БҚО, Ақжайық ауданы, М.Әуезов атындағы №2 ЖОББМ,

Кисметова Жанар Нагымгалиевна мұғалім – логопед

Балам сөйлесін десеңіз, баламен сөйлесіңіз!

Баланың сөйлеу тілі – оның ойлау қабілетінің, эмоциялық тұрғыдан дамуының және әлеуметтік қарым-қатынас жасайтын негізгі құралы. Сондықтан баланың дұрыс әрі еркін сөйлеу дағдысының қалыптасуы ерте жастан басталатын маңызды үрдіс болып саналады. Көп жағдайда ата-аналар баланың тілі кеш шыққанда немесе сөздік қоры аз болғанда, оны тек уақытша құбылыс деп санайды. Алайда тәжірибеде баланың тілінің дамуы ең алдымен оның айналасындағы адамдармен, әсіресе ата-анасымен қарым-қатынасына тікелей байланысты екені анық байқалады. Сол себепті логопед мамандар «Балам сөйлесін десеңіз, баламен сөйлесіңіз» деген қарапайым, бірақ өте маңызды қағиданы үнемі атап өтеді.

Баланың тілі, ең алдымен, ересектердің сөзін тыңдау арқылы дамиды. Нәресте дүниеге келген сәттен бастап айналасындағы дыбыстарды қабылдай бастайды. Ал анасының жылы үні, әкесінің сөздері, жақын адамдарының қарапайым әңгімелері баланың миында сөйлеу жүйесінің қалыптасуына әсер етеді. Егер бала үнемі үнсіз ортада өссе немесе оның орнына тек теледидар, телефон, планшет сияқты гаджеттер сөйлейтін болса, онда баланың сөйлеу тілі баяу дамуы мүмкін. Сондықтан ата-ананың баламен жиі сөйлесуі – тіл дамуының ең тиімді табиғи жолы.

Күнделікті тұрмыстық жағдайлардың өзі баламен тілдік қарым-қатынас орнатуына үлкен мүмкіндік береді. Мысалы, тамақ дайындау кезінде анасы «Бұл – алма, ол тәтті», «Қазір біз шай ішеміз» деп қарапайым сөздерді айту арқылы баланың сөздік қорын байыта алады. Серуен кезінде «Қарашы, аспанда құстар ұшып жүр», «Ағаштың жапырағы жасыл» деген сияқты сөйлемдер баланың қоршаған ортаны тануына және жаңа сөздерді есте сақтауына көмектеседі. Осындай қарапайым әңгімелер баланың ойлау қабілетін дамытып, оның сөйлеуге деген қызығушылығын арттырады.

Баламен сөйлесудің тағы бір маңызды түрі – ертегі оқу және бірге әңгіме құрастыру. Ертегілер баланың қиялын дамытып, сөйлем құрау дағдыларын қалыптастырады. Мысалы, ертегіні оқып болған соң «Ертегіде кімдер болды?», «Қоян не істеді?» деген сұрақтар қою арқылы бала өз ойын сөзбен жеткізуге үйренеді. Бұл әдіс баланың байланыстырып сөйлеуін дамытуда өте тиімді әдіс болып табылады. Сондай-ақ ойын әрекеті де баланың сөйлеу тілін дамытуда ерекше рөл атқарады. Баламен бірге рөлдік ойындар ойнау, ойыншықтар арқылы диалог құру, жаңылтпаштар мен тақпақтар айту баланың артикуляциялық аппаратын жаттықтырып, дыбыстарды дұрыс айтуына көмектеседі. Мұндай ойындар баланың сөйлеу қабілетін табиғи әрі еркін түрде қалыптастырады.

Логопедиялық тәжірибеде ата-аналардың жиі жіберетін қателіктерінің бірі – баланың орнына өзі сөйлеу. Мысалы, бала бір нәрсені ыммен көрсеткен кезде ата-анасы бірден түсініп, оның орнына сөз айтып береді. Бұл жағдайда бала сөйлеуге қажеттілік сезінбейді. Сондықтан бала бір нәрсе сұрағанда немесе көрсеткенде оны сөзбен айтуға жұмсақ түрде ынталандыру қажет.

Қорытындылай келе, баланың сөйлеу тілінің дамуы, біріншіден, ата-ананың қарым-қатынасына байланысты екенін атап өткен жөн. Баламен жиі сөйлесу, бірге кітап оқу, ойын ойнау, сұрақ қою және оның жауабын мұқият тыңдау – тіл дамытудың ең қарапайым әрі тиімді жолдары. Сондықтан әр ата-ана баласының тілінің жақсы дамуын қаласа, ең алдымен, онымен көбірек сөйлесіп, жылы әрі белсенді түрде қарым-қатынас орнатуы қажет. Өйткені бала тілінің дамуы – ең алдымен отбасыдағы сөйлесуден басталады.