Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

Өзіңдік жұмыс

Тақырыбы: «Баскетбол адам ағзасына әсері»

Орындаған:ДШжС білім беру бағдарламасының

3 курс студенті Әйіп Ұлболсын

Тексерген:PhD кауымдастырылған профессор Меңдіғалиева Аягөз Сарсенбайқызы

Орал, 2023

Кіріспе......................................................................................................................3

1. Баскетбол ойынының шығу тарихы..................................................................4

1.2 Қазіргі кездегі баскетбол ойынының дамуы................................................7

1.3 Қазақстандағы баскетболдың даму ерекшеліктері....................................8

1.4 Батыс Қазақстандағы баскетбол ойынының дамуы………………………..9

2. Баскетболдың адам ағзасына әсер...................................................................10

2.1 Баскетбол ойынының тыныс алу жүйелеріне әсері.................................11

3. Баскетбол ойындарда кездесетін жарақаттарға сипаттама............................12

3.1 Баскетболдағы дене дайындығы жарақаттардың алдын алу құралы ретінде.....................................................................................................................13

4. Қортынды...........................................................................................................15

5. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі....................................................................16

Кіріспе

Баскетбол (ағылш. баскетбалл, баскет - себет (торқалта), балл - доп) — ептілікті қажет ететін қызу тартысты спорт ойын. Оған бес ойыншыдан тұратын екі команда қатысады. Баскетбол алаңының қарама-қарсы екі шетіне орнатылатын қалқаны бар тағандарға сақина бекітіледі. Ойынның мақсаты- допты қарсыласының сақинасына түсіріп, ұпай жинау. Ойыншылар допты лақтыруға, пас жасауға, домалатуға немесе жерге жиі-жиі ұрып дриблингпен алып жүруіне болады. Доп өзіне тигеннен кейін ойыншы онымен тек екі қадам ғана аттай алады. Баскетболды таза 20 минуттан екі тайм ойнайды. Таймдардың арасындағы үзіліс 10 минуттан тұрады. Ойынның басталуында төреші алаңның қақ ортасында командалардың екі ойыншысының арасында тұрып допты тіке лақтырады. Олар секіріп, допты командасындағы әріптестеріне тартып әперуге тырысады. [1]

1.Баскетбол ойынының шығу тарихы

Баскетболдың отаны Америка Құрама Штаттары болып есептелінеді. Алғашқы ойын 1891 жылы Массачусетс штатының Спрингфилд қаласында құрылған Христиан жастар қауымдастығының оқу жаттығу орталығында ұйымдастырылған. Сол кезде Канададан қоныс тепкен жас мұғалім, доктор Джеймс Нейсмит гимнастика түрін ары қарай жетілдіру мақсатында жаңа ойын түрін ойлап тауыпты деседі.
Баскетболдың этимологиясы (basket – себет, boll -доп) деп жіктеледі. Алғашында ойынды футбол добымен өткізген. Арада бір жыл өткен соң Джеймс Нейсмит арнайы доппен қоса, баскетболдың алғашқы 13 ережесін ойлап тапқан.

1893 жылы баскетболға қызығушылар саны бірден көбейген. Ал, 1894 жылы жаңа ойынға қызығып, әуестенушілер айтарлықтай артқан.

