Хабаршы №2- 2015 ж.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

М.ӨТЕМІСОВ АТЫНДАҒЫ
БАТЫС ҚАЗАҚСТАН
МЕМЛЕКЕТТІК
УНИВЕРСИТЕТІ

ЗАПАДНО-КАЗАХСТАНСКИЙ
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ
УНИВЕРСИТЕТ
ИМ. М. УТЕМИСОВА

ХАБАРШЫ
Жылына 4 рет шығады

№ 2 (58) - 2015

ВЕСТНИК
Выходит 4 раза в год

Орал-Уральск
1

Хабаршы №2- 2015 ж.

Выпуск 2 (58) шығарылым
Сәуір – Апрель, Мамыр – Май, Маусым - Июнь
ПЕДАГОГИКА, ФИЛОЛОГИЯ, ТАРИХ
ПЕДАГОГИКА, ФИЛОЛОГИЯ, ИСТОРИЯ

Бас редактор – Главный редактор:
А.С. ИМАНҒАЛИЕВ
педагогика ғылымдарының докторы, профессор, академик/
доктор педагогических наук, профессор, академик

Бас редақторының орынбасары – Заместитель главного редактора
Ә.Қ. МҰҚТАР
т.ғ.д., профессор, М.Өтемісов атындағы БҚМУ ҒЖ және ХБ жөніндегі проректоры
д.и.н., профессор, проректор по НР и МС ЗКГУ им. М.Утемисова

Редакция алқасы – Редакционная коллегия:
Т. Вюнш –

философия докторы (PhD), профессор,
Пассау университеті (Германия, Пассау қ.)

доктор философии (PhD), профессор,
доктор философии (PhD), профессор,
Университет Пассау (Германия,
Университет
г. Пассау) Пассау (Германия, г. Пассау)

П.М. Кольцов -

т.ғ.д., профессор, Қалмақ мемлекеттік
университеті (Ресей, Элиста қ.)

д.и.н., профессор, Калмыцкий
государственный университет (Россия, г. Элиста)

А.С. Тасмағамбетов -

т.ғ.д., доцент, М.Өтемісов атындағы БҚМУ,
бірінші проректор

д.и.н., доцент, первый проректор
ЗКГУ им. М.Утемисова

Т.З. Рысбеков -

т.ғ.д., профессор, М.Өтемісов атындағы БҚМУ

д.и.н., профессор, ЗКГУ им. М.Утемисова

Ұ.Т. Ахметова -

т. ғ. д.,
М.Өтемісов атындағы БҚМУ

д.и.н., ЗКГУ им. М.Утемисова

А.С. Турчин -

психол.ғ.д., доцент, Иванов мемлекеттік
университеті (Ресей, Иванов қ.)

д.психол.н., доцент, Ивановский
государственный университет (Россия, г. Иванов)

А.С. Қыдыршаев -

– п.ғ.д., профессор,
М.Өтемісов атындағы БҚМУ

д.п.н., профессор,
ЗКГУ им. М.Утемисова

Ж.И.Сардарова -

п.ғ.д.,
М.Өтемісов атындағы БҚМУ

д.п.н., ЗКГУ им. М.Утемисова

А.В. Скали –

п.ғ.к., доцент, Экономика университеті
(Польша, Быдгощ қ.)

д.п.н., доцент,
Университет экономики (Польша, г. Быдгощ)

К. Кайнер -

ф.ғ.д., профессор, Йоханнес Гутенберг
атындағы университет (Германия, Майнц қ.)

д.ф.н., профессор, Университет
им. Йоханнеса Гутенберга (Германия, г. Майнц)

А.Р. Габидуллина -

ф.ғ.д., профессор,
Донбасс
мемлекеттік
педагогикалық
университеті (Украина, Горловка қ.)

д.ф.н., профессор, Донбасский
государственный педагогический университет
(Украина, г. Горловка)

М.К. Бисемалиева -

ф.ғ.д., профессор,
М.Өтемісов атындағы БҚМУ

д.ф.н., профессор,
ЗКГУ им. М.Утемисова

Г.К. Хасанов -

ф.ғ.д., профессор,
М.Өтемісов атындағы БҚМУ

д.ф.н., профессор,
ЗКГУ им. М.Утемисова

А.Г. Абуханова -

ф.ғ.к., доцент,
М.Өтемісов атындағы БҚМУ

к.ф.н., доцент,
ЗКГУ им. М.Утемисова

2000 жылдан бастап шығарылады. Жылына 4 рет шығады.
Жинақ ҚР Қоғамдық келісім және ақпарат, мәдениет министрлігінің келісімімен 07.12.1999ж. тіркеліп, №971 – Ж куәлігі берілген.
ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің келісімімен мерзімді баспасөз басылымдарын және (немесе)
ақпарат агенттіктерін 10.12.2012 ж. есепке алу туралы №13214-Ж куәлігі берілген.
Жинақ филология, педагогика, тарих ғылымдары бойынша ғылыми еңбектің негізгі нәтижелерін жариялау үшін Қазақстан Республикасы
Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынатын ғылыми баспалар тізбесіне енді.
Издается с 2000 года. Выходит 4 раза в год.
Свидетельство о регистрации издания № 971-Ж от 07.12.1999 г. выдано Министерством культуры, информации и общественного согласия РК.
Свидетельство о постановке на учет периодического печатного издания и (или) информационного агентства №13214-Ж от 10.12.2012 г.
выдано Комитетом информации и архивов Министерства культуры и информации РК.
Журнал включен в Перечень изданий Комитета по контролю в сфере образования и науки Министерства образования и науки Республики
Казахстан, рекомендованных для публикации основных результатов научной деятельности по филологическим, педагогическим и историческим наукам.

