Әлеуметтік желі: мүмкіндік пе, тәуелділік пе?

Қазіргі қоғамды әлеуметтік желісіз елестету қиын. Таңертең ұйқыдан оянған сәттен бастап, кешке көз ілгенге дейін адамдардың басым бөлігі телефон экранына үңілумен болады. Әлеуметтік желі ақпарат алмасудың, білім үйренудің, кәсіп жүргізудің тиімді құралына айналды. Алайда оның қоғамға, әсіресе жастарға тигізіп отырған кері әсері де аз емес. Бүгінде әлеуметтік желі тек байланыс құралы емес, адамның ойлау жүйесіне, өмір салтына және психологиялық жағдайына ықпал ететін үлкен күшке айналды.

XXI ғасыр – ақпарат ғасыры. Қазіргі уақытта ақпарат кімнің қолында болса, сол қоғамға ықпал ете алады. Бұрын адамдар жаңалықты теледидар мен газет арқылы алса, қазір әлеуметтік желі негізгі ақпарат көзіне айналды. Әсіресе TikTok, Instagram, Telegram сияқты платформалардың ықпалы күшейді. Жастардың көпшілігі күн сайын бірнеше сағатын осы желілерде өткізеді. Бұл бір жағынан заман талабы болғанымен, екінші жағынан уақыттың тиімсіз жұмсалуына әкеліп отыр.

Соңғы жылдары жастар арасында уақытты тиімді пайдалану мәселесі өзекті болып отыр. Көптеген жас бос уақытын кітап оқуға, спортпен айналысуға немесе жаңа дағды үйренуге емес, әлеуметтік желіде өткізеді. Қысқа видеолар мен үздіксіз жаңарып отыратын контент адамның назарын тез тартып алады. Соның салдарынан жастардың ұзақ уақыт бір іске зейін қою қабілеті төмендей бастады. Бұл мәселе білім сапасына да әсер етуде. Сабақ кезінде телефонға алаңдау, әлеуметтік желідегі ақпаратқа тәуелділік оқушылар мен студенттердің оқу үлгерімін әлсіретіп жатыр.

Мамандардың айтуынша, әлеуметтік желі адам миында уақытша қанағат сезімін тудырады. Әрбір лайк пен пікір адамды қайта-қайта телефон қарауға итермелейді. Уақыт өте келе бұл әдет психологиялық тәуелділікке айналуы мүмкін. Кей жастар әлеуметтік желіден алыс қалса, мазасызданып, өзін қоғамнан бөлініп қалғандай сезінеді. Мұндай жағдай адамның шынайы өмірдегі қарым-қатынасына да әсер етеді. Кейбір адамдар виртуалды әлемге жақындаған сайын, отбасы мен достарынан алыстай түседі.

Әлеуметтік желінің тағы бір қауіпті тұсы – жалған өмірдің қалыптасуы. Көпшілік желіде өзінің шынайы өмірін емес, барынша әдемі көрінетін тұсын ғана көрсетеді. Мұны көрген жасөспірімдер өз өмірін өзгемен салыстырып, психологиялық қысымға түседі. Әсіресе сыртқы келбет, материалдық жағдай, танымал болу сияқты мәселелер жастардың санасына қатты әсер етеді. Нәтижесінде өзіне деген сенімсіздік, күйзеліс, жалғыздық сезімі күшейеді. Психолог мамандар соңғы жылдары әлеуметтік желінің әсерінен туындайтын мазасыздық пен депрессия белгілері көбейгенін жиі айтып жүр.

Сонымен қатар, әлеуметтік желі арқылы таралатын жалған ақпарат та қоғам үшін үлкен қауіпке айналды. Кей адамдар тексерілмеген мәліметті шындық ретінде қабылдап, оны әрі қарай таратады. Бұл қоғамдық пікірдің бұрмалануына әкеледі. Әсіресе түрлі арандатушылық ақпараттар жастардың санасына тез әсер етеді. Кейде әлеуметтік желідегі бір ғана жалған хабар қоғам ішінде түсініспеушілік туғызып, үлкен дау-дамайға себеп болады. Ақпараттық сауаттылық деңгейі төмен болған жағдайда адам шын мен өтірікті ажыратуда қиналады. Сондықтан қазіргі қоғамда медиасауаттылықты дамыту маңызды міндеттердің біріне айналып отыр.

Дегенмен әлеуметтік желіні толықтай зиянды деуге болмайды. Оның пайдалы жақтары да көп. Бүгінде көптеген жас әлеуметтік желі арқылы білім алып, кәсіп бастап, шығармашылығын дамытып жүр. Онлайн курстар, танымдық парақшалар, ғылыми және мәдени контент адамның дамуына мүмкіндік береді. Әлемнің үздік университеттері мен мамандары өз білімін интернет арқылы еркін бөлісуде. Кейбір жастар әлеуметтік желі арқылы табыс тауып, өз кәсібін қалыптастырып отыр. Яғни мәселе әлеуметтік желінің өзінде емес, оны қалай пайдалануда.

Қоғам бұл мәселеге бейжай қарамауы тиіс. Ең алдымен отбасы тәрбиесіне назар аудару қажет. Ата-аналар баланың интернеттегі уақытын бақылап қана қоймай, онымен ашық сөйлесуі керек. Білім беру мекемелерінде ақпараттық мәдениет пен медиасауаттылықты үйрету маңызды. Жастар әлеуметтік желідегі кез келген ақпаратқа сене бермей, оны сараптай алуды үйренуі қажет. Сонымен бірге әр адам өз уақыты мен психологиялық саулығына жауапкершілікпен қарағаны жөн. Мысалы, белгілі бір уақытты телефонсыз өткізу, кітап оқу, спортпен айналысу сияқты пайдалы әдеттерді қалыптастыру маңызды.

Қорытындылай келе, әлеуметтік желі – екі қырлы құрал. Ол адамға үлкен мүмкіндік те береді, сонымен қатар тәуелділікке де айналуы мүмкін. Егер қоғам әлеуметтік желіні саналы түрде пайдалануды үйренбесе, оның теріс әсері күшейе түсуі ықтимал. Сондықтан технология дамыған заманда адам ең алдымен өз санасын басқаруды үйренуі керек. Нағыз прогресс – телефонға тәуелді болу емес, технологияны өз игілігіне жарата білу. Қоғамның болашағы – білімді, саналы және ақпаратты дұрыс пайдалана алатын жастардың қолында.