Балалар арасындағы буллинг: себептері, салдары және алдын алу жолдары

Қазіргі қоғамдағы ең өзекті мәселелердің бірі – балалар арасындағы буллинг (әлімжеттік). Бұл құбылыс мектептерде, ойын алаңдарында және интернет кеңістігінде жиі кездеседі. Буллингтің психологиялық, физикалық және әлеуметтік салдары баланың дамуында теріс із қалдырып, болашақта оның тұлғалық қалыптасуына кері әсерін тигізуі мүмкін. Осы мақалада буллингтің негізгі себептері, оның балаларға әсері және алдын алу шаралары қарастырылады.

Буллинг дегеніміз не?

Буллинг – бір немесе бірнеше адамның басқа балаға ұзақ уақыт бойы әдейі қысым көрсетуі, қорқытуы, мазақтауы немесе агрессия көрсетуі. Буллингтің негізгі түрлері:

• Физикалық буллинг – ұру, итеру, заттарын тартып алу немесе зақымдау;

• Вербалды (сөздік) буллинг – балағаттау, қорлау, келемеждеу, намысына тию;

• Әлеуметтік буллинг – баланы топтан шеттету, өсек тарату, достарының арасына іріткі салу;

• Кибербуллинг – интернет және әлеуметтік желілер арқылы қорлау, ар-намысына тию, жеке ақпаратын тарату.

Балалар арасындағы буллингтің туындауына әртүрлі факторлар әсер етеді:

1. Отбасындағы тәрбие ерекшеліктері – қатыгездік көрген немесе эмоционалды суық қарым-қатынаста өскен балалар агрессивті мінез-құлыққа бейім келеді.

2. Мектеп ортасы – тәртіптің қатаң немесе әлсіздігі, мұғалімдер мен ата-аналардың немқұрайлылығы буллингтің өршуіне әкелуі мүмкін.

3. Құрдастар арасындағы билікке ұмтылу – кейбір балалар өзін басқалардан жоғары сезіну үшін әлсіздерге қысым көрсетеді.

4. Әлеуметтік желілердің әсері – интернетте зорлық-зомбылықты насихаттайтын контентті көрген балалар оны шынайы өмірде қайталауға тырысуы мүмкін.

Буллингтің салдары әр балада әртүрлі көрініс табады. Оған мыналар жатады:

• Психологиялық зардаптар – депрессия, үрей, өзін-өзі төмен бағалау, жалғыздық сезімі;

• Физикалық әсерлер – ұйқының бұзылуы, асқазан аурулары, бас аурулары, тәбеттің жоғалуы;

• Оқу үлгерімінің төмендеуі – буллингке ұшыраған бала сабаққа деген ынтасын жоғалтып, үлгерімі нашарлайды;

• Әлеуметтік бейімделу мәселелері – сенімсіздік, жаңа достар табудағы қиындықтар, тұйықталу.

Буллингтің алдын алу жолдары

Буллингпен күресу үшін ата-аналар, мұғалімдер және қоғам мүшелері бірлесе жұмыс істеуі қажет. Төменде тиімді алдын алу шаралары ұсынылады:

1. Отбасылық қолдау – ата-аналар баланың көңіл-күйін, қарым-қатынастарын үнемі бақылап, қиындықтар туындаған жағдайда көмек көрсетуі керек.

2. Мектеп саясаты – мектептерде буллингке қарсы нақты ережелер енгізіліп, психологтар мен мұғалімдер оқушылармен жүйелі түрде жұмыс жүргізуі қажет.

3. Балаларды эмоциялық интеллектке баулу – балаларға құрдастарымен дұрыс қарым-қатынас жасауды, эмпатияны және жанашырлықты үйрету маңызды.

4. Кибербуллингке қарсы шаралар – ата-аналар балалардың интернеттегі әрекетін бақылап, оларды онлайн қауіпсіздік ережелерімен таныстыруы керек.

5. Қоғамдық бастамалар – буллингпен күреске қоғам белсенділері, БАҚ, үкіметтік емес ұйымдар атсалысып, ақпараттық науқандар жүргізуі қажет.

Мұғалімге ақыл-кеңес

"Мектептегі және сыныптағы буллингпен күрес мәселесі бұл да үлкен тақырып. Мұғалімдер әсіресе балалардың ата-анасымен тығыз байланыста болуы керек. Өйткені көбінесе ата-анасы баласының сыртқа шыққандағы мінез-құлқынан хабары болмай қалады. Содан соң сыныпта ортақ жағымды атмосфера қалыптастыру маңызды. Бұзақылыққа баратын балаларды сынып арқылы тәрбиелеу секілді. Басқа мектепке ауысу кез келген жағдайда балаға көмегін бере бермейді, себебі қудалау жалғасуы мүмкін".

Баланың өзіне ақыл-кеңес

"Жасөспірім өзінің жасына байланысты буллингтен өзін қорғап қала алмайды. Бұл үлкендердің жұмысы. Дегенмен, мұндай мәселелердің алдын алу үшін ересектер балаларға түсіндіруі керек негізгі мәселелер бар:

• Өзі сенім артатын үлкендерге болып жатқан қысым туралы айту;

• Қудалауға қатігездікпен жауап берем деп үміттену дұрыс емес. Бұл тағы да басқа мәселелерді тудыруы мүмкін;

• Егер буллингтің куәгері болған жағдайда оны назардан тыс қалдырмауды үйрету".

Буллинг – балалардың психологиялық және әлеуметтік дамуына кері әсер ететін күрделі мәселе. Онымен күресу үшін ата-аналар, мұғалімдер және бүкіл қоғам бірігіп, балаларға қауіпсіз әрі қолайлы орта қалыптастыруы тиіс. Тек осылай ғана біз болашақ ұрпақты зорлық-зомбылықтан қорғап, олардың салауатты дамуына ықпал ете аламыз.