SOCAR компаниясы экологиялық және әлеуметтік жауапкершілікті мойнына алады ма?

SOCAR Әзірбайдан республикасының мемлекеттік мұнай компаниясы. 1992 жылдан басталған жұмысы барысында көптеген жетістіктерге жетті. Қазірде әлемдегі ең ірі компаниялар арасынан ойып тұрып орын алған. Алайда компания даулар мен айыптауларға да қалып жатыр. Осы айыптаулардың басым көпшілігі экологияға деген қауіп-қатер. Шынында мұнай өндіру процесінің қаншалақты қиын әрі зиян процесс екенін білеміз. Бірақ жыл сайын дабыл қағатындай қауіпті әрекеттер жасалып жатыр ма? Жыл сайынға компания табысының өскенін ғана аңғарудамыз. Мысалы, журналист Жомарт Оспанның осы тақырыптағы зерттеулерінің бірінде «Қазақстан мен Түрік­менстаннан Әзербайжан аумағы арқылы еуро­палық нарықтарға жеткізі­летін мұнай күрт өсті. Бұл көрсеткіш жыл басынан бері «Баку-Тбилиси-Джейхан» (БТД) құбыры арқы­лы мұнай тасымалдаудың жалпы көлемінің 17,3 пайызын құраған. «ҚазМұнайГаз» ұлттық энергетикалық компаниясы арасында қол қойылған бас келісімнен кейін энергияға бай Қазақстан өткен жылдан бастап БТД құбыры арқылы өз мұнайын экспорттай бастады. Бұл келісім жыл сайын 1,5 миллион тонна мұнай тасымалдауға мүмкіндік береді, екі тарап жыл сайын Баку мен Ақтау порттары арасында 12-14 танкер рейсін орындауға міндетті. Өткен жылы Әзербайжан Қазақстанға «Баку-Супса» мұнай құбыры арқылы бес миллион тонна қазақстандық мұнайды тасымалдауды ұсынды. «-делінген. Сонымен қатар https://sknews.kz/ свйтында осы тақырыпта «2024 жылдың қаңтар-ақпан айларында «ҚазТрансОйл» АҚ Теңіз кенішінен «Баку-Тбилиси-Джейхан» мұнай құбыры бағыты бойынша 232 мың тонна көлемінде қазақстандық мұнайды жөнелтті. Осы кезеңде Ақтау портынан Махачкала портына қарай 331 мың тонна мұнай жөнелтілді.2023 жылдың қорытындысы бойынша «ҚазТрансОйл» АҚ нысандарын пайдалана отырып, Ақтау портында танкерлерге мұнайды тиеу көлемі 3 млн 376 мың тоннаны құрады, оның ішінде «Баку-Тбилиси-Джейхан» бағыты бойынша 1 млн 057 мың тонна болды. 2022 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Транскаспий дәлізі бойынша мұнай тасымалдау көлемін арттыруды тапсырды. Осы тапсырмаға сәйкес «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ мен Әзірбайжан Республикасының SOCAR мемлекеттік мұнай компаниясы Теңіз кен орнынан «Баку-Тбилиси-Джейхан» мұнай құбыры бағыты бойынша жылына 1,5 миллион тоннаға дейін мұнай тасымалдауды көздейтін келісім жасады.»-делінген жылдық көрсеткіштері салыстырмалы түрде көрсетілген. Шындығында байқап қарасақ, жылдық көрсеткіштер жыл өте көбеймесе, кеміген жоқ. Тек сандарды сөйлетпей, мұнайдың пайдасы мен зияны жайлы және мұнайды өндірудің пайдасы мен зиянына да тоқтала кетейік.

Мұнай қазірде әлемдегі ең бағалы әрі құнды табиғи ресурстардың бірі. Осы құнды затты алудың өзі біршама қиын процесс. Нақтылай кетсек бірінші жер қойнауын зерттеп, онда мұнайдың бар-жоғын анықтайды. Арнвйы алынған мәліметтер көмегімен сынақ орындары дайындалып, мұнай өндіріледі. Өндірілген мұнайдан зауытта бензин, керосин, дизель және т.б. өнімдерді өндіреді. Осы процестерден кейін су мен топырақтың ластануы, ауаның және биоалуантүрліліктің жойылуы, теңіз және мұхит экожүйелеріне қауіп, климаттың жылынуы сияқты қауіптер өте көп. Әрине әлемдегі ең көп мұнай өндіретін компаниялар қатарында Азирбайжандық SOCAR компаниясы алғашқы үштікке кірмесе де, айтарлықтай көп мұнай өндіруде. Компанияның осы типтес экологиялық процестерге әсерінің болуы зерттеп, анықтауды талап етпейтін нақты ақпарат. Бірақ, компанияның өзі экологияға кері әсерін тигізбейтін жаңа жобалар жасақталып жатқанын да тілге тиек етті.

Соңғы кездері басы дауға қалып жүрген компания экологияға келтірген зияны туралы да айыптауларға ілікті. Алайда айыптаулар әлі де нақтыланбай, әлі де айыптаулардын туындаған сот процестері аяталған жоқ. Егер оның әлеуметтік жауапкершілікті мойнына алатындығы жайлы айтар болсақ 2023 жылдың 17 мамырындағы қасіретті еске түсірер болсақ, SOCAR жайлы жақсы пікірлер қалыптаса қоймасы анық. Біздің міндет бір ісі үшін компанияны жақтау не даттау емес. Істің анық қанығын білмей ол жайлы оғаш айтудың жа керегі жоқ. Себебі бізге белгілісі тек 10 жастағы екі баланың қараусыз қалған 50 метрлік мұнай ұңғымасына құлап, қаза табуы. Бұл процесте компания ұңғыманың өздеріне тиесілі емес екенін айтып, жауапкершілікті мойнына алмайтындығын айта кеткен. Бұл оқиға туралы алғашқы ақпараттар ең алғаш "https://eurasianet.org/" сайтында жарияланған. Біз осы сықылды оқиғаларға екіжақты қарау арқылы компанияны тек жаман, мұнай өндіруге болмайды емес, мұнай керек, оны өндіру керек деп те емес, бір тізбекке жақсы тұстары мен екінші тізбегіне жаман тұстарын тізбектеп жазып қана айқындаған дұрыс.