КЕЛІСІЛГЕН:

Кафедра меңгерушісі:

_________Нурмагамбетов Б.Д.

«_____» ______20____жыл

БЕКІТЕМІН:

Директордың оқу-әдістемелік

Жұмысы жөніндегі орынбасары

__________М.Т.Абдазимова

«____» ________________20____жыл

№

1

2

1

Сабақтің түрі

Теориялық

Сабақтың әдіс-тәсілдері

Сұрақ-жауап, интербелсенді, түсіндіру, слайд қорғау, тест

Пәнаралық байланыс

Компьютерлік технологиялар, Цифрлық технологиялар+

2

Мақсаты

Білімділік

Оқушыларға киберқауіпсіздік ұғымы және жеке деректерді қорғау тәсілдері туралы түсінік беру, интернеттегі қауіптерді тану және олардан қорғану дағдыларын қалыптастыру.

Киберқауіпсіздік, фишинг, вирус, хакер, пароль, екі факторлы аутентификация сияқты негізгі ұғымдарды түсіндіру.

Интернеттегі жиі кездесетін қауіп түрлерін анықтауды үйрету.

Жеке ақпаратты қорғау ережелерін түсіндіру.

Дамытушылық

Оқушының логикалық ойлау қабілетін дамыту.

Ақпаратты талдау және нақты шешім қабылдау дағдысын жетілдіру.

Қауіп-қатерді алдын ала болжай білуге үйрету.

Тәрбиелік

Интернетті мәдениетті және қауіпсіз қолдануға тәрбиелеу.

Жауапкершілікке және цифрлық этика нормаларын сақтауға баулу.

Өз және өзгенің жеке деректеріне құрметпен қарауға үйрету.

М індеттері

Оқушыларға киберқауіпсіздік ұғымын түсіндіру. Интернеттегі қауіп түрлерін (вирус, фишинг, алаяқтық) тануды үйрету. Жеке ақпаратты қорғау жолдарын көрсету. Оқушылардың ойлау, талдау және салыстыру қабілетін дамыту. Дұрыс және қауіпсіз шешім қабылдау дағдыларын қалыптастыру. Топта жұмыс жасау және өз пікірін дәлелдей білуін дамыту. Интернетте мәдениетті және жауапты мінез-құлыққа тәрбиелеу. Өз және өзгенің жеке деректеріне құрметпен қарауға баулу. Онлайн қауіпсіздік ережелерін сақтау әдетін қалыптастыру.

3

Құндылықтары

Білім алушыларға қоғамға, еліне деген сүйіспеншілікті, азаттықтың қадірін, ұлттық бірлікті және азаматтық жауапкершілікті тереңірек ұғындыру.

4

Оқу-жаттығу процесінде білім алушылар меңгеретін күтілетін нәтижелер, құндылықтар

Киберқауіпсіздік ұғымын және оның маңызын түсіндіреді. Қауіп-қатерлердің негізгі түрлерін (вирус, троян, фишинг, әлеуметтік инженерия) ажырата алады. Интернетте қауіпсіз жұмыс істеу ережелерін қолдана алады. Күшті құпиясөзді құрастыра алады және оның маңызын түсіндіреді. Ақпаратты рұқсатсыз қол жеткізуден қорғау тәсілдерін қолдана біледі. Бейтаныс хаттар мен сілтемелерге келгенде ерекше сақтық танытады. Антивирус және қауіпсіздік параметрлерін қолдануды біледі. Қауіпті жағдайларды талдап, дұрыс шешім қабылдей алады.

5

ЖИ элементтері мен қажетті ресурстар

Смарт тақта, Ноутбук, LearningАpps org платформасы, Progman.kz платформасы, QR код

6

Сабақтың барысы:

Сабақты ұйымдастыру

(5 мин.)

Сәлемдесу. Жағымды психологиялық ахуал қалыптастыру.

Сабақтың тақырыбы мен мақсатын таныстыру.

1 топ «Хакерлер»

2 топ «Қорғаушылар»

3 топ «Сарапшылар»

7

Өткен тақырыпты қайталау

(15 мин.)

Progman.kz платформасы арқылы сұрақ жауап

1. Компьютерлік желі дегеніміз не?

