Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті.

РЕФЕРАТ

Тақырыбы : Аударыспақ спортының физиологиясы

Орындаған: ФКС- 311 тобының студенті Темирханов.С.М

Тексерген: PhD қауымдастырылған профессор

Мендіғалиева Аягөз Сәрсенбайқызы

Орал 2023

Мазмұны Кіріспе................................................................................................3

Ұлттық ойындар – жастарға арналған дене тәрбиесінің негізі

1. Жалпы ережелер………………………………………..4

2. Өткізу орны мен тәртібі және салмақ дәрежесі……..7

3. Жарысты өткізу жүйесі…………………………………8

4. Аттарға қойылатын талаптар…………………………11

5. Аударыспақ спортының Батыс Қазақстан облысында дамуы 13

6. Aударыспақ спортының адамға тигізер әсері………..16

Қорытынды.........................................................................17

Қолданылған әдебиеттер......................................................18

Кіріспе

Қазақ халқының ұлы ойшылы Абай Құнанбаев «Ойын ойнап, ән салмай, өсер бала бола ма?» - деп айтқандай баланың өмірінде ойын ерекше орын алады. Халқымыз ойындарды тек балаларды алдандыру, ойнату әдісі деп қарамай, олардың мінез-құлқының қалыптасу құралы деп ерекше бағалаған.

Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында: білім алушылар мен тәрбиелеушілер, педагог қызметкерлер мен ересектер арасында әр түрлі: спорттық жарыстар, ұлттық ойындар, семинарлар, конференциялар сондай-ақ, іс-шаралар ұйымдастыру және өткізу көрсетілген. Демек, қазақтың ұлттық ойындары сауықтық жағынан ғана емес, ол-спорт, ол- өнер, ол- шаруашылық тәжірибелік маңызы бар тәрбие құралы.

Ұлттық ойындардың адамға тигізетін пайдасын халық ертеден-ақ білген. Ойындар атадан балаға, үлкеннен кішіге мұра болып жалғасып, халықтың дәстүрлі шаруашылық, мәдени, өнер тіршілігінің жиынтық бейнесі әрі көрінісі болған. Қазақтың ұлттық ойындары жүгіру, секіру элементтеріне бай. Ойындарды көп ойнап, жүгіріп, далада, таза ауада жүру – жас ағзаның дұрыс та сергек өсуінің көзі болған және де балалар ойын ойнаған кезде ерлікті, өжеттікті, батылдықты, шапшаңдықты сонымен қатар, мінез-құлық ерекшеліктерін, білек-күшін, дененің сомданып шынығуын қалыптастырады. Сондықтан ұлттық ойындарды оқу-тәрбие үдерісінде пайдалану қоғамымыздың ұлттық идеологиясын нығайтудағы өзекті мәселелердің бірі.

Бүгінгі жас ұрпаққа үлгілі, өнегелі тәрбие беру – қазіргі қоғамның басты міндеттердің бірі. Ойын арқылы бала қоршаған ортаны өз бетінше зерделейді, өзінің өмірден байқағандарын іске асырып, қоршаған адамдардың іс-әрекетіне еліктейді.

Ұлттық ойындардың тәрбиелік маңызы туралы М.Жұмабаев ойындарды халық мәдениетінен бастау алар қайнар көзі, ойлау қабілетінің өсу қажеттілігі, тілдің, дене тәрбиесінің негізгі элементі деп тұжырымдайды. Қазақтың белгілі ғалым ағартушылары А.Құнанбаев, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин халық ойындарының балаларға білім берудегі тәрбиелік мәнін жоғары бағалап, өткен ұрпақтың дәстүрі мен салтын құрметтеп, адамдардың ойы мен іс-әрекетін танып түсінуде жастардың эстетикалық, адамгершілік ой талабының өсуіне, оның атқаратын қызметін жоғары бағаласа, Е.Сағындықов өз еңбегінде: «Қазақтың ұлт ойындары тақырыпқа өте бай және әр алуан болады», - дей келіп, ұлт ойындарын негізінен үш салаға бөліп топтастырған. Ә.Диваев «Игры киргизских детей» атты еңбегінде тарихта алғаш рет қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырады: 1) рулық-қауымдық құрылыс кезеңінде өмірге келген ойындар; 2) дәстүрлі-қозғалыс ойындары; 3) спорттық ойын түрлерін жатқызады.

