түрде жеткізуі керек. Бұл жаттығу сөзді нақты және айқын жеткізу дағдыларын дамытады. Мысалы: «Қоршаған ортаны қорғау», «Технологияның жетістіктері» туралы 2 минут ішінде сөйлеу.

"Шешендік сөз жаттау": Оқушыларға белгілі бір шешендердің танымал сөздерін жаттау және оны өздері айтқандай жеткізу тапсырмасы беріледі. Бұл жаттығу тіл мәдениетін, интонацияны және сөзді дұрыс қолдануды жетілдіреді.

Бұл тапсырмалардың әрқайсысы тілдік дағдыларды дамытады және шешендік өнерді жетілдіруге көмектеседі. Оқушылар әртүрлі ситуацияларда сөйлеу мәдениетін меңгереді, өз пікірін қорғауды үйренеді және аудиториямен қарым-қатынасты жақсартады.

Заманауи коммуникация құралдары арқылы оқушылардың тіл мәдениетін қалыптастыру

Заманауи коммуникация құралдары – мессенджерлер, әлеуметтік желілер және блог жүргізу – қазіргі қоғамда адамдардың арасында қарым-қатынас жасау тәсілдерін өзгертті. Бұл құралдарды тіл мәдениетін сақтау үшін тиімді пайдалану өте маңызды, себебі олар тілдік дағдыларды дамытуға, мәдениет пен сауаттылықты арттыруға көмектесе алады. Мұнда тіл мәдениетін сақтауға бағытталған бірнеше тиімді ұсыныстарды қарастырайық:

1. Мессенджерлерді қолдану арқылы тіл мәдениетін сақтау

Мессенджерлер арқылы қарым-қатынас жасау барысында келесі ережелерді сақтау керек:

Қысқа әрі нақты жазу: Мессенджерлерде жазбалар әдетте қысқа және ақпаратты болады. Бірақ, өте қысқартылған сөздер мен аббревиатураларды жиі қолдану сауаттылықты төмендетуі мүмкін. Сондықтан, жазған кезде толық сөздерді қолдануға тырысу керек. Мысалы: «жақсы» орнына «жк» немесе «өте» орнына «ө» деп жазудан аулақ болу керек.

Құрметті және сыпайы тіл қолдану: Әріптестермен, үлкендермен немесе таныс емес адамдармен мессенджерде сөйлескенде сыпайы болу маңызды. "Сәлеметсіз бе?", "Рахмет", "Өтініш" сияқты сыпайы сөздерді жиі қолдану тіл мәдениетін сақтауға көмектеседі.

Қателер мен аббревиатураларды болдырмау: Қателердің болмауына мән беру және мессенджерде қысқартылған сөздер мен әріптерді тым көп пайдаланбау қажет. Қайта-қайта "кешіріңіз, қателік кетті" деген сөздерден аулақ болу үшін алдын ала тексеру керек.

Эмодзи мен қысқартуларды бақылау: Эмодзи мен қысқартуларды қолдану қарым-қатынасты жеңілдетеді, бірақ көп қолданған кезде түсінбеушілікке әкелуі мүмкін. Сондықтан, қажет емес жағдайда оларды пайдаланбауға тырысу керек.

2. Әлеуметтік желілерде тіл мәдениетін сақтау

Әлеуметтік желілерде тіл мәдениетін сақтау үшін төмендегі ұсыныстарды қолдануға болады:

• Қысқа әрі мағыналы жазбалар жазу: Әлеуметтік желілерде

• қысқа жазбалар көп таралған, бірақ олардың мағыналы және анық болуы маңызды. Қысқартуларды, артық сөздерді қолданудан аулақ болыңыз, сөйлемдер нақты әрі түсінікті болуы тиіс.

• Қарсы пікірлерге сыпайы жауап беру: Әлеуметтік желіде жиі пікірталастар мен пікірлер айтылады. Басқа адамдардың пікіріне құрметпен қарау және сыпайы жауап беру өте маңызды. Қатал сөздер мен ұятты сөздерден аулақ болыңыз.

• Дұрыс грамматика мен тыныс белгілерін қолдану: Әлеуметтік желілерде сауатты жазу өте маңызды. Бұл қолданушының мәдениет деңгейін көрсетеді. Грамматикалық қателерді болдырмау үшін әрқашан жазбаны тексеріп шығу керек.

• Контенттің тәрбиелік мәні мен дұрыс мәнін сақтау: Желіде өз ойларыңызды жариялаған кезде, жазған мазмұныңыздың адамдарға әсерін ойлаңыз. Тіл мәдениетін сақтай отырып, барлық жазбаларыңызға жауапкершілікпен қараңыз.

3. Блог жүргізу арқылы тіл мәдениетін сақтау

Блог жүргізу тіл мәдениетін сақтаудың тамаша тәсілі болып табылады. Блогта ақпаратты дұрыс, мәдениетті және сауатты түрде жеткізу керек.

Блог тақырыбына сәйкес тіл стильін таңдау: Блогта жазылатын тақырыпқа байланысты тіл стилін дұрыс таңдау өте маңызды. Мысалы, саяси немесе мәдени тақырыптарда ресми стильде, ал жеке өмір жайлы жазғанда бейресми стильде жазу мүмкін.

Тақырыпты терең зерттеу: Блог жүргізу кезінде терең зерттелген, нақты ақпараттарды пайдаланған жөн. Жазбаларды тек жеке пікір емес, ғылыми және дәлелді фактілер негізінде құру керек.

Тілдің көркемдігін сақтау: Блог жазу кезінде өте күрделі сөздерден немесе артық сөздерден аулақ болу керек. Қарапайым, түсінікті және ойға қонымды тіл қолдану маңызды. Блог жазбалары қызықты әрі ақпаратқа бай болуы керек.

Дұрыс форматтау және тақырыптармен жұмыс: Блог жазбаларында түсінікті құрылым мен абзацтар маңызды. Әрбір абзацтың ішінде негізгі ойды ұсыну, сондай-ақ тұжырымдар мен қорытындыларды бөліп көрсету қажет.

Тұрақты түрде контент жаңартып отыру: Блог жазбаларын үнемі жаңартып отыру, қызықты тақырыптар мен өзекті мәселелерді қозғау оқырмандардың қызығушылығын арттырады.

4. Тілдік этикет пен заманауи коммуникация құралдарын үйлестіру

Әдептілік пен қарапайымдылық: Коммуникация құралдарына қарамастан, тіл мәдениеті – бұл әдептіліктің негізі. Бұл тек нақты сөздермен ғана емес, адамға деген құрметпен де байланысты. Әлеуметтік желілерде немесе мессенджерде сөйлескенде жеке тұлғаға, оның пікіріне, сезімдеріне құрметпен қарау өте маңызды.

Қоғамдық кеңістікте сауатты болу: Заманауи коммуникация құралдары қоғамдық кеңістікке айналды, сондықтан жазған әрбір сөзіңіз үшін жауапкершілікті сезіну керек. Тіл мәдениетін сақтау үшін, контент жариялаған кезде оның қоғамдық мәнін ойлау қажет.

Тілдік мәдениетті қалыптастыруда заманауи коммуникация құралдарын дұрыс және сауатты пайдалану қажет. Бұл оқушылардың өз ойын дұрыс жеткізу ғана емес, сонымен қатар қарым-қатынаста басқаларға құрмет көрсету, сөздер мен жазбаларды сауатты түрде қолдануды білдіреді. Сонымен қатар, интернеттің жеделдігі мен ыңғайлылығы кез келген коммуникация түрін жеңілдетіп қана қоймай, тілдің сапасын да арттыруға мүмкіндік береді.

