БАЛАЛАРҒА ЕРТЕГІЛЕР МЕН ӘҢГІМЕЛЕР АРҚЫЛЫ ТӘРБИЕ БЕРУ

Ахын Жаңыл Бахтиярқызы

Астана қаласы, Сарайшық ауданы

№81 "Әсемгүл" балабақшасы МКҚК

Тәрбиеші

Аннотация

Бұл мақалада мектепке дейінгі жастағы балаларға тәрбие беруде ертегілер мен әңгімелердің рөлі қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – халық ауыз әдебиеті үлгілерінің тәрбиелік мүмкіндіктерін ғылыми тұрғыдан зерделеу және оларды тиімді қолдану әдістерін анықтау. Әдіс ретінде әдеби-контенттік талдау, педагогикалық бақылау, балалармен жұмыс барысындағы бақылау, ата-аналар мен тәрбиешілерден алынған сапалық сұхбаттар қолданылды. Зерттеу барысында балалардың мінез-құлқындағы, сөздік қорындағы және ойлау дағдыларындағы өзгерістер бақыланды. Нәтижелер ертегі мен әңгімелердің балалардың моральдық, рухани және әлеуметтік дамуына оң әсер ететінін көрсетті. Сонымен қатар, ертегі тыңдау мен талдаудың балалардың эмоциялық интеллектісін, қарым-қатынас жасау мәдениетін және дүниетанымын дамытуда ерекше маңызға ие екені дәлелденді. Мақалада практикалық ұсыныстар беріліп, тәрбиелік үдерісте ертегі мазмұнын жүйелі қолдану жолдары көрсетіледі.

Кілт сөздер: тәрбие, ертегі, әңгіме, мектепке дейінгі балалар, моральдық даму, халық ауыз әдебиеті, рухани тәрбие, сөздік қор, эмоциялық интеллект, педагогикалық әдіс.

Кіріспе

Қазіргі заман баласының тұлғалық дамуы оның ерте жаста алған тәрбиесіне тығыз байланысты. Мектепке дейінгі кезең – баланың адамгершілік, эстетикалық және эмоциялық негіздерін қалыптастырудағы ең маңызды кезең. Осы тұрғыдан алғанда, ертегі мен әңгіме – балаға тәрбие берудің ең көне, әмбебап және тиімді тәсілі болып табылады.

Мәселе – қазіргі мектепке дейінгі мекемелерде ертегіні тәрбие құралы ретінде қолдану бірізді жүргізілмейді, мазмұндық және әдістемелік олқылықтар бар.

Зерттеу мақсаты – балалардың тұлғалық қасиеттерін қалыптастыруда ертегілер мен әңгімелердің тәрбиелік ықпалын анықтап, оны балабақшада тиімді пайдалану жолдарын ұсыну.

Міндеттері:

ертегі мен әңгіменің тәрбиелік функцияларын теориялық тұрғыдан саралау;

мектепке дейінгі мекемелердегі тәжірибелік қолданылуын талдау;

тиімді әдістемелік тәсілдерді жүйелеу.

Өзектілігі – ертегі мен әңгіменің әлеуметтендіру, құндылық сіңіру, ұлттық тәрбие мен тілдік ортаны байытудағы маңызына байланысты.

Әдебиеттерге шолу

Қазақ педагогикасында халық ауыз әдебиетінің тәрбиелік мәніне ерекше назар аударылып келген. А. Айталы, Қ. Жарықбаев, Ә. Табылдиев секілді зерттеушілер ертегінің баланың ұлттық болмысын қалыптастырудағы орнын ашып көрсеткен. Жарықбаев (2004) ертегі арқылы баланың рухани дүниесі, адамгершілік мінез-құлқы мен тіл байлығы дамитынын негіздеген.

Ресейлік ғалымдар (Л.С. Выготский, А.Н. Леонтьев, Н. Ясвин) ертегіні баланың ішкі «Менін» дамытушы, өмірлік модельдер мен мінез-құлық формаларын беруші құрал ретінде сипаттайды. Выготский ертегі мен көркем мәтіндер баланың символдық ойлауын, қиялын дамытатынын атап өткен.

Шетелдік зерттеулерде (Bruno Bettelheim, Jack Zipes, Maria Tatar) ертегі – баланың психикалық және моральдық дамуындағы катарсистік құрал ретінде танылады. Олар ертегіні сана мен бейсананың әрекеттестігін жүзеге асыратын құрал ретінде сипаттап, оның психологиялық әсерін ерекше бағалайды.

