Ашық сабақ «ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ әдебиеті» 10 сынып

Қазақ әдебиеті 10 сынып Күні:

Сабақтың тақырыбы «ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ әдебиеті»

Сабақтың мақсаты:
Білімділік: ХІХ ғасырдың І жартысындағы Қазақ әдебиетінің ерекшелігі мен дамуы және осы кезеңдегі жырау, ақындардың өмірі мен олардың шығармаларымен танысады.
Дамытушылық: Оқушылардың білім, ғылым, өнерге деген белсенділігін арттыру, топпен жұмыс жасату арқылы олардың бойында ізденгіштік, шығармашылық, танымдық қабілеттерін дамытады.
Тәрбиелік: Ұлы тұлғалардың өмірі арқылы ұлтжандылыққабаулу, еліміздің ғылыми дәрежесін жоғары деңгейге көтеретін белсенді тұлға қалыптастырады.
Сабақтың түрі: жаңа сабақ
Сабақтың әдісі: Сұрақ – жауап, түсіндіру, топтастыру, «Почта» ойыны, карточкамен жұмыс, «Түймедақ» стратегиясы, баламалы тест.
Көрнекілігі: Интерактивті тақта
Пәнаралық байланыс: Әдебиет, музыка.
Сабақ барысы :
І. Ұйымдастыру кезеңі: Оқушылармен амандасу, түгелдеу, сынып тазалығына көңіл бөлу, сабаққа даярлау, зейіндерін сабаққа аудару.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
(Үй тапсырмасының сұралуы бес сатыдан тұрады. Олар төмендегідей..)
а) «Почта» ойыны
ә\ Баламалы тест
б) Ой-толғау (карточкамен жұмыс)
в\ Самғау (сөзжұмбақ)
г\ Өткел
1. «Почта» ойыны
(Балалар жаңа айтқанымыздай ең бірінші «Почта» ойыны, олай болса біздің почта жәшігімізге почта тасушы екі топқа тапсырмалар тастап кетіпті. Олармынатөмендегісұрақтардан тұрады.

Қазақ жерінің Ресейге қосылуы өлкенің әлеуметтік-экономикалық даму барысына әсер етіп қоймай, тағы қандай салаларға әсер етті?

Қай жылы жанында қазақтар үшін интернаты бар қандай училище ашылды?

Қай жылы Омбы облысының қоныстарында орысша білім беретін училищелер ашу ұйғарылды?

мазмұндағы кітаптарды, қай діннің қағидаларын үйретумен шектеледі? 

1837 жылы қандай оқу орны ашылды?

1813 жылықандайқаладаәскери училище ашылды?

В.И.ДальқайжылдарыОрынборәскеригубернаторыныңжанындаарнайытапсырмалардыорындайтыншенеунікқызметінатқарған?

Жауаптары:
1. Білім беру, ағартусаласыныңкеңеюіне, жергіліктіхалықдәстүрлері мен мәдениетініңжаңабағыталуына да барыншаәсеретті
2. 1836 жылыжанындақазақтарүшін интернаты бар Өскеменучилищесіұйымдастырылды
3. 1831 жылы
4. Сібір кадет корпусы
5. Омбыда
6. 1833-1841 жылдары

Баламалы тест
(Баламалытесттесұрақтыңжауабынақарай «иә» немесе «жоқ» депжауапбереміз.
3. «Ой – толғау» (карточкаменжұмыс)

№ 1. Киізүй сан ғасырларданберіқолданыстантүспейпайдаланылыпкелуініңқандайерекшеліктері бар?

№ 2. ҚазақстандызерттеудеорысмәдениетініңтамашаөкілдеріішіненВ.И.Дальдіңесімі не себептіерекшеорыналады?

№ 3. Орыстың ұлы ақыны А.С.Пушкинқазақтардыңөміріне, тарихына не себептіқызыға қарады?

№ 4. ХІХ ғ І ж қазақжерінзерттегенкөрнектіғалымдар және олардың үлестері мен еңбектері?