ISSN 1680-0761

 М.Өтемісов атындағы БҚМУ, 2015.
ТІРКЕУ НӨМІРІ 1432-Ж

2

Хабаршы №2- 2015 ж.

ПЕДАГОГИКА ПЕДАГОГИКА PEDAGOGICS

ӘОЖ: 378.147: 376.2
Байменова Б.С. – педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент,
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Жубакова С.С. – педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент,
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
(Астана қ., Қазақстан)
Е-mail: zhubakova.saule@mail.ru
ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ ЖАҒДАЙЫНДА БОЛАШАҚ МҰҒАЛІМНІҢ КӘСІБИ
ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІ
Аннотация. Мақалада инклюзивті білім беру жағдайында болашақ маманның кәсіби
құзыреттілігін дамытудың мәні мен мазмұнына теориялық және әдіснамалық анализ жасалады. Сонымен
қатар, «болашақ маманның кәсіби құзыреттілігі», «кәсіби құзыреттілік» ұғымдарына педагог –
ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып, жүйелік мағлұмат беріледі. Аталған мақалада инклюзивті
білім беру жүйесінде болашақ мамандарды даярлауды іске асырудың жолдары, мақсаты мен міндеттері
және бүгінгі білім беру процесіндегі орны анықталады.
Кілт сөздер: арнайы білім беру, интеграция, инклюзивті білім беру, мамандарды даярлау,
мүмкіндігі шектеулі балалар, кәсіби құзыреттілік.

Еліміздің әлемдік білім кеңістігіне енуге талпынысы, білім беру парадигмасының өзгеріп,
жаңа ұлттық модельдің қалыптасуы болашақтың жаңаша ойлайтын, дүниеге көзқарас мәдениеті мен
санасы дамыған ұрпағын оқытып, тәрбиелейтін педагогикалық кадрларды дайындаудың сапасын
арттыруды талап етіп отыр.
Қазақстан Республикасы мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартында жалпы орта
білім берудің ұлттық деңгейдегі басты мақсаты – еліміздің әлеуметтік, экономикалық және саяси
өміріне белсенді қатысуға дайын, құзыретті тұлғаның қалыптасуына ықпал ету деп анық
көрсетілген. Дамыған елдердің оқу жүйесінде кеңінен қолданыла бастаған «құзыреттілік»,
«құзырет» терминдері жаңа білім стандарты ұстанған басты бағыт ретінде біздің еліміздің білім
беру жүйесіне ене бастады. Мұндай аса жауапты білім деңгейіне жету үшін оқу үдерісін соған сай
ұйымдастыра білетін, оқушыларға білімді өз бетінше еңбек етіп алатындай күйге жеткізе алатын, өзі
де осы аталған құзыреттіліктерді меңгерген, кәсіби-дидактикалық құзыреттілігі қалыптасқан
мұғалімдер даярлау міндеті тұр.
Қазақстан Республикасында 2010-2020
жылдарға арналған білім беруді дамытудың
Мемлекеттік бағдарламасында қоғамның әлеуметтік-экономикалық және рухани дамуының
мазмұны мен сипаттарының өзгеруіне және еңбек сапасына талаптың жоғарылауына, өз ісін жетік
білетін, кәсіби білігі мол мамандардың қажет етілуіне байланысты жоғары мектеп алдына білім
сапасын арттыру және әлемдік деңгейде бәсекеге қабілетті мамандар дайындау міндеттері қойыла
отырып, Мемлекеттік бағдарламаны іске асырудың нәтижесінде «кәсіби міндеттерін дербес әрі
шығармашалық тұрғыдан шешуге, кәсіби қызметтің тұлғалық және қоғамдық маңызын түсінуге,
оның нәтижелері үшін жауап беруге қабілетті кәсіби құзыретті жеке тұлғаны, бәсекеге қабілетті
маманды қалыптастыруды қамтамасыз ететін білім беруді басқарудың тиімді жүйесі құрылатын
болады» делінген [1].
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан – 2050» стратегиясы –
қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты дәстүрлі Жолдауында: «Біздің жастарымыз
оқуға, жаңа ғылым-білімді игеруге, жаңа машықтар алуға, білім мен технологияны күнделікті
өмірде шебер де тиімді пайдалануға тиіс. Біз бұл үшін барлық мүмкіндіктерді жасап, ең қолайлы
жағдайлармен қамтамасыз етуіміз керек» - делінген [2].
Өскелең ұрпаққа саналы тәрбие беру, олардың рухани құндылықтарын жетілдіру арқылы
өзін-өзі тану және тәрбиелеу, терең ой-сана мен кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселелері
көрнекті ғұлама – ойшылдар Әл-Фараби, Ж. Баласағұни, Қ.А. Ясауидің және т.б. еңбектерінде
3

Хабаршы №2- 2015 ж.

