Білім беру саласындағы негізгі халықаралық құжаттарға сәйкес Қазақстан Республикасының заңнамасында даму мүмкіндіктері шектеулі балалар үшін білім алуға тең құқықтар қағидаты көзделген.

Біздің елімізде инклюзивті білім беру жүйесінің дамуы туралы ресми дерек «Қазақстан Республикасының Білім беруді дамытудың 2010-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында» көрсетілген. Республикада 2375 бала үшін 166 балабақшада инклюзивті білім беру жүзеге асырылуда, бұл анықталған даму мүмкіндіктері шектеулі балалардың жалпы санының 14%-ын құрайды. Бұдан басқа, даму мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған 39 арнайы балабақша мен жалпы мақсаттағы балабақшаларда 315 арнайы топ жұмыс істейді.

Сондықтан мемлекеттік Білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған бағдарламасына бірінші рет инклюзивті білім беруді дамыту қосылды. Бұл бағдарламада инклюзивті білім жүйесін дамытудың мына мәселері көрсетілген:

2015 жылға қарай аталған міндетті шешу үшін:

– мүмкіндіктері шектеулі балаларды біріктіріп оқытудың модульдік бағдарламалары;

– мүмкіндіктері шектеулі балаларды жалпы білім беретін ортада біріктіріп оқыту ережесі әзірленеді, түрлі кемістігі бар балалар үшін бірігу нысандары анықталады;

– мүгедек балаларға қашықтықтан білім беруді ұйымдастыру қағидалары әзірленеді;

– 2020 жылға қарай білім беру ұйымдарында мүгедек балалар үшін көтергіш жабдықтар, пандустар, санитарлық бөлмелерде арнайы құралдар орнату, тұтқалармен, арнайы парталармен, үстелдермен және басқа да арнайы компенсаторлық құралдармен жарақтандыру арқылы «кедергісіз аймақтар» құрылады;

– мүмкіндіктері шектеулі балаларды оқытуға және тәрбиелеуге тең қол жеткізу үшін жағдайлар жасалды (педагог-дефектологтардың, балаларды психологиялық-педагогикалық сүйемелдеудің, арнайы жеке техникалық және компенсаторлық құралдардың болуы);

– үйде білім алатын мүгедек балалардың жеке мүмкіндіктері мен қажеттіліктері ескерілуде, компьютерлік техникамен және компьютерлік қамтамасыз ету жинақтарымен қамтамасыз етіледі.

Инклюзивті білім беруді даму мүмкіндіктері шектеулі балалардың білім алу жүйесін жетілдірудің басты бағыттарының бірі ретінде қарастырылған. Бала және оның ата-анасының тұрғылықты жеріне сәйкес жалпы типтегі мекемелерде мұндай балаларға білім беруді ұйымдастыру оларды ұзақ мерзімге мектеп-интернатқа жіберуден сақтап, отбасында тәрбиеленіп тұруы үшін жағдай жасайды, қалыпты деңгейдегі дамыған құрдастарымен күнделікті қарым-қатынас жасауды қамтамасыз етеді, әлеуметтік бейімделуі және қоғамға кіріктіруге қатысты мәселелерді тиімді шешуге мүмкіндік береді.

2011-2020 жылдары Қазақстан Республикасының білім беруді дамыту мемлекеттік бағдарламасының басты мақсаты-білім беру үдерісінің барлық қатысушыларын жақсы білім беру қорлары мен технологияларына тең қол жетімділігін қамтамасыз ету болып отыр.

Бағдарлама жалпы білім кеңістігінде даму мүмкіндігі шектеулі балаларды қоса алғанда, барлық балаларды қамту үшін қажетті құқықтық базаны құру қызметті ықпалымен жүзеге белгіленді. Мемлекеттік бағдарлама 2020 жылға қарай білім бағытталған:

–3035 мектеп оқыту және балаларды тәрбиелеу мүгедек (мектеп мұғалімдері, дефектолог және балаларға арналған психологиялық-педагогикалық қолдаудың болуы, арнайы жеке техникалық тең қол жеткізу үшін жағдай жасайды және компенсаторлық құралдардың болуы);

–инклюзивті білім беру үшін жағдай жасау, 70% -ға мектептердің жалпы саның үлесін арттыру;

–мүгедек балаларға арналған «кедергісіз қол жеткізуді» жасайтын мектептердің үлесі, мектептердің жалпы саны-20%;

–инклюзивті білім берумен қамтылған балалардың үлесі, даму мүмкіндігі шектеулі балалардың жалпы саны-50%

Қазақстан Республикасының білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында инклюзивті білім беруді дамытудың мәселелері қарастырылған. Бұл қазіргі уақытта біздің еліміздің білім беру саласында өзекті мәселелерің бірі екені айқындалып отыр.

Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында барлық балалардың, соның ішінде негізгі білімді қажет ететін оқушылардың жалпы білім беру кеңістігіне қосудағы іс-шаралардың уақыты және күтілетін нәтижелер көрсетіп берілді.

2011-2020 жылдарға арналған білім беруді дамыту мемлекеттік бағдарламасын іс жүзінде қолға алуың басты негізі тек инклюзивті білім беру жүйесін жемісті дамыту ғана емес, сонымен қатар жоспарланған барлық бағдарламалық іс-шараларды жүзеге асыруға сенімділік тудыру болып табылады.

Еліміздегі негізгі саясаттың басты міндеттерінің бірі-мүмкіндіктері шектеулі балалардың ата заңымызда білім алу құқықтарын жүзеге асыруды қамтамасыз ету.

Қазақстанда мүмкіншілігі шектелген балалардың туғанынан бастап әлеуметтік және медициналық-педагогикалық коррекциялық амалдары, психологиялық-медициналық-педагогикалық тексерілуді және білім алуды ақысыз пайдалану құқығы еліміздің бас Конституциясында «Білім туралы», «Мүмкіншілігі шектелген балаларды әлеуметтік және медициналық-педагогикалық тұрғыдан қолдау туралы», «Арнайы әлеуметтік қызмет туралы» заңдарда бекітілген.

Бүкіл еліміздегі білім беру саласындағы халықаралық құжаттар еліміздегі заңнамасына сәйкес негізінде құралған мүмкіндігі шектеулі баланың білім алудағы тең құқықтар қағидасы қарастырылады.

Даму мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ететін құжаттардың бірі - «Қазақстан Республикасында мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» заңында көрсетілген. Мүмкіндігі шектеулі балаларды әлеуметтік қорғау принциптері мыналар болып табылады:

- адам құқықтарын адамзат құрметтеу;

- басқа азаматтармен бірге мүмкіндігі шектеулі жандарға арналған тең құқықтар болуы, денсаулық сақтау, білім беру және жұмыспен қамту, оның ішінде жұмыспен қамту еркін таңдау;

Даму мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқықтарын қолдау құқықтық құжаттарды талдау мүмкіндігі шектеулі жандардың білімге тең қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін құқықтық реформалар инклюзивті білім беруді дамыту үшін негіз қаланды. Арнайы оқыту бірыңғай нысан орнында оқу орындарына отырғызу барлық қажетті жағдайлар қамтамасыз етуге тұрғылықты жері бойынша жалпы білім мекемеде үйренуге әр баланың сөзсіз құқығы қамтамасыз білім берудің жаңа әлемнің көптеген жетекші елдерінде танылған, инклюзивті нысаны болып келеді.

Негізінен, Қазақстан Республикасында инклюзивті білім беру 90-шы жылдары бастау алып тарала бастады. Сүлейменова Р. А. профессор педагогика ғылымдарының докторы бастамасымен түрлі халықаралық ұйымдардың қолдауымен, негізгі білім беру даму мүмкіндігі шектеулі балаларды енгізу туралы мемлекетке құру туралы және зерттеулер мен әзірлемелерді ұйымдастырды. Әзірленген Сүлейменова Р. А инклюзивті білім анықтау саласындағы Қазақстан Республикасының мемлекеттік саясатының негізі болды.

Инклюзивті білім беруде мүмкіндігі шектеулі балаларды инклюзивті сыныптарға қабылдау, Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Жалпы білім беру ұйымдары (жалпы орта, бастауыш, негізгі орта) қызметінің үлгілік қағидалары» 2013 жылғы 17 мамырда бекітілген № 499 Қаулысы, «Білім беру ұйымдарында мүмкіндігі шектеулі балаларды анықтаудың үлгiлік ережесiне» сәйкес жүргізіледі.

Жалпы білім беретін мектептердегі инклюзивті сыныптардың толымдылығы білім беру бойынша құзіретті органдар бекіткен құқықтық-нормативтік құжаттар бойынша толықтырылып, жүзеге асырылады.

Жалпы білім беретін мектептердегі инклюзивті оқыту барысыбілім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына сәйкес жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мекемелеріндегі оқыту процессіне қойылатын талаптарға сәйкес, инклюзивті білім беруді жүзеге асыратын білім мекемелеріндегі оқыту процессі бірдей ұйымдастырылады:

Қазақстан Республикасының білім беру жүйесіндегі бүкіл өзекті міндеті – балаларға білім беру болып табылады. Бұл міндет жаңа ортаға өзгеріп кәсіби оқытушылардың біліктілігі мен өскелең ұрпақты тәрбиелеу және дамыту оларғақойылатын талаптарды арттырады. Осының негізінде ерекше мәні ретінде, болашақ бастауыш сынып мұғалімдерін инклюзивті білім беруге даярлығын қалыптастыру болып табылады.