1. Жалпы ережелер

Қазакстан Республикасында өткізілетін барлық ресми жарыстар

(чемпионат, турнир, кубок, кешенді жарыстар) Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Спорт және дене шынықтыру істері комитеті мен Қазақстан Республикасы Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы бекіткен Ережеге сәйкес өткізіледі.

«Аударыспақ» спорты жеке және командалық спорт.

Жарысты өткізу ережесі мен есебін жургізу регламентпен белгіленеді, оны жарысты өткізетін ұйым әзірлейді.

Жарыс регламенті мынадай тараулардан тұрады: - атауы

- мақсаттары мен міндеттері;

- өткізілетін орны мен уақыты;

- жарысты өткізу жуйесі, жарысты басқару;

- қатысатын ұйымдар мен жарысқа спортшылардың міндеті;

- спортшылар, жаттықтырушылар, төрешілер жэне баска да

жарысқа спортшылардың тіркелген құрамы;

-жарысқа спортшылардың жасы мен жынысы; - допингтік бақылаудан өткізу тәртібі;

- өтінім берудің мерзімі мен тәртібі;

- спортшы мен жылқыны жарысқа жіберу талабы;

- нәтижелерді багалау тәртібі мен жеңімпаздарды анықтау;

- наразылықтарды қарау тәртібі жане соған байланысты шешім шығару ;

- медициналық көмек, қогамдық тәртіп және өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету;

- жарысқа қатысуға байланысты спортшылардың шығыны;

-

1. Сурет

Аттың артына шығып қолдан тарту әдісі

2-ші сурет

Бір қолдан тартып сүйреу әдісі

Жарыстыңбағдарламасы; - қаржылық шығыны;

- жарыс жеңімпаздары мен жүлдегерлерін марапаттау;

Жарыс ережесі жарысқа қатысуға шақырылатын ұйымдарга

жарыстың өткізілу күніне дейін жолдануга тиіс уақыт:

- дене шынықтыру және спорт ұжымдарының жарыстары кемінде 2

ай бұрын;- аудандық және қалалық жарыстар кемінде 3ай бұрын;

- облыстық жарыстар 6 ай бұрын;

- республикалык жарыстар 6 ай бұрын;

- халықаралык жарыстар кемінде 1 жыл бұрын.

Төрешілер

Төрешілер кұрамы - Бас тореші 1

- Хатшы 1

- Алаң жетекшісі 1

- Алаңдағы торешілер 3

- Қосалкы алаң төрешілері 5

- Уақыт бақылаушы терешілер 1 - Барлығы 12 төреші.

Даулы жағдай туындағанда, бас төреші төрешілер алқасын шақырып, даулы мәселені дауыс беру арқылы шешеді.

Жалпы міндеттері

Алаң жетекшісі, алаңдағы төреші және қапталдағы төрешілер

әрбір қолданылған әдіске жеке баға бере отырып, шешім қабылдайды.

Төрешілердің міндетіне жарыс ережесінде қаралган айыптау

шаралары да кіреді.

төреші шешіміне наразылық туындаған жагдайда қайталау бейнежазбаларды көру арқылы екі қарсыластың барлықәдіс-айласына берілген бағаның нақты көрінісі анықталады.

Бас төреші

Бас төреші жарысқа басшылық жасайды және сайыстың Ережеге

сәйкес өтуін қадағалайды.

Бас төрешінің міндеттері:

- Жарысты өткізетін алаңнын дайындығын және қажетті құрал-жабдықтардың талапқа сай болуын қадағалау;-Жарыс орнын қабылдау туралы құжат жасау;

-Салмақ өлшейтін төрешілерді белгілеу;

-Жеребе тартуды ұйымдастыру;

-Төрешілерді топқа бөліп, әр айналымның жұп құрамын тексеріп,

бекіту;

-Наразылықтар бойынша шешім қабылдау;

-Төрешілер алқасының мәжілісін күнделікті жарыс күндері өткізіп отыру;

- Белдесудің қорытынды шешімін келесі айналым белдесулер басталғанша шыгару;

- Ісқагаздар мен хаттамаларды белгіленген уақытта жарысты өткізген ұйымга тапсыру.