Диалогтік оқыту әдісі арқылы оқушыларды байланыстыра сөйлеуге төселдіру

Оқыту қазақ тілді емес сыныптарда қазақ тілін оқытуда әлемдік стандартқа сай тың­­д­алым, оқылым, жазылым, айтылым әре­­кет­­терін дамыту арқылы жүйелі түр­де жүр­гізіп келетіні баршаға мәлім. Оқушыларды байланыстыра сөйлеуге төселдіруде тәжірибемде оқытудың диалогтік әдісін жүйелі түрде қолданудамын.

Диалогтік оқыту әдісінің көмегімен оқушыларға білім беріп, олардың тәжірибелік әрекетін ұйымдастыруда өзінің іс-әрекетін оқушылардың таным әрекетіне басшылық етумен байланыстырамын, оқыту әдістеріне қатысты амал-тәсілдерімен қатар оның құралдарын да пайдаланудамын.

Қазақ тілі сабағында диалогтік оқытуда қолданатын әдістер:

Сөздік әдістер: түсіндіру, әңгіме, әңгімелесу,кітаппен жұмыс.

Әңгіме-дебатта әңгімесінде ой-пікірлерде  әрқайсысы өз пікірінде қалады, көбінесе бәсекелестікке бағытталады.

Кумулятивтік  әңгімеге қатысушылардың идеялары қайталанады, бір шешімге келеді, бірақ үнемі бағалана бермейді.

Зерттеушілік  әңгімеде әркім ақылға қонымды мәлімет ұсынады, ең бастысы келісімге ұмтылады.

               Осы ғалымдардың зерттеулеріне сүйене отырып және ІІІ-базалық деңгей курсын тамамдағаннан кейін  әрбір сабақтың  іс - әрекетін бағалау үшін оқушылармен диалогтық қарым - қатынас құрдым. Бағдарламаға сай, сабақ барысында «cабақ беру мен оқытудағы жаңа тәсілдерді»  қолдануда «диалогтік оқыту» тәсілін басшылыққа алдым.

 Оқушылар диалог әдісін қолдана отырып, мысалы: мәтінді талқылау, әңгімені  бірлесіп құру, рөлдік ойын ұйымдастыру арқылы білім алуда. Әрбір сабақта оқушыларға сұрақтар қою арқылы, тақырып бойынша өз ойларын

айтуға мүмкіндік бердем. Диалог арқылы оқушылар өз ойларын дәлелдеуге тырысады. Олар бір-бірімен қарым –қатынас жасау арқылы ойлау қабілеттері де, ауызекі сөйлеу тілі де біршама жақсарды. Өзара талқылау арқылы,  ойларын жетілдіріп, бір - бірінің түсінуіне көмектесетінін көрсетті.  

Диалогтік оқыту барысында бір ортақ проблема беріліп, сол бойынша бірлескен түсінік қалыптасады. Сабақтарымда әсіресе зерттеушілік әңгімелесу басым.  Оқушыларым кез келген тақырыпты ортаға салып, өзара талдап бір шешімге келеді.     

Тіл-аса маңызды қатынас құралы. Білімнің, ғылымның қай саласы болса да, ол тіл арқылы дамыды. Оқу орыс тілінде жүргізілетін қазақ тілі сабағында оқушының сөздік қорын молайту мақсатында көптеген іс-шаралар жүргізіліп отырады. Қазіргі таңда мемлекеттік тілді өзге ұлт өкілдері балаларына үйрету – қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімінің басты міндеті.Тіл дамыту жұмыстарын оңтайлы жүргізу үшін мұғалімнен тек лингвистика саласынан терең білімі емес, сонымен қатар психологиялық және педагогикалық саласынан да терең білімді қажет етеді. Оқушының әдемі сөйлеуіне, ойын анық жеткізуіне, қазақ тіліне тән дыбыстардың айтылуы ерекшеліктеріне де көп көңіл бөлу қажет.

Қазақ тілі сабағында тек қана мәтінді оқып, аударып, мазмұнын түсіндірумен шектеліп қоймай, сөйлесім жұмыстарымен де көп жұмыс жүргізу қажет. Бірден-бір көмекші құрал – сөйлесім (диалог) жұмыстары.  Мұғалім оны күнделікті әр тақырыпқа байланысты жүргізіп отырады. Күнделікті өмірмен тығыз байланыстыра таңдалып алынған сөйлесім жұмыстарын пайдаланған жөн.

         Қазақ тілін орыс тілді аудиторияда оқыту мен үйрету оның әдістемесін жақсарту әрі жаңарту, тілді оқытудың төлтума бағдарламалары мен жаңа технологияларын әзірлеу – бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Негізінен, қазақ тілін орыс тілді аудиторияда оқытудағы басты мақсат – коммуникативтік дағдыны қалыптастыру болып табылады. Ал коммуникативтік дағдыны қалыптастыру  үшін төмендегідей жұмыс жүргізіледі:

1. Жаңа сөзді меңгерту (әр оқушының сөздік дәптерлері, сөздік кітапшалары болуы керек). Тақырыпқа қатысты жаңа сөздерді аудару, түсіндіру. Мәселен: «Суреттің нөмірін тап», «Допты ал, жауап бер», «Иә-жоқ», «Сөз қоржыны» сияқты ойындар арқылы оқушыларды қызықтыра отырып, сөздерді жаттап алуға машықтандыру. Оқушыларға әрдайым кітап оқыту керек, оқыған кітаптарын қадағалап отыру керек және кітап оқу ісін оқушылар арасында жарысқа айналдыру керек.

2. Жаттығумен жұмыс жасау. Сөйлемдерді қысқа, жалаң түрде беріп, кейіннен сұрақ қою арқылы сөйлемнің аясы кеңейтіледі. Бұл тіл үйренушілердің сөйлей білу дағдыларын қалыптастырады, әрі сөздік қорын байытады. Жаттығуға байланысты тізбекті тапсырмаларды орындайды.

3. Мәтінді талдау. Мәтінді оқу, жаңа сөздерді табу, мазмұнын түсіндіру, мәтінге қатысты әр түрлі сұрақтарға жауап беру әрекеттері жасалады («Не қосуға болады?», «Тоқта да сұра», «Аралас мәтін» әдіс-тәсілдерін қолдану)

4. Әңгімелеу. Мұғалім мәтінге қатысты материалдарды іріктейді, жоспар құрады, ыңғайына қарай материалды негізгі тақырыптың айналасына топтайды. Содан соң оқушыдан мәтіннің мазмұнын әңгімелеуді талап етеді.

5. Бейнефильм көрсету және үнтаспа тыңдату. Бұл әрекет оқушылардың пәнге деген қызығушылықтарын арттырады. Дыбыс пен көріністі пайдалана отырып, оқушылардың көру және есту қабілетін жаттығады.

6. Шығармашылық жұмыс істеу. Мұғалім ойландыратын мақсатты сұрақтар мен тапсырмалар беру арқылы оқушының өз бетінше ізденуіне жол ашады, бағыт-бағдар береді, яғни «Хат жазу», «Қызықты мақала», «Интервью» т.б. әдістерді қолдану тиімді.

7. Демонстрациялау. Бұл тәсіл бойынша жаңа тақырыпты сурет, бейнефильм, схема, экрандық құралдар арқылы тез әрі сапалы түсіндіреді.

8. Бақылау және тексеру. Оқушылардың өткен тақырыпты түсінгендіктерін тексеру үшін сұрақ түрлерін қолдану – білім деңгейін көтерудің ең негізгі жолдарының бірі. Әр тақырыптан кейін немесе күрделі тақырыпты өткен соң, оқушылардан сынақ алып, оның нәтижесін шығарып, талдау жүргізудің көп пайдасы бар.

         Орыс мектептерінде қазақ тілін оқытуда тағы ескере кететін жайт эстетикалық талғамға сай безендірілген кабинет, оқытудың әртүрлі құралдары, кестелері, оқулықтар, техникалық құрал-жабдықтары, ақпараттық құралдар болуы қажет.

