Ашық сабақ, Наурызбек жыраудың қайырымдары мен иірімдері

Шалқар аудандық Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы саз мектебі.

Дәстүрлі ән класының оқытушысы: Ерсейітов Төремұрат Нұрмұқанұлы

Ақтөбе облысы, Шалқар қаласы.

Ашық сабақ тақырыбы:

<<Наурызбек жыраудың қайырымдары – иірімдері>>

Сабақтың мақсаты:

Домбыра сүйемелдеуімен Наурызбек жыраудың қайырым – иірімдерін дауыс ырғағымен байланыстыру.

Дамытушылығы: Домбырада еркін ойнау қағыстарды меңгеру және дамыту.

Тәрбиелігі: Терме сөздеріндігі нақыл сөздер мен ұлағатты ой туындысының адам бойына берер шапағаты оқушының сана сезімін арттырып, қабілетінің жоғаылауына ықпал етуі.

Көрнектілігі: Үнтаспа, суреттер.

Сабақтың түрі: Дәстүрлі.

Оқыту әдісі: Сөздік.

Оқыту формасы: Жекелей.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру: Оқушымен амандасу, журналға белгі қою, күнделікті тексеру домбыраның құлақ күйік келтіру.

Үй тапсырмасын сұрау: Дауыс ашуға арналған жаттығулар.

Ғ.Құрманғалиевтің әні <<Сәлем Қазақстан>> қосымша оқушының кем-кетігі болса тоқталып түсінік беру.

А

Нұрым

жырау

Махамбет

Наурызбек

жырау

Кердері

Әбубәкір

Нұрпейіс

Байғанин

Батыс өңірі Терме

дәстүрі

Бастау

Қайырым

Иірім

Дауыс

ырғағы

Жаңа сабақ:

Наурызбек жыраудың қайырым –иірімдері. <<Биссіміллә деп қолыма>>Наурызбектің термесі. Жыраудың өмірбаяны, еңбектеріне тоқталу. Бірнеше терме, толғауларына тоқталып, қайырым – иірімдерін оқушыға орындап көрсету.

Жоғары–төмен қағыстарын ала отырып, сол қолмен перне басу әдістерін, дауыс ырғақтарымен байланыстыру. <<Талап пен тәртіп>>туралы қағидалар терме, толғау, жыр орындалғанда термеші өз ережелерін жақсы білу керектігін түсіндіремін.

1. Өлеңнің әрбір қатары, әрбір сөзі жұмбақ, тіпті бір әрпін өзгертіп айтуға болмайды.

2. Домбыраны даңғырлатпай қажетті жерінде ғана саздымайда үнмен тартып, әрбір сөзді, буынды ашық әуенмен нақышына келтіре отырып, қолға ұстатқандай, анық та түсінікті айту қажет.

3. Осыған орай, әрбір дыбыс ырғағын сөздердің, буындардың ұйқасын бұзбай, бұрмаламай, сөз буынымен жымдасып, бір –біріне сай келетіндей етіп айту керек, өйткені жыр сүйер қауым сөз бен сазды бірдей және айқын тыңдағанда ғана жан рахатына бөленеді.

4. Дауысың мен деміңнің мүмкіндігіне, өлең ұйқасының ырғағына қарай әніңе түрлендіріп, құбылтып, шымырлататындай, тыңдаушының жүрегі бірде елтіп, бірде асаудай бұлқынатындай, кейде езу тарғызып, кейде еріксіз егілетіндей қылып айт. Қозғалыс қимыл мен домбыра ойнау шеберлігін көрсете отырып, тыңдаушының көңілінен шыға білу. Ең бірінші орындап отырған терме толғауға түсініктеме беріп, көрерменді қаратып, ой санасына жіктеп терме толғауға осылардың барлығын жеткізе білу.

5. Жалпы терме толғаулар, жыр – дастандарда домбыра сүйемелдеуімен орындалса, ең бастысы сарын, әдемі өрнекпен қайырым –иірімдерді құлаққа жағымды етіп жеткізу орындаушыға байланысты. Терме толғаулардың өн бойындағы байлылығы қайырым – иіріммен сабақтасып жатады, қайырым – иірім орындалатын шығарманың басында, ортасында немесе аяғында келіп отыра береді. Қайырым – иірімсіз ән – терме, жыр – толғау болмайды. Осыны орындап жеткізу орындаушының бойына бітетін үлкен киелі қасиет. Біздің алып отырған термеміз Наурызбектің <<Биссіміллә деп қолыма>>толғауы. Термеде айтылатын бұрынғы нақыл сөздер Ер азаматтың, қадір қасиеті адам

баласының дүниеге келгесін адамгершілікті, инабаттылықты, әдептілікті, көрегендік пен имандықты бойына сіңіріп өсуі. Жалпы қазақ баласына тән асыл қасиеттерді суреттеп жеткізген. Басқа терме толғаудағы сияқты бұл терменің орындалу барысы бір жүйеге қойылған. Бір төмен бір жоғары қағыстармен алмасып сілкіп алу әдістері қолданылып отырады. Қайрым – иірімдерінде қағыс алмасып жоғары төмен дауыс ырғақтарымен сабақтасып әдемі бояуларымен өрнектеледі.

Шалқар Туған

жылы 1932 жыл

Алматы

консерваториясында

Дәстүрлі ән кафедрасында

Наурызбек жыршы

Алматықайтыс болған

жылы 1994 жыл

Шәкірттері

Өсербай жырау

Мырзағұл жырау

Қаламқас Орашева

Қырықтан астам

Жыр дастан

орындаушы

Қоныстанған

мекені – Қоңырат

Дамыту:Домбыраны дауысқа келтіріп, жаңағы айтылған кағысты пайдаланып, дауыс ырғақтарын қайырым –иірімдерді алу ойнау.

Бірдейде болып тумай жүр

Адамзаттың баласы

Шежіреден тыңдасаң

Ұзақта жатыр сағасы

Осыларды біздерге

Шежірілеп қалдырған

Жақсылардың мұрасы.

Бекіту:

1. Қайырым – иірім дегеніміз не?

2. Термедегі сөздер қандай мағынада айтылған?

3. Термедегі сөздер қандай мағынада айтылған?

4. <<Биссіміллә деп қолыма>>қай өңірдің жыраулық мектебіне жатады?

5. Авторы кім, қай жерде дүниеге келген?

6. Жыраудың шәкірттері кім, есімдерін атау?

Қорытындылау:

Бүгінгі сабағымызда біз Наурызбектің қайырым –иірімдерін жұмыс жасай отырып <<Биссіміллә деп қолыма>>термесін жаттап домбырамен қосылып айту және дамыту.

Бағалау: