Баланың жеке тұлғасын қалыптастыруда тәрбиешінің рөлі

Тәрбиешінің тұлғалық-адамгершілік бейнесі бірнеше өзара байланысты қырлардан тұрады: кәсіби құзыреттілік, этикалық мәдениет, коммуникативтік мәдениет, рефлексивтік және эмпатиялық қабілеттер. Тәрбиеші балалармен қарым-қатынаста әділ де талапшыл бола отырып, әр баланың ішкі әлеуетіне құрметпен қарауы, баланың қателігін кемсіту емес, түсіндіру және қолдау арқылы түзетуі – оның педагогикалық этикасының негізгі өлшемдері. «Тәрбиеші міндеттері мен ұйымдастырушылық қызметі» атты материалда тәрбиешінің лауазымдық міндеттерімен қатар, әр баланың отбасылық жағдайын, қызығушылығын, дара ерекшелігін зерделеу оның кәсіби жауапкершілігінің маңызды бөлігі ретінде сипатталады. Мұндай көзқарас тәрбиешіні формалды қызмет атқарушы емес, баланың өмір жолындағы алғашқы кәсіби жетекші, сенімді тұлға деңгейіне көтереді.

Сонымен қатар, тәрбиешінің ішкі мәдениеті мен жалпы дүниетанымы да баланың тұлғалық қалыптасуына әсер етеді. Өзін-өзі үнемі жетілдіріп отыратын, оқырмандық мәдениеті жоғары, ұлттық құндылықтарды құрметтейтін, қазіргі заман талабына сай ойлайтын тәрбиеші ғана балаға үлгі бола алады. Баланың бойында адамгершілік, еңбексүйгіштік, отансүйгіштік, толеранттылық сияқты қасиеттердің қалыптасуы көбіне тәрбиешінің өз мінез-құлқында осы сапалардың шынайы көрініс табуына байланысты.

Құндылықтық-бағдарлық тәрбие және баланың жеке «Менін» қалыптастыру

Баланың жеке тұлға ретінде қалыптасуы оның «Мен» бейнесінің, өзіндік бағасының, өмірлік бағдарларының жүйелі түрде қалыптасуымен тығыз байланысты. Бұл процеске әсер ететін негізгі механизмдердің бірі – құндылықтық-бағдарлық тәрбие. Құндылықтық-бағдарлық тәрбие баланы қоғамда қабылданған адамгершілік, мәдени, рухани, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды саналы түрде меңгеруге, оларды өзінің ішкі ұстанымына айналдыруға бағытталады.

Ресурстарда жарияланған «Мәдени орта – адамгершілік тәрбиенің негізі» атты материалда баланың жеке тұлғасын қалыптастыру мәдени орта мен адамгершілік құндылықтарсыз мүмкін еместігі, бұл бағытта білім беру ұйымдарында «Біртұтас тәрбие» бағдарламасының енгізілгені және оның «Адал азамат» тұжырымдамасымен сабақтастығы атап көрсетіледі. Бұл бағдарлама шеңберінде патриоттық сезім, салт-дәстүрге құрмет, мәдениет пен өнерге қызығушылық, қоғамдық жауапкершілік сияқты құндылықтар кешенді түрде қалыптастырылады.

Тәрбиешінің міндеті – осы құндылықтарды баланың жас ерекшелігіне сай түсінікті тілде жеткізіп, күнделікті іс-әрекетке енгізу. Мысалы, топтағы ережелерді бірге қабылдау, бір-біріне көмектесу, кезек күту, ортақ ойыншықты бөлісе білу, үлкенге құрмет көрсетіп, кішіні қорғау сияқты қарапайым, бірақ жүйелі қайталанатын іс-әрекеттер арқылы бала қоғамда бірге өмір сүру нормаларын іс жүзінде меңгереді. Тәрбиеші бұл үдерісті мақсатты түрде жоспарлап, әрбір жағдайды құндылықтық түсіндірумен, эмоционалдық қолдаумен, рефлексиямен толықтырып отыруы қажет.

Құндылықтық-бағдарлық тәрбие ұлттық және аймақтық ерекшеліктерді ескергенде ғана толыққанды нәтиже береді. Қазақ халқының «үлкенге – құрмет, кішіге – ізет», «сыртқы сұлулықтан гөрі ішкі тазалықты жоғары қою» сияқты халықтық ұстанымдарын, мақал-мәтелдерді, ұлттық ойындарды, дәстүрлі мерекелерді тәрбие процесінде кеңінен пайдалану – баланың ұлттық бірегейлігін, мәдени тамырына деген мақтанышын нығайтады.

Ойын және іс-әрекет арқылы тұлғалық қасиеттерді дамытуда тәрбиешінің рөлі

Балалар үшін жетекші әрекет – ойын екені психология мен педагогика ғылымдарында дәлелденген. Ойын барысында бала тек когнитивтік дағдыларды ғана емес, ерік-жігерін, эмоцияларын, қарым-қатынас стилін, өзін-өзі реттеу механизмдерін дамытады. Мектепке дейінгі тәрбие жөніндегі мемлекеттік құжаттарда да «ойын арқылы оқыту» принципі тәрбие-білім беру процесін ұйымдастырудың негізгі әдістемелік қағидаты ретінде көрсетілген.

Ойын арқылы тұлғалық қасиеттерді қалыптастыруда тәрбиеші ойын мазмұнын, құрылымын және динамикасын педагогикалық мақсаттарға сәйкес ұйымдастырушы рөлін атқарады. Ол сюжеттік-рөлдік ойындарда балаларға әлеуметтік рөлдерді (дәрігер, мұғалім, құрылысшы, ана, әке, сатушы т.б.) таңдауға мүмкіндік беріп, сол рөл аясында мәдениетке сай мінез-құлық үлгілерін көрсетуге бағыттайды; ережелі ойындарда балалардың төзімділік, әділдік, жеңіске де, жеңіліске де мәдениетті қарау, эмоцияларын басқару дағдыларын дамытады; қимыл-қозғалыс ойындарында ерік-жігерін шынықтырып, бастама көтеруге, топ алдында әрекет етуге үйретеді.