Жауабы:

Компьютерлік желі — бірнеше компьютер немесе құрылғылардың бір-бірімен байланысып, ақпарат алмасуы.

2. Жергілікті желі (LAN) деген не?

Жауабы:

LAN – бір ғимаратта, мектепте, офисте орналасқан компьютерлердің шағын желісі.

3. Ғаламдық желі (WAN) деген не?

Жауабы:

WAN – бір-бірінен алыс орналасқан қалалар, елдер арасындағы желілерді байланыстыратын үлкен желі. Мысалы: Интернет.

4. Желідегі негізгі құрылғыларды ата.

Жауабы:

Компьютер, маршрутизатор (router), коммутатор (switch), желілік кабель, модем.

5. IP адрес деген не?

Жауабы:

IP адрес — желідегі әрбір құрылғыны анықтайтын бірегей сандық мекен-жай (мысалы, 192.168.1.1).

6. Маршрутизатордың (Router) қызметі қандай?

Жауабы:

Маршрутизатор желілер арасында деректерді бағыттайды және интернетті бірнеше құрылғыға таратады.

7. Wi-Fi дегеніміз не?

Жауабы:

Wi-Fi – сымсыз интернетке қосылу технологиясы.

8. Клиент-сервер желісі қалай жұмыс істейді?

Жауабы:

Сервер ақпарат пен қызметті ұсынады, ал клиент сол қызметті қолданады.

Мысалы: сервер сайтты сақтайды, клиент браузер арқылы сайтты ашады.

программасы арқылы тест тапсырмасы https://play.kahoot.it/v2/lobby?quizId=ed225f8c-f803-46a0-9788-51ddaca38587 Neebiroo@gmail.com

04658975

https://kahoot.it/challenge/04989826?challenge-id=04fc41e3-9404-4d99-b50f-eda8580e9490_1760589199710

1. Компьютерлік желінің негізгі мақсаты қандай?

A) Компьютерді безендіру

B) Компьютерлер арасында ақпарат алмасу

C) Компьютерді өшіру

D) Ойын ойнау

Дұрыс жауабы: B

2. Желінің ең кішкентай байланыс бірлігі қалай аталады?

A) Байт

B) Торап (узел)

C) Порт

D) Протокол

Дұрыс жауабы: B

3. Қай құрылғы интернетті үйдегі бірнеше құрылғыға таратады?

A) Пернетақта

B) Маршрутизатор (Router)

C) Принтер

D) Модемсіз қосымша

Дұрыс жауабы: B

4. Switch (коммутатор) қандай қызмет атқарады?

A) Желідегі құрылғыларды өзара қосады

B) Интернет жылдамдығын өлшейді

C) Компьютерді салқындатады

D) Аудио шығарады

Дұрыс жауабы: A

5. Кабель арқылы байланысқан желі қалай аталады?

A) Сымсыз желі

B) Аралас желі

C) Сымды желі

D) Мобильді желі

Дұрыс жауабы: C

6. Wi-Fi қандай байланыс түріне жатады?

A) Сымды

B) Сымсыз

C) Оптикалық

D) Спутниктік

Дұрыс жауабы: B

7. Қай құжат желіде деректерді жіберу және қабылдау ережелерін анықтайды?

A) Принцип

B) Нұсқаулық

C) Протокол

D) Шифр

Дұрыс жауабы: C

8. IP адрес не үшін қажет?

A) Желідегі құрылғыны бірегей анықтау үшін

B) Интернет жылдамдығын арттыру үшін

C) Компьютерді іске қосу үшін

D) Экранды басқару үшін

Дұрыс жауабы: A

9. DNS қызметінің міндеті қандай?

A) Файлдарды жою

B) Домен аттарын IP адреске түрлендіру

C) Компьютерді форматтау

D) Операциялық жүйені жаңарту

Дұрыс жауабы: B

10. Интернетке қосылуды қамтамасыз ететін құрылғы:

A) Колонка

B) Модем

C) Мышь

D) Проектор

Дұрыс жауабы: B

11. Пошта қызметін пайдалануға мүмкіндік беретін протокол:

A) HTTP

B) SMTP

C) FTP

D) TELNET

Дұрыс жауабы: B

12. Желі арқылы файлдарды жіберу үшін қолданылатын протокол:

A) FTP

B) POP3

C) DHCP

D) ICMP

Дұрыс жауабы: A

8

Жаңа тақырыпты түсіндіру

(15 мин.)