Бас төрешінің құқықтары:

- Жарыс өтетін орын бәсеке басталғанға дейін даяр болмаса,жарысты тоқтата алады;

- Жарыстың барысында кедергілер орын алса, жарысты уакытша тоқтатады немесе үзіліс жариялауға құқылы;

- қажетті жағдайда жарыс бағдарламасына өзгеріс енгізе алады;

- өрескел қателіктер жіберген немесе өздеріне жүктелген міндеттерді атқара алмаган төрешілерді міндетінен босата алады; -Жарыс кезінде төрешілерге бағынбаған немесе жарысқа спортшыларға дөрекілік көрсетіп, жұмысына кедергі жасаған команда басшысына ескерту жасай алады немесе жарыстан шеттете алады;

- Моральдық тұргыда жатқылықтар көрсетіп, танытқандарды жарыстан шеттетуге құқылы;

- Балуандардын әрекетін бағалауда төрешілердің пікірі сәйкес келмесе, қорытынды

шығаруды тоқтата тұрып, қосымша төрешілер, команда талқылаудан кейін (талқылауға тек сол белдесуге қазылық еткен төрешілер қатысады) келісімді шешім шығарады.

Бас төрешінің өкімдерін жарысқа спортшылар,өкілдері мен бапкерлері бұлжытпай орындауға тиіс.

4.Өткізу орны мен тәртібі [2]

Спортшылардың құжаттары;

Жарысқа спортшы балуандардың жеке куәлігі және сақтандыру

куәлігі болуы шарт.

Команда құрамы: спортшылар - 9; жаттықтырушы - 1 жетекші- 1 ат күтуші - 2 мал дәрігері - 1, көлік жургізуші -.2 Аттардың саны -9 дан аспауы керек.

Таразыға түскен кезде спортшы төрешілер алқасына жеке куәлігін көрсетуге міндетті.

Жасына қарай топқа бөлу, салмақ дәрежелері; Жасөспірімдер, 15-17 жас.

1. 42 келі 2.48 келі 3.54 келі

4.59 келі 5.65 келі

6. 71 келі

7. 77 келі

8. 82 келі 9.+ 82 келі

Белдесу уақыты 4 мин.

Жастар, 18-23 жас. 1.52 келі

2.57 келі . 3 62 кели 4. 68 келі

5.74 келі 6.82 келі 7.87 келі 8. 95 келі 9. +95 келі

Белдесу уақыты 5 мин.

Ересектер, 24 жастан жогары 1. 57 келі

2.62 келі . 3 68 келі 4. 74 келі 5.80 келі 6. 87 келі 7.94 келі

8. 100 келі

9. +100келі

Белдесу уақыты 5 мин.

Абсолюттік салмак дэрежесіне 80 келіден жоғары салмақтағы балуандар қатыса алады.

4.4. Жарысты өткізу жүйесі: [2]

- Салмақ кестесі бойынша балуандар екі топқа бөлінеді.

Әрқайсысының реттік нөмірі жеребе арқылы анықталып, нөмірі жарыс

біткенше сақталады;

- Жеңіске жеткен балуан жарыстың келесі айналымына өтеді;

- Финалдық жұпта белдесетін екі балуан анықталганнан кейін үшінші орынға қосымша жұбаныш белдесулер өткізіледі. Оған финалға шыққан екі балуаннан жеңілгендер жіберіледі;

- Финалға шыққан екі балуан бірінші орынға белдеседі. қосымша балуандар 3-орынга сарапқа салады, жарыс қорытындысы бойынша 2 үшінші орын анықталады. Айналым жүйесінде 5 немесе одан да аз балуан қатысса, әрқайсысы бір-бірімен белдеседі.