Сурет 1. Баскетбол ойынының шығу тарихы

Баскетболдың отаны Америка Құрама Штаттары болып есептелінеді. Алғашқы ойын 1891 жылы Массачусетс штатының Спрингфилд қаласында құрылған Христиан жастар қауымдастығының оқу жаттығу орталығында ұйымдастырылған. Сол кезде Канададан қоныс тепкен жас мұғалім, доктор Джеймс Нейсмит гимнастика түрін ары қарай жетілдіру мақсатында жаңа ойын түрін ойлап тауыпты деседі.
Баскетболдың этимологиясы (basket – себет, boll -доп) деп жіктеледі. Алғашында ойынды футбол добымен өткізген. Арада бір жыл өткен соң Джеймс Нейсмит арнайы доппен қоса, баскетболдың алғашқы 13 ережесін ойлап тапқан. Сол кездері АҚШ–та алғаш рет ресми ережелер тіркелімге алынды. АҚШ-тан бастау алған баскетбол ойыны бірте-бірте Шығыс елдеріне таралды. Атап айтар болсақ, Жапония, Қытай, Филиппин, солай-солай Еуропа елдеріне, Оңтүстік Америкаға бет алды. Араға он жыл салып АҚШ-тың Сент-Луис аумағында американдықтардың қолдауымен бірнеше қаладан құралған командааралық турнир өтті. Сондай-ақ баскетбол 1924, 1928 жылдары олимпиада бағдарламасынан орын алды.
Жиырмасыншы жылдары алғашқы әлемдік кездесулер ұйымдастыра бастаған ұлттық баскетбол федерациялары жұмыс жасады. Осылайша, 1919 жылы АҚШ, Италия мен Францияның әскери командалары арасында турнир өткізілді.
1923 жылы Францияда әйелдер арасындағы халықаралық кездесу тұсауын кесті. Оған Англия, Италия, АҚШ-тың командалары қатысқан. 1932 жылы Халықаралық баскетбол федерациясы (FIBA) құрылды.
ФИБА-ның алғашқы құрамына 8 мемлекет енді. Атап айтса, Аргентина, Грекия, Италия, Латвия, Португалия, Румыния, Швеция, Чехословакия. 1935 жылы халықаралық Олимпиадалық комитет баскетболды олимпиада ойындары қатарына қосу жөнінде шешім шығарды. 1936 жылы Берлинде өткен олимпиада ойындары аясында баскетболдың бағдарламасы дайындалды. Онда аталмыш ойын түрін ойлап тапқан азамат Д. Нейсм доданың құрметті қонағы болды. Теннис алаңында өткен матчқа 21 ел қатысты. Олимпиада өтіп жатқан кезде ФИБА-ң алғашқы конгресі өтті. Онда халықаралық ойынның ортақ ережелері айқындалды.
Ал, Ресейде баскетбол 1906 жылы қалыптасты. Сол жылдары Петербор қаласында "Маяк" қауымдастығы жұмыс істеген. Қауымдастықтың гимнаст шеберлері алғаш рет баскетбол командасын құрып, кейіннен "Богатырь" қоғамына айналған. Алайда, 1917 жылы орнаған Қазан төңкерісіне дейін баскетбол ойыны тек сол кездегі Ресей астанасы - Петерборда ғана танылған. Ал, 20 жылдары бұл ойын қарқынды дамыды. Бастапқыда әскери мектептерде жаттықтырылған еді. Көп ұзамай Мәскеу институты баскетболды денешынықтыру факультетінің бағдарламасына енгізілді. Бұл оқу ошағының түлектері кәсіби баскетболшы атанды. Ресей құрамасы алғаш рет 1923 жылы Бүкілодақтық денешынықтыру мерекесіне орай кездесу өткізді. Сәл осы кезде КСРО құрыла бастаған еді.
КСРО–ның екінші біріншілігі 1924 жылы өткізілді. Ал, 1934 жылдан бастап КСРО-да баскетбол спартакиадасы өткізіліп тұрады.
1946 жылы ФИБА шеңберінде жалпы одақтық баскетбол секциясы қабылданып, бір жыл өткен соң ерлер командасы Еуропа біріншілігінде бақ сынап, чемпион атанды. Ал, баскетболдан әйелдер құрамасынан олимпиадалық ойын 1976 жылы сарапқа салынды. Олимпиадалық ойынның чемпиондары төмендегідей: 1976 ж. - КСРО, 1980 ж. - КСРО, 1984 ж. - АҚШ, 1988 ж. - АҚШ, 1992 ж.-Тәуелсіз достастық мемлекеттерінің құрама командасы, 1996 ж. - АҚШ.
Әлем бойынша АҚШ-ң спортшылары мықты баскетболшылар деп саналады. Олар 1936 жылдан бері өткізіліп келе жатқан барлық олимпиада ойындарында жеңімпаз атанған. Ал, соңғы жылдары ұтылыс тапқан тұстары саусақпен санаралықтай. Мәселен, 1987, 1988, 1990 және 1991, 1992 жылдары американ ойыншылары сәтсіз ойын көрсетіп, ұтылыс тапқан.
1992 жылы олимпида ойындарына тек білікті спортшылардан жасақталған ұлттық баскетбол қауымдастығы шеңберінде алғаш рет ұжымдық құрама құрылды. Бұл Америкада Dream Team", «ұжымдық арман» деп аталған. Оның құрамында Барселон ойындарында 40 ұпайдан жинап, жеңімпаз атанған Майкл Джордан, Мэджик Джонсон, Чарльз Баркли және Ларри Берд алынды. Олар 1994 жылы әлем чемпионатында, 1996 жылы Атланта олимпиадасында тұғырдан көрінді.[2]

1.2 Қазіргі кездегі баскетбол ойынының дамуы

Кәсіби баскетбол пайда болғаннан бері көптеген ережелер өзгерді. Бұл ережелер бірден өзгерген жоқ, керісінше өзгеріп отырған ойын мәнеріне сай дамыды.

