ӘЙЕЛ ҚҰҚЫҒЫ – ҚОҒАМНЫҢ БАСТЫ ҚҰНДЫЛЫҒЫ: ЗОРЛЫҚ-ЗОМБЫЛЫҚПЕН КҮРЕСТІҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК АСПЕКТІЛЕРІ

«Қоғамды өзгерту қиын емес, қиыны - өзіңді өзгерту».

Нельсон Мандела

Жиырма бірінші ғасырда адам құқықтары ең жоғары құндылық деп танылғанымен, әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық әлемдік деңгейдегі «үнсіз пандемия» болып қалуда. Қазақстан қоғамында соңғы жылдары бұл мәселеге деген көзқарас түбегейлі өзгерді. «Ұят болады» деген қағиданың орнын «Заң алдында жауап беру» принципі басты. Бұл мақаланың мақсаты — әйелдердің өз құқықтарын қорғау тетіктерін түсіндіру және зорлық-зомбылықтың жасырын түрлерімен күресу жолдарын көрсету. Адамзат өркениетінің даму тарихында әйелдердің құқықтары мен бостандықтары — қоғамның демократиялану деңгейі мен адамгершілік кемелдігінің басты көрсеткіші болып табылады. Қазақстан Республикасы өзін құқықтық мемлекет ретінде жариялай отырып, Ата заңымыздың 1-бабында «Мемлекеттің ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» екенін айқындап берді. Алайда, заманауи жаһандану кезеңінде әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықтың жаңа және жасырын түрлерінің (сталкинг, кибербуллинг, экономикалық оқшаулау) белең алуы ұлттық қауіпсіздік пен әлеуметтік тұрақтылыққа елеулі қатер төндіруде. Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық — бұл жеке отбасының ішкі мәселесі емес, бұл жүйелі түрдегі адам құқықтарының бұзылуы. Статистикалық мәліметтер мен халықаралық сараптамалар көрсеткендей, зорлық-зомбылықтың салдары тек физикалық жарақаттармен шектелмейді. Ол қоғамның демографиялық әлеуетін төмендетеді, гендерлік теңсіздікті тереңдетеді және өскелең ұрпақтың психологиялық саулығына нұқсан келтіреді. Зорлық-зомбылық ортасында өскен балалардың болашақта агрессорға немесе құрбанға айналу ықтималдығы жоғары екені ғылыми дәлелденген факт. 2024 жылы Қазақстан заңнамасына енгізілген реформалар қоғамдағы «тұрмыстық зорлық-зомбылықты мәдениеттің бір бөлігі» ретінде көретін ескірген көзқарасқа соққы берді. Зорлық-зомбылықты криминализациялау — мемлекеттің «Заң мен Тәртіп» қағидатын ұстануының айқын көрінісі. Дегенмен, тек жазаны қатайту жеткіліксіз. Басты мәселе — азаматтардың, соның ішінде әйелдердің құқықтық сауатсыздығында. Көптеген әйелдер өздеріне жасалған қысымның (сталкинг немесе некеге мәжбүрлеу) заңсыз екенін білмейді немесе заң тетіктеріне сенім артпайды. Бұл ауқымды жұмыс қоғамдағы құқықтық нигилизмді (заңға салғырт қарауды) жоюға бағытталған. Біз бұл мақала шеңберінде келесі негізгі сұрақтарға жауап іздейміз:

• Сталкинг пен психологиялық террорды қалай тануға болады және оған қарсы қандай заңдық тосқауылдар бар?

• Некеге мәжбүрлеу мен «қыз алып қашудың» қылмыстық сипаты қандай?

• Жәбірленуші өз құқығын қорғау үшін алғашқы 24 сағат ішінде қандай алгоритм бойынша әрекет етуі тиіс?

Құқықтық сауаттылық — бұл тек заң баптарын жатқа білу емес, бұл өз қадір-қасиетіңді қорғауға деген ішкі дайындық және мемлекеттік қорғау тетіктерін тиімді пайдалана алу қабілеті. Осы мақала әрбір әйелдің қауіпсіздік әліппесіне айналуы тиіс.

Оспанова Нурсулу Жанаевна

«Н.Оңдасынов атындағы №14 ЖББМ» КММ педагог-психологы