көрініс тапқан. Сонымен қатар қазақ ағартушылары Ы. Алтынсариннің, А. Құнанбаевтың,
Ш. Уәлихановтың еңбектерінде де бұл мәселеге үлкен мән беріледі.
Қазіргі кезеңде барлық сала мамандарының құзыреттері туралы пікірлер, кәсіби маман даярлау
мәселелерімен айналысып жүрген ғалымдар, педагогтар, психологтар еңбектерінде көрініс табуда.
Психологиялық-педагогикалық әдебиеттердегі ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда кәсіби
шеберліктің қалыптасуы мен даму үдерісінде екі ұғым: құзыреттілік (компетентность) және құзырет
(компетенция) ұғымдары пайдаланылып келеді. С. Ожегов сөздігі бойынша біріншісі, белгілі бір кәсіби
қызметке байланысты, «қандай да болмасын мәселеден хабардар болу, беделділік», ал екіншісі, «қандай
да бір істі жүргізетін жеке адамның, мекеменің мәселелерді шешуге, іс-әрекет етуге, бір нәрсені істеуге
құқықтылық шеңбері» [3].
Құзыреттілік теориясы Г.В. Вайлер, Ю.В. Койнов, Я.И. Лефстед, Н.В. Матяш, В.В.Сериков, Дж.
Равен, Р. Уайт, В. Чинапах және т.б. еңбектерінде негізделген. Құзыреттіліктің әдіс-тәсілдерін меңгеру
туралы мәселелер М.Н. Скаткин, И.Я. Лернер, В.В. Давыдов және т.б. ғалымдардың еңбектерінде
қарастырылған. Құзыреттілік ұғымы «білім», «білік» және «дағды» сияқты ұғымдарды қамтиды. Бірақ
бұл білім, білік, дағдының жаңаша жай ғана жиынтығы емес, сонымен бірге ол білім алушылардың
шығармашылық іс-әрекет тәжірибесі мен құндылық бағдарларының жүйесін де көрсетеді. Құзыреттілік
– бұл алынған білімдер мен біліктерді іс-жүзінде, күнделікті өмірде қандай да бір практикалық және
теориялық мәселелерді шешуге қолдана алу қабілеттілігі [3].
«Құзыреттілік» терминін ХХ ғасырдың ортасында Н. Хомский енгізген болатын, алғашында ол
ана тілінде нақты тілдік қызметті орындау үшін қажет қабілеттіктер ұғымын берген. «Педагогтің кәсіби
крыретгілігі» ұгымы XX ғасырдың 90-жылдарында психологиялык-педагогикалық әдебиеттерде кең
тұрғыда карастырылды. Кейбір авторлардың еңбектерінде «кәсіби құзыреттілік» ұғымы «кәсіби
қызметке даярлық» (В.А. Сластенин, Н.Н.Лобанова, А.И.Панарин және т.б.) және «педагогикалық
кәсібилік» (А.И. Пискунов, В.В.Косарев және т.б.) ұғымымен теңестіріледі. Латын тіліндегі «competens»
сөзін ғалым К. Құдайбергенова былайша түсіндіреді: «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика
саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым.
Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез-құлқын, ең бастысы, тұлға мүмкіндігін
бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса,
құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік
және өмірлік көзқарастарды есепке алуы қажет». Жоғарыда берілген анықтамалардың негізінде
«құзырет», «құзыреттілік» ұғымдарын былайша түсіндіруге болады: құзырет нақты өмірлік жағдайда
тиімді қызмет ету үшін тұлғаның өз білімін, біліктілігі мен дағдыларын жұмылдыруға дайындығы болса,
ал құзыреттілік тұлғаның өзіне қатысты құзыреттіліктерді меңгеруі, иеленуі, яғни біліктілік пен
қызметтілікке деген оның жеке қарым-қатынасы.
Дьяченко М.И. педагогтік мамандықтардың ерекшелігіне орай педагогтің кәсіби құзыреттілігі
ұғымын оның педагогикалық қызметті жүзеге асыруға теориялық және практикалық жағынан
дайындығы мен кәсіби шеберлігінің бірлігі ретінде түсіндіреді [4].
Қазіргі кезде мұғалімнің бойында кәсіби құзыреттілікті қалыптастырудың теориялық және
практикалық аспектілері көптеген ғалымдардың зерттеу нысаны болып келеді. Б.Т.Кенжебеков жоғары
оқу орны жүйесінде болашақ мамандардың кәсіби құзіреттілігін зерттеу барысында кәсіби құзыреттілік
ұғымына мынадай анықтама береді: «кәсіби құзыреттілік-бұл кіріктірілген іргелі білімдер, адамның
қабілеттері мен жинақталған біліктіліктерінің, оның кәсіби маңызды сапаларының, технологияны
жоғары деңгейде меңгеруінің, мәдениеті мен шеберлігінің, ұйымдастырудағы шығармашылық
әрекетінің, өзін-өзі дамытуға дайындығының бірігуі» [5].
Болашақ мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі оның іс-әрекетінің тиімді болуының теориялық және
жалпы әдіснамалық негізі болып табылады. Кәсіби құзыреттілікті меңгерту жоғары оқу орнында
студенттерді мұғалімдік мамандыққа даярлаудағы басты міндеттердің бірі. Мұғалімнің кәсіби
құзыреттілігі оның практикалық қызметінде іске асырылады. Сондықтан да, болашақ мұғалім өмірдің
өзгермелі жағдайларына икемді бейімделуге қабілетті болуына мүдделі.
Қазіргі қоғамдағы білім берудің мақсаты – адамды интеллектуалдық және адамгершілік тұрғыда
дамыту. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін болашақ мұғалім мектепте қызмет ететін маман ретінде,
инклюзивті білім беру жүйесінің стратегиялық бағытын айқын түсінуі тиіс. Себебі, мүмкіндігі
шектеулі балалардың психологиялық-әлеуметтік, физиологиялық ерекшеліктері жоғары қабілетті
және гуманды қарым-қатынасты қажет етеді. Мүмкіндігі шектеулі балалардың дамуы мен
қалыптасуына ғалымдар әртүрлі ой-пікірлер айтады.
4

Хабаршы №2- 2015 ж.