Мұғалім сабақ түсіндірген кезде оқушыға аса күш түсірмей жеңілден ауырға қарай, жалықтырмай, оқушының тиянақты білім алуына мүмкіндіктер туғызуы қажет. Сондықтан да әрбір ұстаз үнемі шығармашылық ізденісте болуы керек.

Алғашқы сабақтарда мұғалім сұрақ-жауап әдісін қолдана отырып, оқушылардың көз алдындағы заттардың атын, оқу-құралдарының атын жатқа айтқызуды көздейді. Осы сәттен бастап мұғалім екі немесе үш сөзден тұратын диалог сөздер қолдану арқылы оқушының тілін, ойын дамытады. Сөздік жұмысы қазақ тілі сабақтарында, ең басты мәселелердің бірі. Сөздер біртіндеп сөйлем құрамына айнала береді. Сөйтіп мәтіндермен жұмыс басталады. Осы қызықты мәтіндер арқылы грамматикалық тақырыптар оқылып отырады.

Біріншіден: оқушылардың бір-бірімен қазақша сөйлесулерін талап ету, яғни қазақша сөйлесу арқылы тілі сынады, ойлары да дұрыс қалыптасады.

Екіншіден: өзіне тапсырылған қоғамдық, ұжымдық жұмыстарды (газет шығару, мақала жазу т.б.) орындайды.

Үшіншіден: мемлекеттік тілдін қолданылу аясын кеңейтуге үлес қосып, мемлекеттік тілді меңгерудің аса қажеттілігін сезінеді.

          Тілді үйрену, білу деген ұғымның мағынасы кең, мысалы: өз ойын өзгеге айта алу, өз ойын монолог ретінде жеткізу немесе екі адам бір-бірімен сөйлесу, сол сияқты біреудің айтқан сөзін радио, магнитофоннан тыңдап, оны түсіну, кітап, газет оқи алу, оны түсіну, ойын ауызша ғана емес, жазбаша түрде де жеткізе білу сияқты компоненттердің бәрі тілді үйрену ұғымына кіреді.           Сондықтан тілді үйреткенде осы жағдайдың бәрі ескерілу керек. Сонымен бірге әр сөздің дұрыс айтылуы – орфоэпиясы да үйретіледі. Оқушылардың бірлескен сұхбаты үлкен пайда келтіретінін байқап жүрмін. Олар:

— оқушылардың тақырып бойынша өз ойларын білдіруіне мүмкіндік береді;

— басқа адамдарда түрлі идеялардың болатындығын оқушылардың түсінулеріне көмектеседі;

— оқушылардың өз идеяларын дәлелдеуіне көмектеседі;

— мұғалімдерге оқушыларға білім беру барысында олардың оқушылары қандай деңгейде екендігін түсінуге көмектеседі.

Көп жағдайда сыныптағы талқылау мұғалімнің басқаруымен тақырып төңірегінде оқушының дұрыстап және орнымен нені, қашан және қалай айту қажеттігі сипатында болады.

Пікір алмасу оқушылармен диалог құру арқылы іске асады, дегенмен оны оқушылар бірлескен зерттеу барысында да анықтай алады.

Сабақ барысында диалогтік оқытуды жүзеге асыру мақсатында сыни ойлау қатар жүретіні белгілі. Сондықтан оқушы белсенділігін көтеру мақсатында сыни ойлау стратегияларын қолданамын. Мысалы: «Бұл мәлімет шындық па, немесе жалған ба?», «Серпілген сауал», «Жылы лебіз», «Ойлан, бірік, бөліс», «Бірге ойлаймыз», «Идея туралы ойлар», «Құрастыр, одан кейін жауап бер», «Дайындал. Назарсал. Оқыңдар», «Он сұрақ», «Лездеме», «Өзіңді тексер» т.б. стратегияларды қолданамын. Солардың қолданылу ерекшелігі мен нәтижелілігіне тоқталып өтпекпін.

Оқушыға екі заттың атын жазып, олардың ортақ қасиетін және айырмашылығын жазу тапсырылады.

Синквейн. Ырғақты талап етпейді, бес жолдан тұру керек.

1 жол — зат есім

2 жол — сол заттың қасиетін, сипатын ашатын сын есім

3 жол — сол заттың іс — әрекетін білдіретін етістік

4 жол — төрт сөзден тұратын сезіміңізді білдіретін 1 сөйлем.

5 жол — зат есімнің синонимі

Бұл әдіс арқылы аз сөзбен көп мағына алуға мүмкіндік береді.

«Топтастыру» стратегиясы.

Топтастыру — керек ойды тереңірек білуге мүмкіндік жасайды, ойды жинақтайды, қызығушылықты оятады.

«Өзім үшін жазу» стратегиясы. Түсініксіз сөздерді жазады.

Мәтінді оқи отырып, өзі үшін жазады. Болған соң міндетті түрде оқытып, тексеру керек. .

«Екі жақты күнделік» стратегиясы. Мәтінмен жұмыс істеуге арналған. Бұл істе пікірін айтып талдау, мәтінге сын көзбен қарау, қорытынды жасау, басқалардың пікірін тыңдау жүзеге асады.

«Семантикалық карта» стратегиясы. Бұл білімді жандандыруға, дамытуға арналған талдау. Оқушылардың оқып жатқан тақырыбына байланысты, оқушылардың білім деңгейін салыстыруға мүмкіндік беретін стратегия.

Сөз таптары	Зат есім	Сын есім	Сан есім	Етістік
оқушы	+
аяқтады				+
тартымды		+
бесінші			+

«Болжау әдісі» - тақырыпқа байланысты видеороликті көрсетіп, тоқтатады, балаларға сұрақтар қойылады. Сұрақты оқушылар жұппен, топпен талқылайды. Бір шешімге келіп жауаптарын айтады. Постер қорғайды.

1.Балалар қайда келді?

2.Балалар ауылда не істеді?

3.Атасы не оқып отыр екен?

4.Кітап не туралы?

5.Бәйтерек қай қалада орналасқан?

6.Астанада тағы нелер бар?

Қалай ойлайсыңдар балалар Астанаға барды ма?

Атасы мен әжесі Астана қаласынына барды ма?

«Болжау әдісі»- тілді үйренуге қызығушылықтарын туғызып, ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастырады.

Көрнекілік әдіс – сабақ сайын жүргізілетін әдіс. Қай сыныпта болса да, түрлі суреттерді көрсету арқылы сөздерді үйретуге болады. Көрнекілік тақырыпқа сай, көзге тартымды яғни эстетикалық жағынан жақсы, ірі екі немесе үш түстен болуы керек.

Мысалы : «Ұлттық киімдер» тақырыбын өткен кезінде киімдердің суретін көрсету арқылы әр түрлі тірек кестелер және таблицалармен сөздерді, сөз тіркестерді үйретуге болады.

Сұрақ – жауап әдісі. 

Бұл әдіс балалардың тілін дамыту үшін манызды әдістің бірі. Сабақтың қай кезеніңде болса да қолдануға болады. Өте белгілі де тиімді әдіс. Жас ерекшелігіне байланысты сұрақ қойылады.  Мысалы: мақал-мәтелдер тақырыбын өткен кезінде мақал-мәтелдерді тез есте сақтау үшін оқушыларға мақалдардың негізіне құрылған сұрақтар қойылады. Мысалы:

-Әдепті бала қандай бала?

- Әдепті бала арлы бала.

-Әдепсіз бала қандай бала?

-Әдепсіз бала сорлы бала.

Сонда балалар, бұл мақалды тез жаттап алады.

Орыс сыныптарында айтылымға үйретуде рөлдік ойындарды, диалог, көрініс қою, жұмбақ, сөзжұмбақ шешу, тірек схемасын пайдаланып, жүйелі түрде әңгімелеуге үйретемін (Көрнекіліктер)

Мысалы «Мен қандаймын?» ойынның шарты: Сыныптағы әр оқушы өзінің аты қандай әріптен басталса,оған сол әріптен сын есім сөзін қосып айтады. Мысалы: Дәурен-дарынды, Әйгерім-әдепті, Алма-ақылды.