Жауаптары:
1 карточка: Киізүйкөшіп-қонукезіндеыңғайлы, тез жиналып құрастырылатын болған. Киізүйдіңішіжаздасалқынсалуменқатар, үнемі таза ауакіріптұруменерекшеленген. Қазақтыңкиізүйлеріөлкегекелгенорысжәнешетелжиһангездерін де таң қалдырды.
2 карточка: 19 ғасырдыңбіріншіжартысындақазақхалқыныңөмірі мен тарихына, шығармашылығынакөңілбөлгенорысмәдениетініңтамашаөкілдеріішіненВ.И.Дальдіңесіміерекшеорыналды. ОрынборөлкесіндеболғансегізжылішіндеВ.И.Дальтікелей өз қызметіменқатартүркітілдесхалықтардыңжазбаларын, ауызәдебиетініңүлгілерінжинастырды, әңгімелер мен басқа да шығармаларжазды. «Бөкей мен Мәулен» повесінжазып, ондаОрынбор өлкесіндегі қазақтардыңтұрмысжағдайынсипаттады.
3 карточка: Орыстың ұлы ақыныА.С.Пушкиншығармашылығыныңбіртармағы – Орынбор өлкесімен, 1773-1775 ж Е.И.Пугачевбастағаншаруаларсоғысыменбайланыстыеді. 1833 жылы осы көтерілістуралы мәлімет жинағанА.С.ПушкинҚазақстанныңсолкездегіорталығы – Орынбордаболды. Осы өлкедебіраптаданартық, қаланың өзінде үш тәулікке жуық болған ұлы ақын азиялықтайпалардың, соныңішіндеқазақтардыңөмірінөз көзімен көрді. ОралдаА.С.Пушкин «ҚозыКөрпеш-Баян Сұлу» поэмасыментанысқан.
4 карточка: 19 ғ 20-40 ж Қазақстанды зерттеудіңжаңакезеңібасталды. 1848-1849 ж Г.С.Карелиннің Каспий теңізіне және капитан-лейтенант А.Бутаковтың Арал теңізінежасағанэкспедицияларықазақдаласынзерттеудегіүлкенбетбұрыседі. ОларСырдарияөзенініңжағалауларынкартаға түсірді. Арал теңізі мен оғанқұятынсол Сыр өзенініңтереңдігінанықтады, картадабелгіледі.

СаяхатшыларЕ.П.Ковалевский, Н.А.Северцев, П.И.Небольсин, т.б. орысғылымыныңбелдіөкілдеріқазақжерінтопографиялықзерттеуменшұғылданды, табиғи байлықтарын анықтады.4. Самғау (сөзжұмбақ)
(Төртіншісатымыз «Самғауда» сөзжұмбақшешеміз.Сіздергесұрақтароқимын,соларғажауап беру арқылықай топ біріншіболыпжауапайтқанын анықтаймын. )

Сұрақтар:

1848-1849 жылы Каспий теңізінзерттеуменшұғылданғанкім? (Г.С.КАРЕЛИН)

1831 жылы 18 қыркүйектеқайқаладаәскери училище ашылды? (СЕМЕЙ)

1839-1840 жылыорысәскеріқатарындаХиуажорығынақатысып, 1836-1838 жылышаруаларкөтерілісініңбасшылары И.Тайманұлы менМ.Өтемісұлынажанашырлықбілдірді? (ДАЛЬ)

1841 жылыЖәңгірханныңмектебі ашылған Орда? (БӨКЕЙ)

Киізүйдіңнегізгіқаңқасы? (КЕРЕГЕ)

«Бөкей мен Мәулен» повесінжазып, Орынборөлкесіндегіқазақтардыңтұрмысжағдайынзерттегенкім?(ДАЛЬ)

ІІІ.Жаңа сабақ:
Сабақжоспары: 