Мүмкіндігі шектеулі балалар дегеніміз - ол 0-18 жасқа дейін дене және (әлде) психикалық
нәсілді, жүре және өмір жағдаяттарымен пайда болған кемістігі бар, арнайы оқу тәрбиені талап
ететін, өмірлік іс-әрекетке мүмкіндігі аз шектеулілер балалар [3].
Мүмкіндігі шектеулі балалардың саны күн санап артуда. ҚР Білім және ғылым министрлігінің
мектепке дейінгі және орта білім департаментінің статистикасы бойынша, 2005 жылы шамамен
мүмкіндігі шектелген балалар саны 124 мыңды құраса, 2011жылы 149 мыңнан асты. 2012 жылғы
мәлімет бойынша, 151216 бала белгілі болды.Қазіргі қоғамда түрлі себептерге байланысты
мүмкіндігі шектеулі жандардың саны артып келеді. Олардың қоғамға әлеуметтік дұрыс бейімделуі
мен әлеуметтік жағдайын жақсарту мемлекет тарапынан көрсетілетін көмектерге негізделеді.Қазіргі
таңдағы барлық елдерде талқыланатын мәселелердің бірі – мүмкіндігі шектеулі балаларды оқыту
және тәрбиелеу. Мысалы, Францияда мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған бағдарламалар мен
мамандандырылған мектептер бар.Германияда мүмкіндігі шектеулі балаларды бастапқы оқытуға
арналған 52 арнайы мектебі бар.«Жалпыға бірдей білім» бағдарламасына сәйкес 1994 жылы
Саламанка қаласында (Испания) арнайы қажеттілігі бар балаларға білім беруді дамытуға арналған
бүкіләлемдік конференция болып өтті. Конференция соңында Саламан декларациясы жасалды.
Мұнда арнайы оқытуды талап ететін баларға білім беруді дамытудың болашақтағы
жоспарлары мен шешімдері қарастырылған. Осы декларацияны дамыту мақсатында ЮНЕСКО
Қазақстан Республикасы Білім Министрлігімен біріге отырып Қазақстанда «Арнайы қажеттілігі бар
балаларға базалық білім беруді дамыту» атты Пилоттық жоба жасалынды. Бұл жобаның мақсаты
осындай балаларды жалпы білім беру үрдісінде қоса оқыту яғни инклюзивті оқыту жолдарын
іздестіру болып табылды.
Мүмкіндігі шектеулі болып қалудың «нәсілдік»: ата-бабасынан ұрпақтан ұрпаққа; ген
арқылы; туыстық некеден; некеге тұрарда медициналық тексеруден өтпеу салдарынан т.б беріледі.
Сол себепті бұрынғы ата-бабаларымыз қан тазалығын сақтау және келер ұрпақтың сау, әрі саналы
болып дүниеге келуі үшін жеті атаға дейін некеге тұрмаған. Сонымен қатар, сау ұрпақ дүниеге келуі
үшін көптеген ырым, тиымдар жасалынған.
Балалардың «туа» мүмкіндігі шектеулі болып қалуын медициналық қортындылары бойынша
былай түсіндіреді: аяғы ауыр әйелдің жүктілік кезінде ішімдік, наркотик т.б. пайдалануы;
жоспарсыз құрсақтағы сәбиді әдейі түсіру мақсатында дәрілер ішуі, нәтижесінде бұл ойланбай
жасаған әрекеті сәтсіз аяқталып сәбидің дүниеге келуі, кей жағдайларда дәрінің әсерінен баланың
сал болып қалуы; аяғы ауыр әйелдің білместіктен дәрі ішіп қоюы; тамақтану (аллергия, демікпе т.б);
мәдениетінің төмендігі, соның ішінде сағыз шайнау т.б. Бүгінгі білім беру жүйесін
модернизациялауда мүмкіндігі шектеулі балаларды жалпы орта білім беру мекемесіне кіріктіріп
оқыту - мақсатты түрде жүзеге асырылмақ. Ол білім беру үрдісіндегі жаңа бағыт-инклюзия және
интеграция арқылы іске аспақ.
Инклюзивтік білім беру – барлық балаларды және білім үрдісінде толық енгізу әлеуметтік
бейімдеуге жынысына, шығу тегіне қарамай балаларды айыратын кедергілерді жоюға, ата-аналарды
белсенділікке шақыруға, балаларды түзету-педагогикалық және әлеуметтік қажеттіліктерін арнайы
қолдану, қоршаған ортаның балалардың жас ерекшеліктеріне және білімдік қажеттіліктеріне
бейімдеріне жағдай туғызу, яғни жалпы білім беру сапасы сақталған тиімді оқытуға арналған
мемлекеттік саясат.
Инклюзивті деген сөз –франсуз тілінен алғанда кіріктірілген, латынтілінен аударғанда
енгізілген деген мағынаны білдіретін, жалпы білім беретін мектептерде ерекшеқажеттілікті талап
ететін балалармен атқарылатын оқу процесін сипаттайтын термин. Инклюзивтібілім берудегі негізгі
идеология –даму мүмкіндігі шектеулі балаларға жағдай туғызып, қатарластарымен теңдей қарымқатынас жасап, баланың өзін қор санауын болдырмай, шеттетуіншектейтін үрдіс.
Инклюзивті білім беру – ерекше қажеттілікті талап ететін балаларды білімменқамтамасыз
етеді, олардың барлық мұқтаждарын қамтып, бар бала білім алуға қол жеткізе алатынынайқындап,
жалпы білім беру процесін дамыта түседі. Ал әлеуметтік бейімдеу дегеніміз – тұрмыс –
тіршілігіндегі шектелуді жою жҽ не оның орнын толтыру үшін жағдай жасауды қамтамасыз ету
және оларға басқа азаматтармен бірдей қоғам өміріне қатысу мүмкіндіктерін жасайды. Бұл саясат
XX ғасырдың 90-жылдарының соңында ҚР-да мүмкіндігі шектеулі балаларды оқыту, басым түрде
тек мектеп-интернаттарда жүзеге асырылды, бұл өз кезегінде аталған топтағы балалардың
әлеуметтік тұрғыда оқшаулануына және ата-аналардың тәрбиесінен шеттетуге әкелді. Соның
салдарында, интернат типіндегі білім беру мекемелерінің түлектері социумға әрі қарай кірігу
барысында бірқатар қиындықтарды бастарынан өткереді. Мүмкіндігі шектеулі балаларды жалпыға
білім беру ортасына қарай бейімдеу 2002 жылдан басталды.
5

Хабаршы №2- 2015 ж.