«Адасқан әріптер» ойыны.

З А Қ А Н –қазан

Р К Ү Қ Ы Й К Е –қыркүйек

Л Е Ж С А Н Т О Қ –желтоқсан

«Баяндама» оқыта үйрету ойыны

Мұғалім оқушыларға бір мәтінді оқуды (Гонг), соңынан оның мазмұнын сурет, белгі, Сызба түрінде беруді ұсынады.Бұл «шпаргалканы» оқушы оң жағындағы көршісіне береді. (Гонг). Енді әрқайсысы өз көршісінің суреттерін немесе сызбаларын қолдана отырып, осы мәтін бойынша «баяндама» жасайды. (Гонг)

«Баяндама» мазмұнын неғұрлым кең ашып,оны қорғап, ең жақсы көрнекі құрал ұыснған оқушы жеңімпаз болады.

«Шығармашылыққа баулу әдісі»

Балаларға өлең құрастыру үшін, тірек сөздер қолданамын.

........................................баламыз,

.........................................саламыз.

..........................................сабақты,

..........................................боламыз

“ Ыстық орындық” әдісі. Берілген тапсырмаға байланысты қойылған сұрақтарға жылдам жауап беру керек, себебі, орындық ыстық. 
“Автор орындығы” оқушының өзі жазған шығарма, эссесін оқытқанда отырғызып оқытуға болады. 
Бұл әдістер үй тапсырмасын сұрауда, өткен сабақты бекітуде тиімді. 

«Миға шабуыл» стратегиясы 

Тақырыпқа байланысты идеяларды көбірек жазыңыз. Уақыт аяқталғанда кезектесіп өз идеяларыңызды оқисыз, идея қайталанбау керек. Қайталанған идеяларды сызып тастап отырыңыз.

«Он сұрақ!» әдісі. 

(мұғалімдермен жұмыс, гүл, семинар, сабақ, оқу сөздерін келтіру) 
Мұғалім бір оқушыны таңдап алады және оның маңдайына негізгі сөз жазылған стикерді жапсырады – қатысушы сыныпқа 10 сұрақ қоя алады, оған жауап не ИӘ, не ЖОҚ деп беріледі. 

«Құпия зат» 

– мына зат бойынша 5 сұрақ құрастырыңыз: 

Бұл не? деп СҰРАМАҢЫЗ 

«Ойлан, жұптас, пікірлес» стратегиясы.

Білемін, Үйренгім келеді, Үйренгенім. БҮҮ.

«Бұрыш» стратегиясы. «Иә», «Жоқ» «Бейтарап, екі жақты пікірде»

Жетістігі: Қарсы пікір айтады, өзгені тыңдау дағдысы қалыптасады, көзқарасын дәлелдей білуге үйренеді. Сөздік қоры дамиды, өз пікірін дәлелдеп, ұжыммен жұмыс жасау қабілеті дамиды. Ойын жүйелі жеткізу, басқаның пікірін сараптауды меңгереді.

«Бір айналым сөйлесу» стратегиясы. Өзгені қайталамай бір — бір сөйлемнен айтады. Берілген тақырып бойынша бір мәтін шығады.

«Кубизм» стратегиясы. Тақырыпты жан — жақты қамтуға мүмкіндік туғызатын оқыту стратегиясы. Бұл стратегия бойынша ойлау мен жазуға көмектесу үшін кубикті және оның жан — жағындағы сөздерді қолданады. Көлемі 15 — 20 см болуы керек. 6 жағына мынадай нұсқаулар жазылады.

1. Сурет (ойыңызша тақырыпқа жақынырақ келіп, түсінігіңізді суреттеңіз: түсі, формасы, көлемі)

2. Салыстырыңыз (неге ұқсас, басқалардан қандай айырмашылығы бар)

3. Байланыстырыңыз (ойыңызға нені түсіреді, ұқсас заттар бар ма? Әлде өзгеше заттар бар ма?) Ойыңызбен шолып өтіңіз, осы мәселеге байланысты қандай мәселе бар?

4. Саралаңыз (зерттеңіз) қалай жасалғандығын айтыңыз.

5. Қолданыңыз, онымен не істеуге болатындығын айтыңыз және қалай қолданылатынын айтыңыз.

6. Талқылаңыз немесе қарсыласыңыз. Өз ойыңызда тұрыңыз. Өзіңіздің дәлеліңізді немесе жаңадан туған бір пікірді айтыңыз.

Оқушы кубиктің жағындағы сөзге жауап беруі керек. Ойды ортаға салған кезде оған бір ереже жазу. Мақсаты: аса ұтымды талқылау, ой алмасу.

«Үш қадамнан тұратын сұхбат» стратегиясы.

А. Сұрақ дайындайды.

В. Сұраққа жауап береді.

С. Үнтаспаға жазушы.

«Ортадағы қаламсап» стратегиясы. Ортадағы қаламсапта, топқа бөліп қаламсап алып, сол адам сұраққа жауап береді. Оқушылар аудиторияда, көпшілік алдында сөйлеу мәдениетін үйренеді.

«Соңғы сөзді маған қалдыр» стратегиясы.

1. Мәтінмен танысу

2. Абзац оқу. Өздеріне ұнаған абзацты дәптерге жазу, ортаға оқу.

3. Сол абзацқа пікір айтып, талқылау.

4. Қорытындылау.

Қазақ тілі сабағында оқушыларды сөзді дұрыс қолдана білуге, өз ойын орнықты жеткізуге, еркін сөйлей білуге жетелейтін тәсілдің бірі – тіл дамыту жұмыстары. Тіл дамыту мақсатындағы жүргізілетін жұмыстар оқушының ойлау қабілетіне, сондай-ақ өз ойын жеткізе білуіне, шығармашылық ізденісіне жол ашады. Оқушының білімі ғана жетіліп қоймайды, қабілетінің, дарын көзінің ашылуына түрткі болады.

Орыс тілді мектеп оқушыларын қазақ тілінде сөйлеуге үйрету, оны оқыту әдістемесін жетілдіру-бүгінгі күннің аса маңызды мәселесі.

Тіл дамыту - қазақ тілі пәні бойынша әрбір сабақтың ең негізгі мақсаттарының бірі болатындығы осы жұмыста дәлелденді.

Осындай стратегияларды сабақта қолдану барысында тапсырманы орындауда өздерінің көрген немесе естіген ақпараттарын,   қосымша көмек ретінде ұсынған мәліметтерді басшылыққа алады. Тапсырманы жұп болып орындап, топта талқылайды. Оқушылар білетін мағлұматтарын толық сөйлемдермен еркін жеткізеді. Сол себепті де тапсырмаларды неғұрлым жүйелі түрде күрделендіре түссек, оң нәтижесі болатындығына сенімім молая түсті. «Талдай білген ұтады» тапсырмасында оқушылар оқулықпен жұмысты жұптасып орындайды. Олар берілген әңгіменің мазмұндау жоспарын бірлесе құрып, сабақ үстінде диалогті шағын көріністі ұйымшылдықпен сахналап шығарды. Осы сәттің өзінде — ақ сыныптың алға бетбұрушылығын және үлкен өзгерістің жоғары дәрежеде болып жатқанын көрдім.

Бастапқы сабақтарымда белсенді оқушылардың тасасында қалып, топтық жұмыс барысында көп үн қоспай отырған оқушыларым мені қуантты. Ерекшелігі сол, көріністегі рөлдік міндеттерін образға ене шебер ойнап шықты. Мен олардың бұрын байқалмай жүрген актерлік шеберлік қабілеттерінің бар екеніне және осы ортада анық көрінгеніне қатты риза болдым. Бұл жерде талантты және дарынды оқушылардың үлкен еңбегі мен бастамасы болды деп айта аламын. Себебі олар топ мүшелерінің міндеттерін бөлісуде басшылық жасап, тапсырманы талапқа сай етіп орындауды біліктілікпен ұйымдастырды.