Шет мемлекеттерден қоныс аударған спортшыларға жарысқа қатысу үшін кем дегенде соңғы 3 жыл Қазақстан Республикасының азаматы болуы тиіс. Өткізу орны:

Жарыс жабдықталған арнайы алаңда өткізіледі. Аударыспақ алаңы

шеңбер түрінде көлемі - Ф 15 м.

Аударыспақ алаңына бірінші аталған балуан қызыл белбеумен,

екінші аталған балуан көк белбеумен шығады. Аты-жөні аталған балуан халыққа және қарсыласына «сәлемдесу рәсімін», яғни қамшысын оң қолына ұстап, кеудесіне қойып сәлемдесуі тиіс. Балуандар белбеудің түсіне сәйкес ұлттық нақыштағы шапан киіп шығуы тиіс.

Белдесу нәтижелері мен ұпай белгілері:

- Балуан қарсыласын ерден көтерген жағдайда (қарсыласының

аяғын ердін деңгейінен жоғары көтерсе) 1ұпай беріледі;

- Балуан ат бауырына салбырап, ерден ауып түссе, қарсыласына

таза жеңіс беріледі;

- Балуан ат қапталында карсыластың белбеуінен ұстап еш

қимылсыз жатып алса 51 секундтан кейін ескерту беріледі, екінші рет

қайталанса қарсыласына 1ұпай беріледі;

• - Спортшының аты қарсыластың атын тістесе бірінші ретте ескерту,

екінші ретте ескерту қарсыласына - 1 ұпай беріледі, үшінші рет тістеген

аттың үстіндегі балуан жеңілген болып саналады, тістеген ат жарыстан

мүлде шығарылады;

- Балуан атымен қарсыласын шеңберден итеріп немесе сүйреп

шығарса, шығарған балуанға 1 ұпай беріледі.

- Белдесу нәтижесінде балуан 6 ұпай айырмашылығымен жеңіске

жетсе, айқын басымдықпен «жеңді» деп есептеледі.

Таза жеңіс:

- Балуан қарсыласын аттан толық жұлып алса;

- Балуан қарсыласын ерден аударып жерге түсіргенде;

- Қорғанушы балуан өз ерінен ұстап немесе аттың жалын қысып, ат мойнынан ұстаса;

- Балуан қарсыласының артына шығып алып, белдігінен тартқанда қарсыласы құлап қалмас үшін ердің басынан ұстап қалса «таза жеңіс» беріледі.

- Белдесу кезінде балуан өзі әдіс қолданып, қарсыласын көтере тартып, қарсыласымен бірге кұласа, балуандардын қайсысы ат үстінен бірінші кетсе «таза жеңіс» қарсыласына беріледі. Ескертулер:

Балуандардың белдесуі кезінде тыйым салынатын әрекеттер: - Қарсыласының қолын қайыруга; - Қарсыласына ат салуға, қарсыласының атын үркітуге, қарсыласын аттың басымен соғуға жэне итеруге, қарсыласының атын ұруга, тізгінінен ұстауға, таралғыдан, ерден, үзеңгіден ұстауға, қарсыласының бетінен итеруге тыйым салынады, қарсыласына 1ұпай беріледі.

Егер балуан атының мойының бір рет қолымен тіресе, ат сулығын ұстауда иығын тіресе ескерту жасалып, қарсыласына 1 ұпай беріледі, екінші рет иығын ат мойнына тіреген жағдайда қарсыласына «таза жеңіс» беріледі.

Балуан аударыспақ алаңына шақырылғаннан кейін 3минут кешігіп шықса, ескерту беріледі. Егер 3 минут кешіксе, «жеңіс» қарсыласына беріледі.

Белдесу барысында команда жетекшісі төрешілердің шешіміне келіспеген жағдайда шеңберге қамшы лақтырады, төрешінің шешімі дұрыс еместігі дәлелденбесе қарсыласына 1 ұпай беріледі.

Команда жетекшісі наразылық білдіргенде арнайы камерадан бейне қайталауды тек қана бас төреші және терешілер алқасы көріп, шешім қабылдауға құқылы, бейне қайталауды команда жетекшілеріне көруге тыйым салынады.

