Баланың бойына жақсы қасиеттерді дарыту арқылы тәрбиелеу: ғылыми-танымдық көзқарас

Кіріспе

Қазіргі қоғамда жас ұрпақты жан-жақты дамыған, рухани бай, адамгершілік қасиеттерге бай тұлға ретінде тәрбиелеу – білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі. Себебі адамның мінез-құлқы мен дүниетанымы, оның адамгершілік келбеті, көп жағдайда балалық шақта қаланатын рухани құндылықтарға байланысты қалыптасады. Осы тұрғыда «жақсы қасиеттер» ұғымы тек этикалық категория ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғаның әлеуметтік және психологиялық дамуының өзегін құрайды. Жақсы қасиеттер дегеніміз не?

Жақсы қасиеттер дегеніміз – тұлғаның мінез-құлқында көрініс табатын, қоғамдық өмірде оң әсер ететін адамгершілік құндылықтар. Бұлар адамның ішкі мәдениетін, рухани байлығын, өмірлік ұстанымдарын сипаттайды. Оларға мыналар жатады:

• Адалдық – шындықты айту, өз сөзіне, ісіне жауап беру;

• Мейірімділік – айналадағы адамдарға жанашырлықпен қарау;

• Сабырлылық – кез келген жағдайда ұстамдылық таныту;

• Қайырымдылық – мұқтаж жандарға көмектесе білу;

• Отансүйгіштік – елін, жерін сүю, туған жерін қадірлеу;

• Еңбекқорлық – адал еңбекке баулу;

• Құрмет пен ізет – үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық көрсету.

1.Жақсы қасиеттердің тәрбиелік мәні

Жақсы қасиеттер – тұлғаның жағымды моральдық-этикалық сапалары, яғни адалдық, әділдік, мейірімділік, жауапкершілік, сабырлылық, қамқорлық, еңбекқорлық және басқалар. Бұл қасиеттер адам мінезінің рухани өлшемдерін белгілейді және олар тұлғаның қоғамдық ортада тиімді әрекет етуін қамтамасыз етеді.

А.Құнанбаев өз өлеңдерінде «адам болам десеңіз» деп жастарды рухани биік болуға шақырса, қазіргі педагогика мен психология ғылымдары да жеке тұлғаны тәрбиелеуде жақсы қасиеттердің маңыздылығын ерекше атап өтеді. Зерттеулер көрсеткендей, адамгершілік қасиеттерге бай бала қоршаған ортамен үйлесімді әрекет етіп, қиын жағдайларда дұрыс шешім қабылдай алады.

2. Жақсы қасиеттерді қалыптастырудың педагогикалық негіздері

Жақсы қасиеттерді дарыту – ұзақ мерзімді, жүйелі және мақсатты тәрбие жұмысының нәтижесі. Бұл процесте бірнеше факторлар маңызды рөл атқарады:

2.1. Отбасы тәрбиесі

Баланың алғашқы мінез-құлық дағдылары отбасында қалыптасады. Ата-ананың үлгісі, сөйлеу мәнері, қарым-қатынас әдебі – бәрі баланың ішкі дүниесіне әсер етеді. Педагогикалық тұрғыда бұл “үлгі арқылы оқыту” қағидасына сәйкес келеді.

2.2. Мектеп және мұғалім рөлі

Мектеп – тек білім беру емес, тәрбиелік орта. Мұғалімнің жеке тұлғасы, ұстанымдары, оқушымен қарым-қатынас стилі – баланың рухани дамуына ықпал ететін шешуші фактор. Қазіргі заманғы білім беру стандарттары бойынша, мұғалімдер оқушылардың бойында сыни ойлау, эмпатия және әлеуметтік жауапкершілік қалыптастыруға міндетті.

2.3. Қоғамдық орта және әлеуметтік ықпал

Қоғамдағы құндылықтар жүйесі, медиа құралдары, достар ортасы да баланың қасиеттеріне әсер етеді. Сондықтан тәрбие үдерісі кең әлеуметтік-культурологиялық контекстте қарастырылуы қажет.

3. Баланың жас ерекшеліктері және қасиеттерді дарыту әдістері

Жақсы қасиеттерді қалыптастыру барысында баланың жас ерекшеліктерін ескеру – педагогикалық процестің тиімділігін арттырады.

• Мектепке дейінгі кезеңде (3–6 жас): бала еліктеу арқылы үйренеді. Осы кезеңде мейірімділік, қамқорлық, сыпайылық сияқты қарапайым әдеп нормалары ойын арқылы меңгеріледі.

• Бастауыш мектеп жасында (7–10 жас): балада жауапкершілік, әділдік, тәртіп, достық сезімдері қалыптаса бастайды. Бұл кезеңде ертегілер, мысалдар, рөлдік ойындар арқылы тәрбиелеу тиімді.