Сабақта   жаңа материалдарды меңгерткенде және бекіту кезінде түрлі стратегиялық әдістерді қолданғанда, оқығанды және тыңдағанды тексеру үшін диалогтік әдісті қолдану керектігін түсіндім. Сабақтарымның басында немесе бөлім кезеңдерінде тақырыпқа сәйкес суреттерді, бейнекөрсетілімдерді көрсетуді оқушы ойларын жүйелеп алу мақсатында пайдаланып отырдым. Барлығы да ойларын ортаға салу үшін бәсекелестікпен асығып жатты. Міне, бұл білім алуға деген ынтаның артқандығы. Бұл тапсырманың артықшылығын оқушылармен бірігіп талдағанымызда, араларындағы кері байланыстың орнағандығын, бір — бірін үйрету арқылы еркін жауап беріп отыруынан байқадым.

Диалогтік оқыту оқушының тек қана бірлескен әрекетке тартылуына ғана емес, оқушының ойлау қабілетінің жоғары деңгейге өсуіне, тіл байлығы мен зияткерлік қабілетінің дамуына ықпалын тигізеді. Осы кезде топ арасында талқылау жүзеге асады. Әр топ өз пікірін айтып, дәлелдеме жасайды. Сыныпта талқылауға қатысу оқушының бәсекеге қабілетін арттырады, өз дәлелін қорғап, мәселеге сыни тұрғыдан қарауға дағдыланады.

Дидактикалық материалдар

Оқушылардың коммуникативті дағдыларын дамыту тапсырмалары

1. Сөздікпен жұмыс

1. «Коммуникация» сөзінің мағынасын түсіндір.

2. Коммуникацияға қатысты 5 жаңа сөзді жаз және олардың мағынасын түсіндір.

2. Сөйлем құрау

3. «Қарым-қатынас», «байланыс», «ақпарат» сөздерін пайдаланып 3 сөйлем құрастыр.

4. «Мен достарыммен қалай қарым-қатынас жасаймын?» тақырыбында 5 сөйлем жаз.

3. Диалог құру

5. Досыңмен телефон арқылы сөйлесіп жатқандай диалог жаз.

6. Досыңнан кітап сұрап алу үшін диалог құрастыр.

4. Тыңдалым

7. Мұғалім оқыған мәтінді мұқият тыңдап, негізгі ойын қысқаша жаз.

8. Досың саған бір жаңалық айтса, оған қалай жауап берер едің? Өз жауабыңды жаз.

5. Жазылым

9. «Отбасыммен қарым-қатынасым» тақырыбында 5 сөйлем жаз.

10. «Сыныптастарыммен қалай сөйлесемін?» тақырыбында қысқа әңгіме жаз.

6. Суретпен жұмыс

11. Бір суретті таңдап, ондағы адамдардың қалай сөйлесіп жатқанын сипатта.

12. Коммуникация құралдары бейнеленген суретті сипатта.

7. Дұрыс-бұрысты анықтау

13. «Коммуникация тек сөз арқылы жүзеге асады» (Дұрыс/Бұрыс? Неліктен?)

14. «Қарым-қатынаста ым-ишара маңызды емес» (Дұрыс/Бұрыс? Неліктен?)

8. Сөз тіркесін толықтыр

15. «Мен досыммен сөйлескен кезде…»

16. «Ата-анаммен қарым-қатынасым…»

9. Көп нүктенің орнына сөз қой

17. Адамдар бір-бірімен … арқылы сөйлеседі.

18. Телефон – … құралы.

10. Қорытынды жазу

19. «Жақсы қарым-қатынас жасау үшін не істеу керек?» деген сұраққа 5 сөйлеммен жауап жаз.

20. Өзіңнің қарым-қатынас дағдыларыңды бағалап, 3 сөйлеммен сипатта.

Оқушылардың коммуникативті дағдыларын дамытуда мағынасы жақын сөздер

1. Сөздікпен жұмыс

1. «Синоним» сөзінің мағынасын түсіндір.

2. Төмендегі сөздерге мағынасы жақын сөздерді жаз: әдемі, үлкен, кішкентай, ақылды, батыр.

2. Синонимдерді тап

3. Берілген сөздердің ішінен синонимдерді табыңдар:
   қуанышты, көңілді, сұлу, тез, қайғы, жылдам, мейірімді, ашулы.

4. Төмендегі сөздердің ішінен мағынасы жақын сөздерді жұптап жаз:
   үлкен, кіші, шапшаң, кең, ыстық, суық, әдепті, момын, батыр, ержүрек.

3. Жұмбақ шешу

5. Берілген жұмбақты шешіп, оның жауабына синоним жаз:
   Көп сөйлейді, бірақ тілі жоқ.

6. «Күн нұры» сөз тіркесінің синонимін ойлап тап.

4. Кестені толтыр

7. Төмендегі сөздердің синонимдерін жазыңдар:

Сөз	Синоним
Жақсы	?
Алыс	?
Мықты	?
Сұлу	?

5. Сөйлем құрау

8. «Қуанышты» сөзін және оның синонимін пайдаланып сөйлем құрастыр.

9. «Жылдам» сөзінің синонимімен сөйлем жаз.

6. Дұрыс-бұрыс

10. Синонимдер әртүрлі мағына береді (Дұрыс/Бұрыс?). Жауабын түсіндір.

11. Төмендегі жұптар синоним бола ала ма? Неліктен?
    Күлкілі – көңілді, биік – ұзын, ақылды – тапқыр, жылы – ыстық.

7. Көп нүктенің орнына сөз қой

12. Күн ашық әрі … болды.

13. Ол өте ақылды, … бала.

8. Ойлан, тап!

14. Бір сөз ойлап, оның кемінде 2 синонимін жаз.

15. «Жомарт» сөзіне жақын мәндес сөздерді ата.

9. Мәтінмен жұмыс

16. «Ержүрек бала» мәтінін оқып, ішінен синоним болатын сөздерді теріп жаз.

17. Өзің бір сөйлем жазып, ішіне синоним сөздерді қос.

10. Қорытынды жұмыс

18. Синонимдерді білу не үшін маңызды? 2-3 сөйлеммен ойыңды жаз.

19. «Батыр» сөзіне қатысты синонимдерді топтастыр.

20. «Дос» сөзіне мағынасы жақын сөздерді тап.

1. Сөздікпен жұмыс

1. Күнделікті өмірде жиі қолданылатын 10 жаңа сөз жаз және олардың мағынасын түсіндір.

2. Төмендегі сөздердің синонимдері мен антонимдерін жаз:
   үлкен, кішкентай, ақылды, батыл, әдемі.

2. Сөйлем құру

3. Берілген сөздерді қатыстырып, сөйлемдер құрастыр: достық, еңбекқор, адалдық, шапшаң, қуаныш.

4. «Менің сүйікті ісім» тақырыбында 5 сөйлем жаз.

3. Диалог құру

5. Досыңмен киноға бару туралы қысқа диалог жаз.

6. Мұғалімнен жаңа тақырып туралы сұрау үшін диалог құрастыр.

4. Мәтінмен жұмыс

7. Төмендегі сөздерді қолданып, шағын әңгіме жаз: орман, саяхат, жаңбыр, қызық, дос.

8. «Менің арманым» тақырыбында 3-4 сөйлеммен өз ойыңды жаз.

5. Ойлау дағдысын дамыту

9. «Кітап» сөзіне 3 сипаттама сөз жаз.

10. «Адал дос» қандай болады? 5 сөзбен сипатта.

6. Дұрыс-бұрыс

11. Төмендегі сөйлемдерді оқып, дұрыс/бұрыстығын анықта:

Күн түнде жарық болады.

