Ақтау қаласының урбанизациясы мен халық санының өсу динамикасы

• Автор: Аджибаев Мусатай Максимович

• Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің 4 курс студенті

• Аннотация

• Бұл мақалада Ақтау қаласының урбанизациялық үдерісі мен халық санының өсу динамикасы жан-жақты талданады. Қаланың кеңістіктік дамуы, экономикалық және әлеуметтік факторлары, демографиялық көрсеткіштері, урбанистикалық үрдістері қарастырылған. Сонымен қатар, қала халқының жылдар бойынша өзгеру себептері, көші-қонның әсері, жаңа шағынаудандардың қалыптасуы және урбанизация қарқыны сипатталады. Ақтаудың қазіргі урбанистикалық жағдайына талдау жасай отырып, болашақтағы даму бағыттары ұсынылады.

• Кілт сөздер:

• Урбанизация, демография, даму динамикасы, шағынаудандар.

• Қазіргі заманғы урбанизация және Ақтау мысалы

• Урбанизация — қалалардың өсуі мен тұрғындардың қалаға шоғырлану үдерісі. Қазақстандағы мұнай-газ саласының қарқынды дамуы Каспий жағалауындағы Ақтау қаласын өңірлік экономикалық орталыққа айналдырды. Соның нәтижесінде урбанизация қарқыны жыл сайын артып келеді.

• Ақтау — елдегі ең жас қалалардың бірі. 1963 жылы негізі қаланған бұл қала бастапқыда атом өнеркәсібі мен мұнай саласы қызметкерлеріне арналған шағын өнеркәсіптік орталық еді. Уақыт өте келе әлеуметтік, экономикалық және көлік инфрақұрылымы дамып, қала халық саны жылдам көбейді.[3]

Зерттеу әдістері

Географиялық ұйымдасу ерекшеліктері

• Урбанизацияның географиялық негіздері

• Ақтау қаласының орналасуы — оның урбанизациясына әсер ететін басты факторлардың бірі. Каспий теңізінің жағалауында орналасуы қалаға:

• Рекреациялық әлеует,

• Транзиттік маңыз,

• Көлік-логистикалық даму мүмкіндігі

• Берді.

• Қала құрылымы солтүстіктен оңтүстікке созылған сызықтық жоспарға негізделген. Шағынаудандар жүйесі — Ақтаудың урбанистикалық дамуының негізгі элементі. Соңғы 10–15 жылда жаңа 27–33 шағынаудандар салынып, тұрғын үй құрылысы айтарлықтай өсті.[4]

• Халық санының өсу динамикасы

• Ақтау халқының өсуі бірнеше кезең арқылы дамыды:

• 1960–1990 жж. — Индустриялық қалыптасу кезеңі

• Мұнай-газ секторына жұмысшылар ағылып келді. Халық саны тұрақты өсіп, қала өңірлік орталыққа айналды.

• 1990–2005 жж. — Тұрақсыздық және баяу өсу

• Тәуелсіздік кезеңіндегі экономикалық қиындықтар урбанизация қарқынын бәсеңдетті. Кей жылдары халық саны тұрақты қалыпта болды.

• 2005 жылдан бері — Жаңғыру және жылдам өсу кезеңі

• Маңғыстау облысының экономикалық дамуы күшейіп, жаңа тұрғын аудандар салынды. Мұнай саласына, саудаға, қызмет көрсетуге жұмысқа келетіндер саны артты.[1]

• Негізгі өсім факторлары:

• Ішкі көші-қон (облыс аудандарынан және өзге өңірлерден келу);

• Мұнай-газ саласының жоғары табыстылығы;

• Тұрғын үй құрылысын мемлекеттік қолдау;

• Урбанистикалық инфрақұрылымның дамуы;

• Жастар санының табиғи өсуі.

• Урбанизация қарқынын қалыптастыратын факторлар

• Ақтау қаласының урбанизациясында келесі факторлар шешуші рөл атқарады:

• Экономикалық факторлар

• Мұнай-газ, логистика, теңіз порты

• Сауда және қызмет көрсету салаларының кеңеюі

• Инвестициялық жобалар

• Әлеуметтік факторлар

• Жұмыс орындарының көп болуы

• Жоғары жалақы

• Жас отбасылар үшін қолайлы орта

• Инфрақұрылымдық факторлар

• Жаңа тұрғын үйлер

• Жағалау аймағының дамуы

• Қоғамдық орындардың көбеюі

• Қаланың кеңістіктік дамуы

• Ақтау урбанизациясы негізінен үш бағыт бойынша жүріп жатыр:

• Жаңа шағынаудандардың дамуы

• 31–33 ықшамаудандарда тұрғын үйлер, мектептер, балабақшалар салынып жатыр.

• Жағалау аймағының урбанизациясы

• Жаңа серуен жолдары, демалыс орындары, туристік нысандар пайда болуда.

• Индустриялық аймақтардың кеңеюі

• Порт, өндіріс орындары және логистикалық орталықтар урбанизация қарқынын арттыруда.[5]

• Урбанизацияның әлеуметтік-демографиялық салдары

• Ақтау халқының көбеюі:

• Тұрғын үйге сұранысты арттырды;

• Қоғамдық көлік жүктемесін өсірді;

• Мектеп, аурухана, балабақша тапшылығын көрсетті;

• Жаңа жұмыс орындарының ашылуына негіз қалады.

• Қала халқының жас құрылымы — өте жас, бұл көші-қон мен табиғи өсімнің жоғары екенін көрсетеді.[2]

• Дамуды жетілдіру бағыттары

• Ақтау қаласының урбанизациясын тұрақты ету үшін:

• Жаңа тұрғын аудандарды кешенді жоспарлау;

• Көлік инфрақұрылымын ұлғайту;

• Қоғамдық кеңістіктерді көбейту;

• Демографиялық өсімді ескеретін әлеуметтік нысандар салу;

• Теңіз жағалауын тиімді игеру

• Сияқты шаралар маңызды.

• Қорытынды

• Ақтау қаласы — Қазақстандағы ең қарқынды дамып келе жатқан урбанизациялық орталықтардың бірі. Қаланың географиялық орналасуы, экономикалық әлеуеті және әлеуметтік тартымдылығы халық санының тұрақты өсуіне ықпал етуде. Жаңа шағынаудандардың салынуы, инфрақұрылымдық жобалар және жұмыс орындарының көбеюі урбанизация қарқынын одан сайын арттыруда.[3]

• Болашақта Ақтау — Каспий маңы аймағындағы заманауи, жоғары урбанизацияланған, экономикалық жағынан қуатты қалаға айналу әлеуетіне ие.

• Пайдаланылған әдебиеттер

• 1.Қазақстан қалаларының урбанизация үдерістері. – Алматы: ҚазҰУ, 2020.

• 2.Маңғыстау облысының әлеуметтік-экономикалық даму жоспары. – Астана, 2023.

• 3.Демографиялық талдау және аймақтық көші-қон. – Экономика журналы, №2, 2022.

• 4.Ақтау қаласының аумақтық даму схемасы. – Маңғыстау облысы әкімдігі, 2023.

• 5.Урбанистика және қала кеңістігін жоспарлау. – Астана: Экожүйе инстит уты, 2021.