Сол жылы Қазақстан ТМД елдерінің арасында алғаш рет «Мүмкіндігі шектеулі балаларды
әлеуметтік және медика-педагогикалық тұрғыдан қолдау» туралы заңы қабылдады. Қазақстанда
инклюзивті білім беру 2011 жылдан бастап енгізіле бастады, сондықтан, бұл мәселе бойынша іргелі
зерттеулер болмай отыр.
Осылайша ҚР-да 2020 жылға қарай инклюзивті білім беру жүйесі енгізіледі. Инклюзивті
білім үшін жағдай жасайтын мектептердің үлесі мектептердің жалпы санынан 70%-ға ұлғаяды;
мүгедек бала үшін ―кедергісіз қол жеткізуді‖ жасайтын мектептің үлесі мектептердің жалпы
санынан - 20%; инклюзивті біліммен қамтылған балалардың үлесі дамуы мүмкіндігі шектеулі
балалардың жалпысанының 50 % құрайтын болады.
Денсаулығына байланысты мүмкіндігі шектеулі тұлғаларға инклюзивті білім беру бойынша
шетелдік тәжірибелерді зерделеу барлық елдерде инклюзивті білім беруді енгізу әртүрлі кезеңдерде
іске асатынын көрсетеді. Бұл негізінен, елдердің даму деңгейіне, жылдам енгізуге болмайтын
инклюзивті процестің көпфакторлығы мен күрделілігіне байланысты болады.
Инклюзивті білім беру мәселелерімен шетелде Salisbury C.L., Palombaro M.M., Hollowood W.M.,
Shea T.M., Bauer A.M., Trow M., Лошакова И.И., Ярская-Смирнова Е.Р., Семаго М.М., Семаго Н.Я.,
Косс В.О. және т.б. айналысты. Олар инклюзивті оқыту идеясын жүзеге асыру қағидалары жүйесін,
сонымен қатар инвалид балаларды инклюзивті оқыту тәжірибесін дамыту жолдарын әзірлеген.
Инклюзивті білім берудің кейбір аспектілерін қарастырған жұмыстар бар: Мовкебаева З.А.,
Сүлейменова Р.А., Ерсарина А.М. және т.б. Бұл жұмыстарда инклюзивті білім беруді дамытудың
әдіснамалық негіздері, мүмкіндіктері, ұйымдастыру, жүзеге асыру шарттары берілген.
Мүмкіндігі шектеулі балаларды психологиялық аспектіде зерттеулермен Намазбаева Ж.И.,
Әлмағанбетова А.Н., Искакова М.С., Макина Л.К. және т.б. айналысқан.
Мүмкіндігі шектеулі балаларды медициналық-әлеуметтік қамтамасыз ету бойынша
Ауталипова У.И., Альбицкий В.Ю., Галиева С.Х., Баженова Э.А., Баранов А., Баранов Ю.Н.,
Барашнев Ю.Н., Бондаренко Г.И., Бондаренко Е.С., Бондарь В.Н., Гудонис В., Навицкиене В.,
Доскин В.А., Ермолина Л.A., Казанцева Л.З., Новиков П.В., Касымова Г.М., Катаева A.A.,
Стребелева Е.А., Кенжегулова Р.Б., Мухамедрахимов Р.Ж., Ракишева З.Б., Саулебекова Л.О.,
Качурина Д.Р., Тастанбеков Б.Д., Хусаинова Ш.Н. және т.б. жұмыстары білім беру, денсаулық
сақтау, әлеуметтік қорғау органдарының, ата-аналар мен қоғамдық ұйымдардың және т.б. өзара
әрекеттесуі негізінде медициналық, әлеуметтік, коррекциялық педагогикалық қолдауға арналған.
Инклюзивті білім берудің негізгі бағыттары мен идеялары Қазақстан Республикасының
«Білім туралы» Заңында (2007), Қазақстан Республикасының 2011-2020 жылдарға арналған білім
беруді дамытудың мемлекеттік білім бағдарламасында (2010), «Мүмкіндігі шектеулі балаларды
әлеуметтік, медициналық-педагогикалық коррекциялық қолдау туралы» (2005), және Елбасымыз
Н.Ә. Назарбаев ұсынған «Қазақстан – 2050» стратегиясында (2012) айрықша көрсетілген.
Қазақстан Республикасының «Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналықпедагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы» заңы дамуында кемістігі бар балаларға көмек
көрсетудің тиімді жүйесін жасауға, оларды тәрбиелеу, оқыту, еңбекке және кәсіби даярлау ісімен
байланысты проблемаларды шешуге, балалар мүгедегінің алдын алуға бағытталған.
Сонымен қатар интеграция мен инклюзия идеяларын ҚР-ның жалпы білім беретін
мекгептеріне кең ендіру біршамадәрежеде кадрлардың біліктілігіне байланысты болады, бұл өз
кезегінде болашақ мұғалімдерді даярлауүдерісіне өзгерістер ендіруді талап етеді. Осы тұрғыда
болашақ мұғалімнің инклюзивті құзыреттілігінкәсіби құзыреттіліктің құрамдас бөлігі ретінде
калыптастыру мәселесі ерекше мәнге ие болады.
Мүмкіндігі шектеулі балалардың тәрбиесі мен білім алуына екі әлеуметтік фактор әсер етеді,
олардың бірі - ата-анасы баланы жан-жақты,материалдық жағынан толық қамтамасыз етеді. Бірақ,
оның ішкі әлеміне үңіліп, рухани қажеттіліктеріне терең бойлай бермейді. Мұндай отбасындағы
балалар іштей психологиялық күйзеліске түседі. Олардың көңіл күйі түсіп, өздеріне деген
сенімсіздік пайда болады. Психологиялық шеттету баланың тұлға ретінде дамуы мен қалыптасуына
кері әсер етеді.
Білім беру жүйесінде оның білігі мен дағдысы тежеледі. Екінші фактор, ол- баланы шектен
тыс қамқорлыққа алу. Ата-аналар бала тәрбиесіне көп көңіл бөліп, өздерін кінәлі сезініп, оны тым
бос ұстап еркелетеді. Мұндай атмосферада өскен бала бұйығы келеді, өз-өзіне сенімсіз, болып өседі.
Мұндай балалар әлеуметтік даму жағынан түрлі қиындықтарға кездеседі.
Соңғы уақытта біздің елімізде және шетелде физикалық және психикалық дамуында
6