Қар жазда жауады.

Суық күндері жылы киіну керек.

7. Сөз ойыны

12. «Жеміс» тақырыбында 5 сөз жаз.

13. «Жануарлар» тақырыбында 5 сөз жаз.

8. Сөз тіркесін толықтыр

14. Көктемде ауа райы … болады.

15. Достарыммен бірге … жақсы көремін.

9. Жаңылтпаш айту

16. Берілген жаңылтпашты жаттап, айтып көр:
    Тай тайға мінді, тай тайдан түсті.

10. Қорытынды жазу

17. «Сөздік қор не үшін қажет?» деген сұраққа 2-3 сөйлеммен жауап бер.

18. «Қазақ тілінде не үшін жақсы сөйлеу керек?» деген ойыңды жазбаша білдір.

19. «Дос» сөзіне 3-4 синоним жаз.

20. «Ана тілі» тақырыбында 5 сөйлем жаз.

Тапсырма

Мәтінді түсініп оқып, мазмұны бойынша шағын жоспар құрыңыз.

Костюм - өнер туындысы. Ол адамзат мәдениетінің даму кезеңдерін көрсетеді. Ал қазіргі заманғы костюмдерді шартты түрде қарапайым геометриялық мүсіндерге жатқызуға болады.

Силуэт ( siluett деген француз сөзі) – ұзындығы мен ені бойынша адам мүсінінің пропорциясына жақындау келетін геометриялық фигуралардың бірін беретін киімнің кез келген бөлігінің сыртқы кескіні. Силуэттің мынадай түрлері болады:

«Түзу» силуэт өзінің ерекшелігі бойынша тіктөртбұрышқа немесе шаршыға жақындау.

«Трапеция» силуэті үстіңгі жағы тар, төменгі жағы кең трапецияны елестетеді.

«Үшбұрыш» төменгі жағы үшкірлеу келеді де, үстіңгі жағы кеңейіп келген үшбұрышқа жақын.

«Сопақ» және «Жартышар» силуэттері геометриялық сопақ мүсінді елестетеді. Бұл силуэттерді екі геометриялық фигуралардың қосындысы деуге болады: жартылай сопақ дене төменгі бөлігі төртбұрыш.

Бұйымның ұзындығы мен енінің ара қатынасы, бұйымның жалпы көлеміне қарай әрбір бөлшектің өлшемі келесі бөлшектің өлшеміне байланысты алынады. Мысалы: үсті қысқа, төменгі жағы ұзын,; үстіңгі жағы ұзын, төменгі жағы қысқа; үсті мен төменгі жағы бірдей.

Жоспар

Кіріспе бөлім ____________________

Негізгі бөлім _____________________

Қорытынды бөлім _________________

3-тапсырма

Руханият-адамның дүниетанымының кеңдігінен, жанының нәзіктігінен, санасының жоғарлығынан, әділеттілік үшін белсенділігінен, өзгелерге қайырымдылығы мен ізгі ниеттілігінен көрініс беретін оның ішкі әлемі.

Адамның руханилығы жалпы адамзаттық құндылықтарды көздеуінен де көрінеді. Адамгершілік қасиеттерді қастерлейтін адам белгілі бір рухани мұраттар мен құндылықтарды ұстанады. Олардың әрекеттерінен мейірімділік, ар сақтау, ұятқа қалмауға тырысу сезіліп тұрады.

Руханият адамға әдебиет, өнер, халық даналығы, салт, мәдени дәстүрлер, ғылым, білім арқылы келеді. Мәдениет әр түрлі құндылықтардың бірлігі ретінде адамды рухани бостандыққа жетектейді. Рухани құндылықтар өмірге мағына береді, болашаққа жол ашады. Руханиятты қадірлейтін қоғамның ғана болашағы бар.

Рухани мәдениет адамның айналасындағы адамдармен қарым-қатынасты, қадірі, адамшылығы, ұяттылығы, тәрбиелігі, зиялылығы, қарапайымдылығы арқылы көрінеді.

1. Мәтінге сәйкес тақырыпты таңдаңыз.

А. Өнер адамдары.

В. Адамгершілік қасиеттерді насихаттау.

С. Әділеттілік нысаны.

Д. Мәдениет нышаны.

2. Мәтіннің негізгі ойы қандай?

А. Адам өміріндегі өнердің маңызы.

В. Адамгершілік қасиеттер жиынтығы.

С. Мәдениет пен өнер-егіз.

Д. Ұлттық киімдер.

3. Мәтіндегі тірек сөздерді анықтаңыз.

А. Руханият, адамгершілік, құндылықтар

В. Мәдениет, өнер, қарапайымдылық

С. Салт-дәстүр, спорт, салауатты өмір сүру салты

Д. Тіл, отбасы тірегі, жақсылық

1-тапсырма

• Мәтінді оқып шығып, көтерілген басты мәселені анықтаңыз. Өз көзқарасыңызды жан-жақты тұжырымдап, мысалдар арқылы дамытып, дәлелдеңіз.

• Өз жұбыңызды мұқият тыңдауға тырысыңыз. Оның мәтіні бойынша маңызды деп санайтын екі сұрақ қойыңыз. Оның мәтінінің басты идеясын анықтауға белсенді қатысыңыз, пікіріңізді білдіріңіз.

Қазақ халқының шай ішу дәстүрі

Қонаққа деген құрметі шайды кім және қаншалықты  құйғанына байланысты ажыратылатын болды. Егер шайды кесеге толтырып құйып беретін болса, сіз шықырылмаған қонақ ретінде қабылданасыз. Шайды аздап: жартылай немесе кесенің түбіне құятын болған. Алдымен сүт құяды, содан кейін барып шайды құяды.

Шайды әйел адам құяды, оның орны мен жасы қонаққа деген құрметін көрсетеді. Әдетте бұл үйдің келіні немесе отанасы. Олар ерлердің әңгімесіне араласпайды. Шай құюшы көптеген қонақтардың үздіксіз келіп отыратын кеселерін бақылап, олардың сұрауын күтпей, өзі үнемі кеселерін толтырып отырады. Шайды түбіне дейін ішпейтін болған, бұл жаман әдет деп саналды.

2-тапсырма

Мәтінді оқып, негізгі және қосымша ақпараттарды анықтаңыз.

Төле би ел арасында "Қарлығаш әулие" атанып кеткен екен. Аңыз бойынша, елге жоңғарлар шауып,  ауыл адамдары үйлерін тастай қашқан. Осы уақытта тек Төле би ғана түтінін бұзбастан орнында отыра беріпті. Ауылға басып кірген жоңғар қонтайшысы түтінін тұтатқан жалғыз үйді көреді. Ел үдере көшкенде, өзінен қорықпай отырған адамның кім екенін білмекке кісі жібереді. Баса көктеп үйге енген жоңғарлар жөн сұраспастан, бірден жауап алмаққа дүрсе қоя береді.

Сонда Төле би жоңғарларға амандықсыз сөз бастағанын айтып, бір тықыртса, көшпеуінің себебін айтып, екінші тықыртқан екен. Жұртпен бірге бас сауғалап, үйін тастамағанының себебін би былай түсіндірген екен: "Биыл шаңырағыма қарлығаш ұя салған екен. Балапандары қанаттанғанша үйімді бұзбайын деп шештім. Жау жағадан алды екен деп ұясын бұзып, балапандары шырылдатқым келмеді. Сендердің де үйлеріңді ойран етіп, бала-шағаларыңды шырылдатса, өздеріңе жақсы болар ма еді?" 

Төле бидің жауабын естіген жоңғар қонтайшысы Төле биді әулие деп танып, әскеріне би шаңырағына да, ол отырған ауылға да шаппауын бұйырады. Содан бері Төле би "Қарлығаш әулие" атанып кеткен екен.