Жаңа тақырыпты түсіндіру. Слайд.

Кіріспе

Қазіргі ақпараттық қоғамда адамдардың өмірі технологиямен тығыз байланысты. Компьютерлер, смартфондар, интернет, әлеуметтік желілер — барлығы біздің күнделікті өміріміздің бір бөлігіне айналды. Біз хабарлама жазамыз, онлайн банк қолданамыз, сабақ оқимыз, ойын ойнаймыз, сурет пен құжаттарды бұлтта сақтаймыз.

Бірақ, цифрлық технология мүмкіндіктерімен бірге қауіптер де өсіп келеді. Интернетте зиянкестер, алаяқтар, хакерлер, вирустар және жеке ақпаратты ұрлайтын жүйелер бар. Сондықтан киберқауіпсіздік әр адамның өмірінде маңызды рөл атқарады.

1. Киберқауіпсіздік ұғымы

Киберқауіпсіздік — компьютерлік жүйелерді, желілерді және ондағы ақпаратты рұқсатсыз қол жеткізуден, шабуылдан, бүлінуден, ұрланудан қорғау шараларының кешені.

Киберқауіпсіздік мыналарды қорғайды:

Деректер (ақпарат)

• Құрылғылар (компьютер, телефон, сервер)

• Желі (Wi-Fi, интернет, корпоративтік желі)

• Пайдаланушының жеке шоты және аккаунттары

Киберқауіпсіздік тек ІТ мамандарына ғана керек емес. Ол:

• Жай қолданушыға — жеке деректерді сақтау үшін

• Оқушыға/студентке — өзінің әлеуметтік желілерін қорғау үшін

• Мұғалімге — оқу материалдары мен құжаттарын сақтау үшін

• Кәсіпкерге — бизнес және қаржыны сақтау үшін қажет.

2. Ақпараттық қауіпсіздіктің негізгі принциптері

Ақпараттық қауіпсіздік үш негізгі қағидаға сүйенеді:

Принцип Мағынасы Мысалы

Құпиялылық Ақпаратқа тек рұқсат етілген адам қол жеткізуі керек Парольді ешкімге айтпау

Бүтіндік Ақпарат өзгермей, дұрыс күйінде сақталуы тиіс Ешкім журналдағы бағаларды өзгертпеуі керек

Қолжетімділік Қажет кезде ақпарат қолжетімді болуы керек Сайт немесе сервер істеп тұруы тиіс

Егер осы үш принциптің бірі бұзылса, онда ақпараттық қауіпсіздік бұзылды деп есептеледі.

3. Киберқауіп-қатерлер түрлері

Киберкеңістікте адамға қауіп төндіретін бірнеше негізгі қауіп бар.

1) Компьютерлік вирустар

Бұл — зиян келтіру үшін жазылған бағдарламалар.

Түрлері:

• Троян (Trojan) — пайдалы бағдарлама болып көрінеді, бірақ жасырын зиян келтіреді.

• Червь (Worm) — желі арқылы өздігінен таралады.

• Шпиондық бағдарлама (Spyware) — адамның әрекеттерін жасырын бақылайды.

• Рансомваре (Ransomware) — файлдарды бұғаттап, ақша талап етеді.

2) Хакерлік шабуылдар

Хакер — жүйеге заңсыз кіруге тырысатын адам.

Мақсаты:

• Жеке деректерді ұрлау

• Банктік шотқа кіру

• Аккаунттарды иелену

3) Фишинг (Phishing)

Адамды алдап, оның паролін, банк картасын, SMS кодын алу әдісі.

Алаяқтар:

• Банк қызметкеріміз деп жазады

• Жалған сайтқа сілтеме жібереді

• «Аккаунтыңыз бұғатталды» деп сендіреді

4) Әлеуметтік инженерия

Психологиялық ықпал жасау арқылы ақпарат алу.