Хабаршы №2- 2015 ж.

ауытқушылығы бар балалар санының өсу қарқыны байқалып отыр. Біріккен ұлттар ұйымының
мәліметтері бойынша әлемде 450 млн. адамда психикалық және физикалық дамуында
ауытқушылықтары бар, бұл тұрғындардың оннан бір бөлігін, яғни 13% құрайды. Бұл мәлімет
Бүкіләлемдік Денсаулық сақтау Ұйымының мәліметтеріммен нақтыланып отыр.
Статистикалық мәліметтер бойынша бірқатар елдерде мүмкіндігі шектеулі балалар саны
жалпы саннан 4,5% дан 17% дейін жетеді екен. В.А. Вишневский, Б.А. Воскресенский, Р.Ф.
Майрамян, И.А. Скворцов, Л.М. Шипицина және т.б. педагогикалық-психологиялық зерттеулерінде
дамуында ауытқушылығы бар балалардың отбасында әртүрлі психологиялық және
психопотологиялық ауытқулар (кикілжіңдер, үрейлену, эмоционалды бейнеленген қарым-қатынас,
бөлектену, жалғыздық) болатындықтарын айтады. Сондықтан да болашақ маман осындай
проблемалы отбастарына үздіксіз кеңес берулері қажет.
Денсаулығына байланысты мүмкіндігі шектеулі тұлғаларды инклюзивті оқыту казіргі
заманғы білім беру тәжірибесінің негізгі дамушы бағыттарының бірі болып табылады. Инклюзивті
білім беру саясаты біздің елімізден жаңадан ендіріліп жатқан жаңа бағыт болғандықтан, мұғалімінің
кәсіби құзыреттілігін дамытуды талап етеді. Ол студенттің педагогикалық оқу орнына түспестен
бұрын басталғанмен, оны бітіруімен бір мезгілде аяқталмайды.
Оның педагогикалық мамандыққа қажетті сапалық сипаты кәсіби тұлға ретінде
қалыптасуының әр кезеңінде түрліше дамып отырады: педагогикалық мамандыққа түскенге дейін,
кәсіби-педагогикалық дайындық кезінде және маман ретінде өз бетінше жұмыс жасауы кезінде.
Бірақ осы кезеңдердің арасында адамды кәсіби педагог тұлғасына дейін дамытатын өзара
сабақтастық болуы шарт. Қорыта айтқанда, Инклюзивті білім беру жүйесін тиімді жүзеге асыру
үшін әр мұгалім түзету- педагогикалық үрдісті ұйымдастырганда төмендегі әдістемелік
нұсқауларды негізге алулары керек:
- оқытуды ұйымдастыру жағдайын тандау. Мүмкіндігі шектеулі баланың басты кемістігін
есепке ала отырып, баланың сыныпта отыратын орнын анықтау және зейіні мен қабылдау
ерекшеліктерін ескеру;
- тапсырмаларды жекелей орындау. Баланың кемістігін ескере отырып, жеке тапсырмалар
ұсыну;
- есту қабілеті зақымдалған балалардың сөздік қоры мен түсінуінің шектеулі екенін ескере
отырып, бейімделген мәтіндер ұсыну және т.б.
Әдебиеттер:
1. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған
мемлекеттік бағдарламасы. / ҚР Президентінің 2010 ж. 07.12. №1118 Жарлығымен бекітілген.
2. Әлеуметтік экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыттары. ҚР-ның
Президенті – Ұлт көшбасшысы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан.
2012ж, 28- қаңтар.
3. Ожегов Н.Ю. Толковый словарь. – М.: Образования, 1992. – 52 с.
4. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А. Готовность к деятельности. – Минск: БГУ, 1975. – 177 с.
5. Кенжебеков Б. Маманның кәсіби құзіреттілік мәселесі. // Ұлт тағылымы. – 2004. – №3.
Байменова Б.С., Жубакова С.С.
Профессиональная компетенция будущего учителя в условиях инклюзивного образования
В данной статье рассмотрены проблемы, задачи и основные направления подготовки
профессиональных кадров к работе в инклюзивной среде. Авторы раскрывают сущность понятий:
«профессиональная компетенция» и «профессиональная компетентность педагога» в условиях
инклюзивного образования.
Ключевые слова: специальное образование, интеграция, инклюзивное образование, подготовка
кадров, дети с ограниченными возможностями, профессиональная компетенция.
Zhubakova S.S., Baimenova B.S.
Professional competence of future teacher in the conditions of inclusive education
In the article the analysis of the essence of professional competence of a future specialist in the conditions
of inclusive education. As well as explaining poate "professional competence of the teacher" and "competence",
the concept of competence as a hierarchical system of competencies. This article describes issues, objectives and
ways of implementation of training in the system of inclusive education.
Keywords: special education, integration, inclusive education, training, children with disabilities,
professional competence.
7

Хабаршы №2- 2015 ж.