3-тапсырма

Мәтінді мұқият оқыңыз. Мәтіннің түрін анықтап, құрылымы мен рәсімделуі арқылы жанрлық ерекшелігін ажыратыңыз.

Құрметті оқушылар, шахмат сүйе қауым! Ақпан айының 20жұлдызында мектебімізде көптен күткен қызықты ойын шахмат жарысы өтпекші. өтетін орны: спорт залы.Тіркелем деушілерге 124 кабинетке келулеріңіз сұралады.

4-тапсырма

Сатылай кешенді талдау жүргізу.  

1.Өзіне тән стильдік, лексикалық ерекшеліктері, қолданылу аясы болады. Іс қағаздарының міндеті-барлық адамдарға практикалық маңызы бар мағлұматтарды хабарлау нақты жөн көрсету.
2.Түрлері: Анықтама, жарнама, сенімхат, қолхат, түсініктеме, хабарландыру, мәлімдеме, сұраныс, мінездеме.

3.Қолдану аясы: Мекеме, ұжым, фирмаларда

4.Қолдану түрі: жазбаша, ауызша

5.Адам өміріндегі маңызы: Іс-әрекеттің дұрыс, дер кезінде іске асуы, мазмұнының дәл баяндалуына байланысты.

6.Құрылысы: Белгілі бір тәртіппен рет бойынша

ұйымдастырылады.

7.Жазудағы талап: Мемлекет дайындаған арнаулы нұсқау басшылыққа алынды.

8.Міндеті: Адамдарға практикалық маңызы бар мағлұматтарды хабарлау.
9.Стиьдік ерекшелігі: Мәтін баяндау түрде келеді. Экспрессифті сөздер қатыспайды. Өте жинақты келеді. Инверцияға өте сирек ұшырасады.
10.Белгісі: Ресмилік, бірізділік.

11.Цифрлардың қолданылуы: Қағаздың басында, соңында
мерзімі міндетті түрде араб цифрымен көрсетіледі.
12.Нәтижесі: Стильден хабардар адам сауатты жаза алады.
13.Қорытынды: Сауатты адам-елдің болашағы.

5-тапсырма

Сөздерді мағыналарымен жұптастырыңыз.

1. Анықтама керекті нәрселер туралы қысқаша мәлімет.  алатын жер.

2. Анықтама бюросы  жеке басты растайтын құжат.

3. Мекенжай  мекеме мөрі қойылатын жер.

4. Мөр орны  құжатта көрсетілген мәліметтің иесі.

5. Әуежай  фактіні дәлелдейтін, растайтын құжат.

6. Жеке куәлік  қоныс, тұрақ, орын.

7. Анықтама иесі  ұшақтар ұшып, қонатын жер.

6-тапсырма

Тест.

1. Анықтама — … құжат.

а) өкілеттік

ә) ұйымдық

б) анықтамалық-ақпараттық

в) дұрыс жауап жоқ

2. Анықтамаға … қолы қойылады.

а) анықтама иесінің

ә) жазылған мәліметтің растығына жауапты қызметкердің

б) хатшының

в) дұрыс жауап жоқ

3. Анықтама … үшін беріледі.

а) фактіні растау

ә) ұйымдастыру

б) жүзеге асыру

в) хабарласу

4. Анықтама мәтінінде қолданылатын стандарт тілдік бірлік:

а) жарайды

ә) жарайтын шығар

б) дейін жарамды

в) жарап жүр

5. Анықтама Бостандық аудандық оқу бөлімі… тапсыру үшін берілді.

а) -ға

ә) -ге

б) –не

в) -на

6. Берілген күннен бастап 3 ай… дейін жарамды.

а) -мен

ә) -да

б) -та

в) –ға

7. Дұрыс аударылған тіркес:

а) просить справку – анықтама бойынша

ә) просить справку – анықтама сұрау

б) просить справку – анықтама беру

в) просить справку – анықтама алу

8. Анықтама мәтінінде қолданылатын стандарт тілдік бірлік:

а) берілген кезден

ә) берілген күннен бастап

б) берілген кезден бастап

в) берілген уақытынан

9. Анықтама мәтінінде қолданылатын стандарт тілдік бірлік:

а) тапсыру үшін берілді

ә) тапсырып жүр

б) тапсырып жатыр

в) тапсырғалы отыр

10. Белгілі бір фактіні не оқиғаны дәлелдейтін, растайтын құжат –

а) мақала

ә) өмірбаян

б) анықтама

в) дұрыс жауап жоқ

Тапсырма

Мәтінді түсініп оқып, тапсырмаларды орындаңыз.

Туған жер

Мұқан ата немересі Асанды қысқы демалысқа ауылға әкетпекші. Асанның қуанышында шек жоқ. Екеуі вагонға жайғасып, ұзақ жолға аттанды. Асан атасының барлық әңгімелерін ынта қойып тыңдайды. Осы жолы да атасынан туған жер туралы әңгіме айтып беруін сұрады. Атасы немересінің қызығушылығына риза болып, әңгімесін бастады:

-Жер-Ана бізге бәрін береді, оның жомарттығында шек жоқ. Аппақ сәңкі ұнынан иісі бұрқыраған ақ нан пісірілетін ақ бидай да осы жерден өніп шығады. Атам қазақпен бірге жасасып келе жатқан күлте жал жылқы, майлы құйрықты қой, сауса сүті бұлақтай шаңырақ мүйіз сиыр, күші мен төзімділігі тең түскен түйе жануар да сен туған жерді пана тұтады, өсіп-өнеді, адамға қызмет етеді. Сол төрт түлік малдың ең басты қорегі-боз жусан мен көк шалғын да, жер ананың төсінде желкілдейді.

1.Асан күлте жал жылқы тіркесінің мағынасын түсінбеді.

Сен қалай түсінесің?

А таба нан

В жылқының сәнді,тығызқыл будасы

С жылқының қаза-қартасы

2. Шөптесін өсімдіктердің қайсысы боз жусан,қайсысы шалғын екенін анықтап.

Атасы әңгімесін әрі қарай былай жалғастырды:

-Өзің шөлдеген сайын жүгіріп кеп ішетін, анаң әлсін-әлсін шай қайнатып ас пісіретін, күнде сен шайынып – жуынатын, көгерген атаулының күнкөрісі боп табылатын суды да біз жерден аламыз. Су ішетін тостағаның, ботқа жейтін темір қасығың, өзің ойнайтын ойыншықтарың да жер қойнауынан шыққан кендерден жасалады. Оқитын кітабың, жазатын дәптерің, қолыңа ұстайтын қалам-қарындашың да сондай.

3. Судың тағы қандай пайдасы бар? Мысал келтіріп, толықтырып жаз.

---------------------------

---------------------------

---------------------------

-Далада, әсіресе қалада ерсілі-қарсылы зыр жүгірген алуан түрлі машиналар, жер қыртысын қопарған шынжыр табан тракторлар, айбынды екпінімен жел ығысқан құрыш тепловоздар, теңіздер мен мұхиттарды әрлі-берлі шарлаған алып кемелер, аспан биігінде еркін самғаған ақ қанат ұшақтар, ғарышқа ұшатын айтулы зымырандар тағы сондайлар жасалатын металл атаулының бәрі де Жер-Ананың жомарт төсінен табылады.

Асан «жомарт төсі» деген тіркес айтылғанда көзі бадырайып, аузы ашылып қалады.

Атасы немересінің түсінбегенін лезде байқап,тіркестің мағынасын ашуға кірісті.

4. Атасы «жомарт төсінен» деген тіркесті қалай түсіндірді деп ойлайсың?

А жердің беті

В металл

С тегін жер қойнауы

5. Жерді неліктен Анамен теңестіріп айтамыз,ойыңды өрбітіп жаз

--------------------------------

--------------------------------

--------------------------------

6. Мәтінде кездесетін қос сөздер қатарын белгіле.