Мысал:

«Сәлем, мен сенің досыңмын, жаңа нөмір, маған ақша аударып жібер.»

4. Құпия сөз қауіпсіздігі

Көп адамдар әлсіз пароль қояды:

123456, qwerty, parol, Askar2008

Мұндай құпия сөзді 10 секундта табуға болады.

Қауіпсіз пароль қандай болуы керек?

• Кемінде 12 таңба

• Жалпы сөз емес (мысалы: «мектеп», «қазақ» т.б.)

• Бас және кіші әріптер

• Сандар

• Арнайы символдар: @ # * ! ?

Мысалы:

Qw4!bN9@Kp2#

Парольді жиі өзгертудің қажеті жоқ, бірақ ешкімге беруге болмайды.

5. Екі факторлы аутентификация (2FA)

Бұл — жүйеге кіру үшін тек пароль емес, екінші дәлел де қажет.

Мысалы:

• SMS код

• Қолданба коды (Google Authenticator)

• Саусақ ізі немесе Face ID

2FA қосылған аккаунтты бұзу 5–20 есе қиын.

6. Жеке деректерді қорғау

Жеке деректерге:

• ЖСН

• Телефон нөмірі

• Мекен-жай

• Карта нөмірі

• Әлеуметтік желідегі ақпарат

жатады.

Бұл ақпаратты ешқашан таныс емес адамға жібермеу керек.

7. Қауіпсіз интернет ережелері

Ереже Түсінік

Бейтаныс сілтемені ашпа «Сыйлық ұтып алдың» — алаяқтық

Белгісіз файлды жүктеме Вирус болуы мүмкін

Қоғамдық Wi-Fi-дан банк қолданба Қауіпті, деректер ұсталып қалуы мүмкін

Әр аккаунтқа жеке пароль қой Біреуі білінсе, бәрі бұзылмасын

Жеке ақпаратты жариялама Сурет, оқу орны, мекен-жай

8. Кибермәдениет

Кибермәдениет — интернеттегі әдеп, құрмет, жауапкершілік.

Басқа адамның жеке ақпаратын жариялама

Әлеуметтік желіде негатив жазба

Әрқашан ойнап емес, ойланып әрекет ет

Қорытынды

Киберқауіпсіздік — бұл өзіңді интернеттегі қауіптен қорғау қабілеті.

Ол тек техникалық білім емес — ол әдет.

Есте сақта:

• Ақпарат құнды

• Жеке деректер маңызды

• Қауіп интернеттің кез келген бұрышында бар

Сақ болу — өзіңді қорғау

9

Жаңа тақырыпты пысықтау

Тапсырма орындау

(25 мин.)

1. Сұрақ-жауап әдісі

Мұғалім әр оқушыдан немесе топтан сұрайды:

Киберқауіпсіздік дегеніміз не?

Қауіп-қатердің қандай түрлерін білесің?

Вирус пен троянның айырмашылығы қандай?

Фишинг қалай жүзеге асады?

Күшті құпиясөз қандай болу керек?

Оқушылар қысқа, нақты жауап береді. Мұғалім қажет жерде түзетеді және толықтырады.

Тапсырма орындау (15 мин.)

1-тапсырма: Құпиясөз бағалау

Оқушылар берілген құпиясөздердің қауіпсіз немесе қауіпті екенін анықтайды.

Құпиясөз Қауіпсіз бе? Себебі

123456

qwerty

abai2005

Kz!Tech_2024

Askar123

Жауаптың үлгісі:

Құпиясөз Қауіпсіз бе? Себебі

123456 Қауіпті Өте қарапайым, оңай табылады.

qwerty Қауіпті Пернетақта ретімен терілген.

abai2005 Орташа Туған жыл, жеке байланыс болуы мүмкін.

Kz!Tech_2024 Қауіпсіз Бас әріп, кіші әріп, сан, белгі бар.

Askar123 Қауіпті Тек сөз + сан, оңай болжанады.

2-тапсырма: «Шабуыл түрін анықта»

Оқушылар берілген жағдайларға қарап шабуыл түрін анықтайды.