UDC: 378.1:371.3
Kulmagambetova S.S. – сandidate of pedagogical sciences,
M. Utemissov WKSU (Uralsk city, Kazakhstan)
E-mail: svetlana-sk-68@mail.ru
Thomas Wünsch – PhD, professor, University of Passau
(Passau city, Germany)
E-mail: thomas.wuensch@Uni-Passau.De
Zhardemova M.S. – master M. Utemissov WKSU
(Uralsk city, Kazakhstan)
E-mail: zhardemova90@mail.ru
TECHNOLOGY OF MODULAR TRAINING
Abstract: In article are considered modular technologies in education. The module is a target functional
knot in which the educational contents, technology of mastering the monitoring system and corrections are
united by it in system of high level of integrity.
Keywords: modular technologies, education, educational activity, modern educational technologies

Origin of ideas of modular training is connected with emergence of the foreign concept of units of the
content of training (which authors were S.N. Posilethwait, B. Goldshmid, M.L. Goldshmid and J.Russel). The
essence of this concept is that it is expedient to take rather small part of a training material as an autonomous
subject and to form a training course of such autonomous subjects. At first such units were called as
"microcourses", then began to be called as "mini-courses". Then – "module" in his generalizing concept.
The modular technology of training found the status of independent didactic system gradually,
leaning on a number of the intrinsic moments of the programmed training: the individualized rate of
educational and informative activity, constant reinforcement being trained own actions on self-checking,
sequence and logicality of these actions.
In the modular training (MT) theoretic-practical practices and syntheses of problem training, the
principles of an individualization and training differentiation are integrated. Features of reflexive approach
in many respects promoted creation of bases of MO, definition of the principles and ruled its constructions,
methods and forms of its realization.
Modular technologies, the didactic systems, separate courses on the basis of the principles of
modular training, are created and function in many colleges and gymnasiums, universities of the USA and
Western Europe.
The module – from the Latin word "modulies" - "measure", "way". Developers of problems of
modular technology emphasize correlation of its didactic definition with understanding of the module in the
exact sciences, in equipment: it is the certain complete functional system limited to a certain framework
which provides performance of any concrete function from beginning to end. That is it is functional also
stand-alone unit which can be rather independent part – object as a part of other more difficult object or in
the form of an individual product, the unit, object [1].
The module is a target functional knot in which the educational contents, technology of mastering
the monitoring system and corrections are united by it in system of high level of integrity.
Researchers claim that the module can be considered as the program of training individualized on
the contents, training methods, independence level, rate of educational and informative activity of the being
trained. Each module has the didactic purpose. To it there has to correspond sufficient completeness of a
training material. It means:
 in the module essentially important contents of educational information are stated;
 the explanation to this information is made;
 immersion conditions in information (by means of means of TSO, concrete references, methods of
getting of information) are defined;
 theoretical tasks and recommendations are given to them;
 practical tasks are specified;
 the system of independent and external control is given.
In the theory and practice of modular training such ratio of a practical material to theoretical is given
in the module: 80% to 20%.
According to the principle of purpose allocate three types of modules:
8

Хабаршы №2- 2015 ж.

1. Informative (for studying of bases of science);
2. Operational (for formation of skills, abilities and ways of activity);
3. Mixed.
The modular technology can be used in any system of training, including in the external studies:
accurate dispensing of a training material, information and methodical providing with the program of
logically consecutive actions for being trained, opportunity to master a material in time convenient for it, –
all this helps you will improve quality and efficiency of educational process as a whole.
The main means of modular technology, except the module as parts of a program material of a
subject matter, the modular program created on the basis of modules is.
The modular program is a system of means, receptions, with the help and by means of which the
integrating didactic goal in aggregate all modules of a concrete subject matter is reached. It is developed by
the teacher on the basis of definition of the main ideas of a course. To each such idea there corresponds the
module developed by the teacher. Their set provides realization of a main objective of studying of all
subject matter.
Researchers recommend to begin each module:
1. from entrance control of knowledge and abilities (for definition of level of readiness of trainees
to the forthcoming independent work);
2. from delivery of the individual task based on such analysis.
Task can be: for example, the paper by results of the analysis of knowledge, settlement and graphic
tasks, colloquiums, examination, tests, written polls, etc. The module always has to come to an end with
control examination. Control intermediate and output checks level of assimilation of knowledge and
development of abilities within one module or several modules. Then – the corresponding completion,
adjustment, installation on following "round", i.e. the subsequent module.
Important criterion of creation of the module – structuring activity of stages of assimilation of
knowledge trained in logic: perception, understanding, judgment, storing, application, systematization. And
there are great opportunities for implementation of problem training.
On the basis of told, the principles of modular training are:
1. The principle of development being trained in the informative activity (the module as part of the
rod educational information realized by it as necessary);
2. Principle of compliance to opportunities and abilities of the being trained;
3. Principle of psychological comfort: favorable conditions for being trained in educational process
due to rhythm of training, differentiation of knowledge trained on level are created, on the other hand – the
maximum independence in study is really possible, in creation of conditions for realization of temporary,
physical, physiological and other concrete opportunities for work on training materials at the discretion of
the being most trained – all this minimizes its stressful conditions (or excludes them).
New technological approach demands also a new technological orientation:
 preliminary design of educational process;
 the attention center – educational and informative activity of the being most trained (success of
training is in any case reached by efficiency of educational activity);
 diagnosistic of expediency and objective control of results;
 integrity of educational process as pedagogical system.
At modular training of the purpose are formed in terms of methods of activity and ways of actions
being trained.
Differences of modular system from other didactic systems:
1. The content of training has to be presented in the finished independent information blocks. The
didactic purpose is formed for being trained and comprises the instruction not only on the volume of the
studied contents, but also on level of its assimilation;
2. Modules allow to transfer training to subject - a subject basis;
3. Being trained the most part of time works independently and studies planning, the organization,
self-checking and an assessment (an adequate self-assessment) actions and activity as a whole;
4. Existence of modules allows the teacher to individualize work with the specific trainee, using
consultation [2].
The individualization as a type of the differentiated training most fully is embodied in modular
training. The most important line of modular approach is coordinated to the most urgent task – to prepare
the people capable, being quickly arranged to production changes, adapting in new conditions, to make
adequate decisions and to solve problems.
The value of modular system of training that it, cultivating ability independently to study, develops
9