Қазақ әдебиеті

Махамбет Өтемісұлы

ШерниязЖарылғасұлы

Шөже Қаржаубайұлы

Сүйінбай Аронұлы

ХІХғасырдыңбіріншіжартысындақазақәдебиетіндеекіидеялықағым: еңбекшібұқарамүддесінкөздегенжәнеіріақсүйектермүдделерінжақтағанақындар, суырыпсалмажыршыларшығармашылығы қалыптасты. Кейбірақындаршығармаларындаәлеуметтіксарынбасымболса, ендібіреулеріауқаттыәлеуметтіктоптардыңсойылынсоғады. ШерниязЖарылғасұлы, ОрынбайКертағұлы, ШөжеҚаржаубайұлы, т.б. ақындықдарыныхалықарасындаерекшеізқалдырды.Махамбет поручик Аитовқа Есет батырдың қолына түскен тұтқын орыс солдаттарын азат етуіне көмектескен. Ақын орыс офицерімен екінші рет жолыққанда оған өзінің Ресейге жау емес екенін және орыс халқымен достықты қалайтынын, туған ауылында, өз туыстары мен жақын достарының ортасында бейбіт өмір сүргісі келетінін білдіреді.

Бөкей ордасы билеушілеріне өшпенділігін ақын Баймағамбет сұлтанға арнаған өткір өлеңдерінде ашық білдіреді. Ол қазақ шаруаларына жер беруді, озбыр ақсүйектерді биліктен тайдыруды, қаналғандардың кегін алуды арман етеді:

…Өздеріңдей хандардың,

Қарны жуан билердің,

Атандай даусын ақыртып,

Лауазымын көкке шақыртып,

Басын кессем деп едім.

Еділдің бойы ен тоғай,

Ел қондырсам деп едім.

Жағалай жатқан сол елге

Мал толтырсам деп едім…

Шернияз Жарылғасұлы (1807-1867ж) – қазіргі Ақтөбе облысы, Ойыл ауданында туған. Кедей отбасында өскен шешендік өнерге, ауыз әдебиетіне жасынан құмар болған Шернияздың ақындық талабы ерте оянды. Ол 1836-1838 жылдары Кіші ордадағы көтеріліске қатысты.

Шернияздың әдебиет саласына қосқан бір жаңалығы – дәстүрлі, көне замандардан бері көшпенділер өмірінде белгілі орын алған суырыпсалмалық өнерін жетілдірді.

Шөже Қаржаубайұлы (1808-1895ж) – бұрынғы Көкшетау облысының Қызылту ауданында, кедей отбасында туып өскен. Жастай екі көзінен айырылған Шөже қобыз тартып, өлең айтуға машықтанады.

Шөже билеушілердің, жеке би-сұлтандардың екі жүзділігі мен зұлымдығын, басқа да ретсіз қылықтарын әшкерелеп отырды. Шөже – ірі эпик ақын. Әйгілі «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» жырының ең көркем нұсқасы Шөженің айтуымен тараған.

Сүйінбай Аронұлы (1822-1895ж) – қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданына қарасты Қаракәстек деген жерде дүниеге келген. Тапқыр, тілге жүйрік Сүйінбай он төрт, он бес жастан-ақ ақындық өнерге машықтана бастады. Халықты

сүйікті ақыны Сүйінбай өз өлеңдерінде өмір шындығын, қазақ еңбекшілерінің ой-арманын жырлап өткен.

ІV.Жаңа сабақты бекіту.
1 тапсырма: «Түймедақ» стратегиясы
(Келесі «Түймедақ» стратегиясында әр топқа сұрақтар оқимын, ал сіздер тақтада ілулі тұрған «түймедақтың» сызбасына жауабын жазасыздар.)
Дұрысжауаптар:

Махамбет Өтемісұлы 

Махамбет Өтемісұлы 

Шөже Қаржаубайұлы 

ШерниязЖарылғасұлы 

Сүйінбай Аронұлы 

Шөже Қаржаубайұлы 

Жәңгір хан 

Оқушыларды бағалау.

VІ. Рефлексия: «Бас бармақ»

VІ Үйгетапсырма.