• Орта және жоғары сыныптарда (11 жастан жоғары): балада рефлексия қабілеті дамиды. Ол өзін, айналасын түсінуге талпынады. Осы кезде пікірталас, жобалық жұмыс, эссе, қоғамдық шараларға қатыстыру сияқты белсенді әдістер арқылы адамгершілік сезімдер тереңдетіледі.

4. Психологиялық тұрғыдан қасиеттердің қалыптасу механизмдері

Жақсы қасиеттерді қалыптастыру баланың ішкі мотивациясына және эмоциялық тәжірибесіне тікелей байланысты. Психологтар қасиеттердің негізінде:

• эмпатия (басқаның көңіл-күйін түсіну қабілеті),

• интериоризация (сыртқы ықпалдарды ішкі сенімге айналдыру),

• өзіне баға беру және өзін реттеу механизмдері жатыр деп көрсетеді.

Психолог Л.С.Выготскийдің айтуынша, баланың мінез-құлқы мен дамуы әлеуметтену үдерісінде қалыптасады. Яғни, ол жақсы қасиеттерді тек сырттай бақылап қана қоймай, оны сезінуі және шынайы өмірде қолдана білуі қажет.

5. Тәрбиелік жұмыстың заманауи формалары

• Волонтерлік қызметке тарту — мейірімділік пен қоғамдық жауапкершілікті дамытады.

• Дискуссиялық клубтар — әділдік пен пікір айту мәдениетін қалыптастырады.

• Өзін-өзі басқару ұйымдары — жауапкершілік пен көшбасшылықты дамытады.

• Ата-ана мен мектептің бірлескен жобалары — біртұтас тәрбиелік кеңістік құруға мүмкіндік береді.

Баланы жақсы қасиеттерге қалай тәрбиелеуге болады?

1. Үлгі арқылы тәрбиелеу

Бала үлкендердің әрекетін қайталайды. Сол себепті ата-ананың, тәрбиешінің, мұғалімнің әрбір сөзі мен ісі үлгі болуы тиіс. Егер ата-ана адал, мейірімді, еңбекқор болса, бала да сол қасиеттерді өзіне сіңіреді.

2. Қарым-қатынас мәдениеті

Балаға дауыс көтермей, түсіністікпен сөйлесу – оның бойында сенімділік пен ашықтықты қалыптастырады. Жақсы қасиеттерді ұрыспай, түсіндіру арқылы сіңіру әлдеқайда тиімді.

3. Мақтау мен мадақтау

Бала қандай да бір жақсы іс жасаса, оны міндетті түрде байқап, мадақтап қойған жөн. Бұл оның бойында өз-өзіне деген сенімді арттырып, жақсы істерге деген құштарлығын күшейтеді.

4. Көркем әдебиет пен ертегілердің рөлі

Қазақтың халық ертегілері мен даналық сөздері баланың ой-санасын, дүниетанымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Ертегілердегі жағымды кейіпкерлер арқылы бала жақсы мен жаманды ажыратуды үйренеді.

5. Қоғамдық орта және мектептің ықпалы

Баланың отбасынан кейінгі маңызды ортасы – мектеп. Мұғалімдер мен құрдастары арасында бала әлеуметтік мінез-құлық нормаларын меңгереді. Мектеп қабырғасында ұйымдастырылатын тәрбиелік шаралар, көркем өнер, спорт үйірмелері арқылы бала жауапкершілік, ұжымшылдық, тәртіп сынды қасиеттерді меңгереді.

6. Ұлттық тәрбие негіздері

Қазақ халқының салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы – тәрбиенің сарқылмас қайнар көзі. "Ұят болады", "обал болады", "сауап болады" деген ұғымдар – терең философиялық мәні бар, бала санасына имандылық пен жауапкершілік ұялататын сөздер.

Жақсы қасиеттер – өмірлік жолсерік

Бала бойындағы жақсы қасиеттер оның тұлға болып қалыптасуында негізгі рөл атқарады. Мұндай қасиеттер адамды қиын жағдайда жігерлендіреді, дұрыс шешім қабылдауға жетелейді, қоғамда сыйлы болуына себепкер болады. Жақсы қасиеттер – баланың болашақта жан-жақты дамыған азамат, өнегелі ата-ана, сенімді дос, еңбекқор қызметкер болуына жол ашады.

Қорытынды

Жақсы қасиеттерді дарыту арқылы бала тек білімді ғана емес, тұлғалық жағынан кемелденген азамат болып өседі. Тәрбиенің бұл аспектісі – тұлға қалыптастырудағы маңызды бағыт, себебі рухани-адамгершілік негізі берік ұрпақ қана ұлттың болашағына кепіл бола алады. Сондықтан да педагогика мен психология ғылымы бала тәрбиесінде ізгілікке, адамгершілікке негізделген әдістемелік негіздерді жаңартуға, дамыта түсуге ұмтылуы қажет