Рұқсат берілетін тәсіл:

- Атпен жылдам айналып қарсыласын шаршатуға рұқсат беріледі.

Балуандардың белдесуі

Балуандар өздеріне берілген уақытта (4 жане 5 минут) белдесіп

ұпайлары тең түскен жағдайда белдесуге жіберіледі, төрешілер балуандарды бір қолымен арқа тұсынан белбеуден ұстатып белдестіреді (белбеуден бір қолмен ұстайды, екінші қолы тек тізгінде болуы керек).

Белдесу уақыты 3 минут. Белдесу барысында төрешінің белгісіне дейін бірінші бұрып койса «ескерту» беріледі жэне екінші рет қайталаса қарсыласына «таза жеңіс» беріледі.

Белдескен кезде балуан белдікті немесе тізгінді жіберіп койса, жеңіледі.

Балуан әдіс қолданып, қарсыласын ерден көтерсе, «жеңіс» беріледі.

Белдесу кезінде балуандар алаң сыртына шығып кеткен жағдайда төрешілер балуандарды ортаға шақырып, белдесуді жалғастырады.

Егерде белдіктен ұстап белдесу кезінде балуандар тең түссе, екі балуанды салмақ өлшетуге жібереді (салмақ жарысқа қатысқан киіммен,

қамшысымен өлшенеді). Жеңіс салмағы жеңіл балуанға беріледі.

5. Аттарға қойылатын талаптар [2]

Ұлттық спорт түрлері бойынша жарыстарға жылқының барлық

тұқымы қатыстырылады.

Жарысқа спортшы әрбір атқа ветеринариялық мекеме мен жіберуші ұйымның қолы қойылып, мөрі басылған анықтамасы төрешілер алқасына тапсырылуға тиіс.

Қауіпсіздік шараларын ескере келе, аударыспақ спортына қатысатын аттардың ат-әбзелдеріне қойылатын талаптар:

- Ер-тоқым - екі қасы доғал темірден жасалған зауыттық ертоқым, (халық арасында «кавалерский» деп аталады) және ер-тоқымның үсті бос болуы керек, яғни ер-тоқымға жабу жабылған немесе қапталган болмауы тиіс;

-Үзеңгі - оралған көкпар үзеңгісіне рұқсат етіледі;

- Жүген - қайыстан, өрме болу шарт, металдан жасалмауы тиіс;

- Аударыспақ атына темір әшекейлі өмілдірік-құйысқан тағуға рұксат жоқ.

- Атты бәйге тағалармен (бұдыры мен үшкірі жоқ, тегіс таға) тағалауға рұқсат етіледі. Егер аттың тағасы үшкір металлдан жасалған болса, жарысқа қатысуға рұқсат берілмейді.

Аударыспақ жарысына қатысқан аттар басқа спорт түрлеріне

қатыстырылмайды.

Белдесу кезеңінде қарсыластың атын көлденең қоюға тыйым салынады.

Тұмылдырығы (намордник) бар аттар жарысқа қатыстырылмайды.

Аударыспақ спортының Батыс Қазақстан облысында дамуы

Жалпы біздің елімізде аударыспақ спорты жақсы дамыған.Орта Азияда ең мықты біздің еліміз десекте болады.Өйткені тұрақты түрде республикалық дәрежеде жас ерекшеліктеріне сәйкес чемпионаттар өтіп тұрады жәнеде әкім кубогі сондай секілді жарыстар оздырылады.Ал Батыс Қазақстан облысымызды айтатын болсақ Республикалық чемпионатта командалық есепте 3орында жүрміз деуге болады.1 Орын көбіне Түркістан облысы Ал 2 орынды Ақтөбе облысы қанжығалайды.Біздің облысымызда қарқынды дамып келе жатыр әр чемпионатқа барар алдын облыстық іріктеу жарыстары өткізіліп отырады да жақсы өнер көрсеткен споршыларды жинап ел чемпионатына аттанады.Мүмкіндік болса оқу жаттығу жиындары өткізіліп т