Жағдайлар Шабуыл түрі

Сізге банк атынан келген SMS: «Картаңыз бұғатталды, сілтемеге өтіңіз».

Компьютер баяу жұмыс істей бастады, белгісіз терезелер ашылады.

Бейтаныс адам Wi-Fi пароль сұрайды: «Тек бір минутқа».

Сыртқы флешкадағы беймәлім файлды іске қосқаннан кейін деректер жоғалды.

Жауап:

Жағдайлар Шабуыл түрі

SMS сілтеме → Фишинг

Компьютер баяу → вирус терезелер → Вирус (Зиянды ПО)

Wi-Fi сұрауы → Әлеуметтік инженерия

Флешка → деректер жоғалу → Троян / Зиянды бағдарлама

3-тапсырма: Топтық тапсырма (Қорғау жұмысы)

Тақырып: «Интернетте қауіпсіз болу ережелері»

Әр топ 5 ереже жазып, тақтаға қысқаша қорғайды. (2 мин.)

Мысалы:

№ Қауіпсіздік ережесі

1 Бейтаныс сілтемелерді ашпау.

2 Күшті құпиясөз қолдану.

3 Деректерді резервтік көшіру.

4 Белгісіз флешкаларды қоспау.

5 Wi-Fi-ға кез келген адамды қоспау.

Бағалау

Топпен жұмыс – 5 балл

Жеке тапсырмаларды орындау – 5 балл

Сұраққа жауап – 5 балл

10

Жаңа тақырыпте бекіту

(10мин.)

1. «Иә немесе жоқ» әдісі (5 мин.)

Мұғалім сөйлемдерді дауыстап оқиды, оқушылар Иә / Жоқ деп жауап береді.

Сөйлем Жауабы

1. Күшті құпиясөз кемінде 8 таңбадан тұруы керек. Иә

2. Бейтаныс сілтемелерді ашуға болады, егер олар қызық көрінсе. Жоқ

3. Вирус компьютердің жұмысын баяулатады және файлдарды бүлдіре алады. Иә

4. Банктен келген SMS хабарламаларға сілтемені тексермей басуға болады. Жоқ

5. Wi-Fi құпиясөзін бөгде адамдарға айтуға болмайды. Иә

6. Фишинг — бұл адамдарды алдап, деректерін алу әдісі. Иә

7. Компьютерге антивирус орнату міндетті емес. Жоқ

Мұғалім әр жауапты қысқаша түсіндіріп өтеді.

2. «Сәйкестендір» тапсырмасы (5 мин.)

Төмендегі қауіп-қатер түрлерін анықтамаларымен сәйкестендіріңіз:

Атауы Анықтамасы

A) Вирус 1) Адамды алдап, жеке ақпаратын алу

B) Фишинг 2) Компьютер жүйесіне еніп, зиян келтіретін бағдарлама

C) Троян 3) Өзін пайдалы бағдарлама сияқты көрсететін зиянды ПО

D) Антивирус 4) Вирустарды тауып, жойып отыратын бағдарлама

Дұрыс жауабы:

A → 2

B → 1

C → 3

D → 4

Қорытынды сұрақтар:

Интернетте өзін қалай қауіптен қорғауға болады?

Неліктен әр аккаунтқа әр түрлі құпиясөз қолдану маңызды?

Егер сізге күмәнді хабарлама келсе, не істеу керек?

Оқушылар өз ойымен бөліседі.

11

Сабақты қорытындылау және бағалау (8 мин.)

А) Топ ұпай сандары бойынша бағаланады. Топ

басшыларының есебі.

Ә) Padlet.com онлайн тақтасы арқылы ұялы телефондарын пайдаланып,QR код арқылы сабаққа кері байланыс береді

12

Үй тапсырмасы

(2 мин.)

Қалаған мессенджер / әлеуметтік желіде (Instagram, WhatsApp, Telegram)

Қауіпсіздік параметрлерін қарап,

төмендегі сұрақтарға жауап жазу:

Екі факторлы аутентификация қосылған ба?

Жеке ақпарат кімге көрінеді?

Құпиясөзді қашан соңғы рет ауыстырдың?

Жауапты 5-7 сөйлеммен жазу.