А ең басты қорегі-жусан; әлсін-әлсін

В неше түрлі;өзін-өзі;құтты мекеніміз-туған жер

Тапсырма: "Тіл мәдениеті және оның маңызы"

1. Кіріспе сұрақтар:

• Тіл мәдениеті дегеніміз не?

• Тіл мәдениетінің маңызы қандай?

2. Мәтінмен жұмыс: Оқушыларға төменде берілген мәтінді оқып, сұрақтарға жауап беру керек. Мәтін: "Тіл – халықтың рухани байлығы, ол ұлттың мәдениетін, тарихын, салт-дәстүрін сақтаушы құрал болып табылады. Тіл мәдениеті адамның сөйлеу мәдениетімен тығыз байланысты. Әрбір адам өз тілін дұрыс, мәнерлі қолдана білуі керек, өйткені тіл – қарым-қатынас құралы ғана емес, ол адамның ойлау, түсіну қабілетінің де айнасы."

Сұрақтар:

• Мәтіннен тіл мәдениетінің қандай аспектілері қарастырылған?

• Тіл мәдениетін дамыту үшін қандай дағдыларды меңгеру қажет?

3. Тапсырма:

• Өзіңіздің сөйлеу мәдениетіңізді қалай жақсартуға болады?

• Тіл мәдениетін сақтау және дамыту үшін қоғамда қандай шаралар қажет деп ойлайсыз?

4. Тілдік тапсырма: Мәтіннен дұрыс жазылмаған сөздерді тауып, оларды дұрыс жазып, сөйлемдерді қайта жазыңыз.

Қорытынды

Оқушылардың тіл мәдениетін қалыптастыруда оқушылардың білімдері қандай деңгейде екенін түсінуге көмектеседі. Диалогтік тәсілдің оқушылардың ашылуына, ойын жеткізуіне, сөздік қорының молаюына көмектесетінін түсіндім. Әсіресе, рөлдік ойын көрсеткенде оқушылар сабаққа  белсенді қатысатын болды. Оқушылардың  рөлдік ойынды дайындау кезінде қызығушылықтары байқалады.   Оқушының білім алуын қолдану үшін сұрақ қоюдың түрткі болу, сынақтан өткізу және қайта бағыттау сияқты әртүрлі техникаларын пайдалануға болады.

Сұрақ қою арқылы мұғалім: 

- оқушыларды тақырып бойынша және сындарлы сөйлеуге ынталандырады;

- оқушылардың шынайы қызығушылығы мен сезімдерін анықтайды;

- білімге құштарлықты дамытады және зерттеуге ынталандырады;

- оқушыларға білімін қалыптастыруға және вербалдандыруға көмектеседі;

- оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауына ықпал етеді;
- оқушыларға сыни тұрғыдан ойлауға көмектеседі; 

- оқушылардың бір-бірінен үйренуіне, басқа оқушылардың идеяларын құрметтеуіне және бағалауына ықпал етеді.
( нұсқаулық, 41 - бет.)

Диалогтiк оқытy   - оқyшы үшiн дe, мұғалiм үшiн де тиiмдi әдiстeрiнiң бірі. Oқyшы үшiн бұл әдiс мaңызды бoлып тaбылaды, оқyшыларымның сaбaққa дегeн қызығyшылықтaры мeн бeлсeндiлiктерi артa түстi, өз oйлapын  пайымдап, еркін әрі дәлелді жеткізe білyгe үйрeндi, өзгeнiң  aйтқaн oйын түсініп, ақылға қонымды мәліметтер ұсына білуге үйренді.  Оқушылар талқыға, пікірталасқа түсy арқылы ақпаратты көбiрек естe сaқтaй алaды, яғни ұзақ мерзімді жадының қызметi арта түстi.  Бiр - бiрiмен тығыз байланыста болады. Кумулятивтік әңгімеде жауап беруде топпен бірігіп  шешім  қабылдағандықтан , жаyаптарын еркін айта алды. 

Оқyшылардың өздерiне деген сенімі арта түсті. Зерттеушiлiк әңгiмe бaрысында оқушылар өз құрбы-құрдастарымен  өз  шағын топтарында  жұмыс істеуге үйренді. Ортақ мәселені бірігіп шешуге тырысады, бұл мәселе бойынша  бірлескен түсінік қалыптасты, идеялармен бөлісіп, бір-бірінің идеяларын талқылай алуға үйренді, баға беруге үйрендi,  ұжымдық жұмыc істeй алатын бoлды.

Қopытындылaй кeлe, oқyшылapдың білімдерін жетілдіріп, анықтау үшін  диалогтік оқытудың маңызы зор екені айқын. Оқушылардың тілдік мәдениетін қалыптастыру барысында оқушылар  нәтижеге жету үшін  белсенділік танытады, ынтасы артады, өз ойларымен бөлісіп  пікірлесе алады, білімді бірлесіп алады. Әңгімелесуге тарту  арқылы  оқушылардың оқуы тиімдірек болады. Сондықтан  сабақ барысында  кері байланыстың маңызы зор   және сабақ барысында көптеген сұрақтар қойып оқушыларды әңгімеге тартып отыру маңызды.

 

 

Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1.Мұғалімдерге арналған нұсқаулық «Назарбаев зияткерлік мектебі» ДББҰ, 2012 ж.

2.«Ұстаздар» газеті № 7. 2015ж.

3.Қайдаров Ә.Т. Тарихи лексикология және этнолингвистика. //Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. –Алматы, 2020 ж.

4.Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы.

5.Ә. Әлметова, «Сөйлеу әрекеттері түрлеріне оқыту», А. Арыс, 2007
6. 2 Айтбаева Б.М. Қазақ тілі (В1 деңгейі) оқулығы. – Қарағанды, 2014.

7.Балабеков А.К., Бозбаева-Хунг А.Т., Досмамбетова Г.Қ., Салыхова Б.О., Хазимова Ә.Ж. Қазақ тілі: ортадан жоғары деңгейге арналған оқулық. Ұлттық тестілеу орталығы. – Астана: 2017.

8.Бозбаева-Хунг А.Т., Балабеков А.К., Досмамбетова Г.Қ., Салыхова., 9.Хазимова Ә.Ж. Қазақ тілі: орта деңгейге арналған оқулық. Ұлттық тестілеу орталығы. – Астана: 2017.

10. Салқынбай А., Егізбаева Н., Жұмағұлова А., Иманқұлова С., Рысбай Б. Қазақ тілі: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2016.

11.«Қазақ тілі-ІІ» пәніне байланысты «Сандық білім беру ресурстары». – Астана, 2014.

12.Қазақ тілі және ұлттық құндылықтар. Кешенді оқу құралы. 1,2,3,4 кітап. – Алматы: Еверо, 2018.

13.Онлайн ресурстар: kaz-tili.kz, www.sozdik.kz, www. soylem.kz, tilalemi.kz. emle.kz. terminkom.kz. atau.kz 2017.

Мазмұны

Түсінік хат ............................................................................................. 3

Қазақ тілі: Тіл мәдениеті және заманауи коммуникация .................. 4

Заманауи коммуникация құралдары арқылы оқушылардың тіл

мәдениетін қалыптастыру .................................................................. 16

Диалогтік оқыту әдісі арқылы оқушыларды байланыстыра сөйлеуге

төселдіру .............................................................................................. 19

Дидактикалық материалдар ............................................................... 29

Қорытынды .......................................................................................... 44

Пайдаланған әдебиеттер тізімі .......................................................... 46

Куанбаева Кенжехан Кадиржановна

бастауыш сынып мұғалімі
Абай облысы білім басқармасының Бесқарағай ауданы білім бөлімінің «Нұрлыбек Баймұратов атындағы орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі.

«Қазақ тілі: Тіл мәдениеті және заманауи коммуникация»

әдістемелік-қөмекші құрал

Семей 2025 ж., 48 бет.