Материалдар мен әдістер

Зерттеу әдістері:

Әдеби-контенттік талдау – 50-ден астам қазақ халық ертегісі мен қазіргі авторлық әңгімелердің мазмұнына семантикалық талдау жүргізілді;

Педагогикалық бақылау – 4–6 жас аралығындағы балалардың тәртібі мен ойын, тілдік әрекетін ертегі тыңдату және талқылаудан кейін салыстыра бақылау;

Сапалық сұхбат – 10 тәрбиеші мен 15 ата-анамен жүргізілді;

Шағын педагогикалық эксперимент – екі топқа ертегі қолдану арқылы тәрбие беру үлгісі енгізілді.

Таңдама: Алматы қаласындағы №23 және №49 балабақшаларда жүргізілді. Барлығы 60 бала (30 тәжірибелік, 30 бақылау тобы), 10 тәрбиеші қатысты.

Зерттеу мерзімі: 2023 ж. қыркүйек – 2024 ж. ақпан.

Зерттеу нәтижелері

Топ Эмоциялық жауап (жақсы/бейтарап/нашар) Сөздік белсенділік (%) Әлеуметтік өзара әрекет (% өсімі)

Тәжірибелік топ 86% / 10% / 4% 78% +31%

Бақылау тобы 52% / 34% / 14% 51% +10%

Ертегі тыңдаған балалардың көпшілігі кейіпкерлердің іс-әрекетін талдауға қабілетті болды.

Сюжеттік-рөлдік ойындарда ертегі кейіпкерлерін бейнелеу жиілігі артты.

Сөздік қоры мен сөйлеу белсенділігі елеулі өсті.

Балалар өзара көмек, әділет, достық секілді моральдық ұғымдарды жиі қолдана бастады.

Нәтижелерді талқылау

Зерттеу нәтижелері ертегі мен әңгіменің тәрбиелік әлеуеті жоғары екенін дәлелдеді. Бұл тұжырымдарды А. Айталы (2010) мен Bettelheim (1975) еңбектерімен салыстырғанда, ұқсас заңдылықтар байқалды: баланың тұлғалық дамуына ертегінің жанама, бірақ тұрақты әсері бар.

Алынған деректер бойынша, ертегі мазмұны баланың өзін-өзі тануына, эмоцияны қабылдау және білдіруіне көмектеседі. Выготскийдің «Жақын даму аймағы» теориясына сәйкес, ертегідегі моральдық дилеммалар мен рөлдік модельдер баланың әлеуметтенуін жеделдетеді.

Дегенмен, тәрбиешілердің 40%-ы ертегіні қолдану әдістемесі бойынша арнайы дайындықтан өтпегені белгілі болды. Бұл — болашақта әдістемелік оқулықтар мен тренингтер дайындаудың қажеттігін көрсетеді.

Қорытынды

Зерттеу барысында балаларға ертегі мен әңгіме арқылы тәрбие берудің тиімді педагогикалық тәсіл екені дәлелденді. Ертегілер арқылы:

баланың сөздік қоры мен тілдік қатынасы дамиды;

моральдық құндылықтар (адалдық, еңбекқорлық, әділдік) сіңіріледі;

шығармашылық ойлау, елестету мен қиял қабілеті артады;

эмоциялық тұрақтылық, мінез-құлық мәдениеті қалыптасады.

Практикалық ұсыныстар:

балабақша бағдарламасына жүйелі ертегі тыңдау және талдау сабақтарын енгізу;

ата-аналармен бірге ертегі кештерін ұйымдастыру;

тәрбиешілерге арналған әдістемелік құралдар дайындау;

ұлттық мазмұндағы ертегілер мен авторлық әңгімелерді көбірек қолдану.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Жарықбаев Қ. Психология және тәрбие мәселелері. – Алматы: Рауан, 2004.

2. Айталы А. Ұлттану. – Астана: Елорда, 2010.

3. Табылдиев Ә. Қазақ халқының тәлім-тәрбие мұралары. – Алматы: Санат, 1995.

4. Выготский Л.С. Мышление и речь. – М.: Педагогика, 1982.

5. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – М.: Политиздат, 1977.

6. Ясвин Н. Образовательная среда: от моделирования к проектированию. – М.: Смысл, 2001.

7. Bettelheim, B. The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales. – Knopf, 1975.

8. Zipes, J. The Irresistible Fairy Tale. – Princeton University Press, 2012.

9. Tatar, M. Off with Their Heads!: Fairy Tales and the Culture of Childhood. – Princeton University Press, 1992.

10. ҚР БҒМ. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік стандарты, 2021 ж.