Хабаршы №2- 2015 ж.

reflexive abilities. It is essential that at modular system when educational activity is structured on:
educational situations, control and assessment, analytical, research abilities of experts are staticized.
P.Ya. Yutsyavichene formulated eight principles of this technology:
1. Modularity (training is under construction on modules);
2. Division of the maintenance of each module into the isolated elements (this principle demands
division of a material into small, closely interconnected "portions");
3. Dynamism (this principle provides free change of the maintenance of modules taking into
account dynamics of the social order or change of the program of training);
4. Activity method;
5. Flexibility;
6. Conscious prospect (principle of deep understanding by the student of the close, average and
remote prospects of the doctrine);
7. Versatility of methodical consultation;
8. Equal share (the principle of subject and subject interaction of the teacher and being trained) [3].
MT advantages:
 quality of training increases because all training is directed on working off of practical skills;
 competence defines necessary personal qualities;
 reduction of terms of training;
 the training individualization is really carried out at real possibility of creation of individual
programs of training;
 fast adaptation of an educational and methodical material to changing conditions, flexible reaction.
As difficulties are noted:
 long terms of development of training programs, materials at considerable expenses of time and
costs of replication;
 need it is modern to have the equipped, equipped educational places;
 some complexity of the organization of educational process [4].
But overcoming of difficulties depends generally on abilities of organizers of educational process.
Modular technology ensures individualization of training: on content of training, o temp of
digestion, on degree of self-support, on methods and ways of teaching, on ways of control and self-control.
Principled differences of modular training from other systems of training consist of following:
1. Content of training performs in ended self-supporting complexes, digestion of that is realized
according to pointed aim. Aim forms for student and contains not only volume of learning material but also
level of digestion. Besides that student takes teacher’s advices in written form how to act rationally;
2. The form of communion between teacher and students is changed. It realizes through modules
and process of individual communication;
3. Maximum time student works self-supported, learns for goal-setting, self-planning, selforganizing and for self-controlling;
4. There is no problem of individual consulting of students.
Aim of modular training is: co-acting for prosperity of students’ self-support, their abilities to work
inclusive of their individual ways of tongue-lashing of studied material [5].
Original scientific ideas:
1. Modular training based on acting principle: the educational contents is consciously acquired
when it becomes a subject of active actions of the school student, and, not incidental, but system.
Therefore, developing tasks, the teacher leans on structure of the teaching subject, focuses school students
on the purpose of educational activity, motivates its acceptance, defines system of student's self-checking
and a self-assessment, providing thus self-governed reflexive educational process.
2. The modular technology is under construction on ideas of the developing training: if the school
student performs a task with the dosed help of the teacher or schoolmates (encouragement, the indication of
a reference point, etc.) it is in a zone of the next development. Such approach promotes maturing of
functions of mentality of the child: that today it does by means of others, will be able a, i.e. one cycle
comes to the end tomorrow, the pupil passes into a zone of actual development, and the round is untwisted
at the new level. In modular training it is realized by means of differentiation of the contents and a dose of
the help to the pupil, and also the organization of educational activity in different forms (individual, group,
in couples of constant and replaceable structure).
3. In the basis of modular technology there is also a programmed training. Clearness and logicality
of 10

Хабаршы №2- 2015 ж.

actions, activity and independence of the school student, the individualized rate of work, regular
verification of results (intermediate and total), self-checking and mutually control - these lines of the
programmed approach are inherent also in technology of modular training.
4. Intensive nature of technology demands training process optimization, i.e. achievement of the
best result with the smallest expense of forces, time and means [6].
Systems of actions of the teacher and student
We will consider sequence of actions of the teacher by drawing up the modular program.
The first step is a representation of a training course as systems, i.e. primary structuring the contents.
 At first the teacher himself, and then together with methodical association allocates rod lines of all
subject, course.
 The following action consists in selection of the contents for each class on each rod line.
 The selected material is tabulated.
Thus, the teacher gains an evident impression about the maintenance of the subject and of each class,
and on going back from a class to a class.
The second step consists that on each class the flow chart is formed.
The third step - creation of the modular program which components are