1951 жылы еркін лақтыру жолағының кеңеюінен және 1964 жылы одан әрі кеңеюден бастап, бұл өзгеріс негізгі әсерді азайту үшін жасалды. Содан кейін 1954 жылы 24 секундтық ату сағаты енгізілді. Бұл ойын жылдамдығын арттыру үшін баскетбол командасын допты 24 секундтық таймер аяқталмай тұрып атуға мәжбүрлеу арқылы жасалды. Соңында, 1979-1980 маусымда үш нүктелі сызық енгізді. Бұл ойын көбіне себеттің астында ойнайтын ойыншыларды тарату үшін және ойынға одан әрі қиындық тудыру үшін жасалды.

1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында қара спортшылардың келуі толқуды күшейтіп, ойынды жандандырды. Осы уақытқа дейін Лига негізінен афроамерикалық ойыншылардан құралды, ал жұлдыздардың көпшілігі қара түсті болды.[3]

1.3 Қазақстандағы баскетболдың даму ерекшеліктері

Қазақстанда баскетбол федерациясы 90-шы жылдардың басында ғана пайда болды. Бұқаралық жағынан футбол мен бокстан кейінгі спорт түрі. Дегенмен, баскетболға қызығушылығы бар жастардын саны күннен-күнге артып келеді.

Қазақ КСР-інде баскетбол туралы алғашқы ақпарат 1925 жылы көрсетілген. Бұл жылы баскетболдан провинциялар біріншілігі өткізілді. Алайда, баскетболдың пайда болуы ресми 1926 жыл болып саналады. Сол жылдың жазында Семейде 1-ші Республикалық кәсіподақ дене шынықтыру мерекесі өтті, оның бағдарламасына баскетбол да енгізілді.

Қазақстанда баскетболдың ерекше дамуы XX ғасырдың 40-жылдарының бірінші жартысынан басталады. Қазақстан командалары 1940 жылдан бастап (ерлер), 1946 (әйелдер) КСРО чемпионаттарына жиі қатыса бастады.

Қазақстан баскетболының қалыптасуында И. Копилевич, М. Жиенбаев, Ю. Бухвалов үлкен еңбек сіңірді.

1972 жылдан бастап «Буревестник», одан кейін «Университет» (Алма - Ата) командалары СССР чемпионаттарының жоғарғы лигасында жақсы ойындар көрсетіп, CCCР халықтарының VI және VIII спартакиадасында екі рет төртінші орыннан көрінген және осы спартакиадаларда одақтас республика командаларынан бөлек АҚШ, Франция, Чехославакия және Югославия командалары да қатысқан.

Еліміз Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін 1992 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық баскетбол федерациясы ФИБА-ға және ФИБА Азияға қабылданды.

Қазақстанның ерлер құрамасы 1992 жылы ФИБА Азия құрамына кіріп, баскетболдан Азия чемпионатында өнер көрсету мүмкіндігіне ие болды.

Әйелдер құрамасы 1993 жылы құрылып, Қазақ КСР құрамасының ресми құқықтық мирасқоры болып саналады.[4]

1.4 Батыс Қазақстандағы баскетбол ойынының дамуы

Орал қаласындағы облыстық жоғары спорт шеберлігі мектебінде  BQO-ARLANS баскетбол жастар құрама командасының таныстыру рәсімі өтті.

Сурет 2. Орал қаласындағы облыстық жарысы

Салтанантты шарада Батыс Қазақстан облысының дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы Қаймен Есенаманұлы сөз сөйлеп, өңірімізде баскетбол спортының кеңінен дамып келе жатқанын және басқарма тарапынан қолдау көрсетілетінін айтып, жас баскетболшыларға ақ жол тіледі.

Батыс Қазақстан облысы баскетбол және стритбол федерациясының президенті Асылбек Нупов федерация атынан команда мүшелері ұлдар мен қыздарға су жаңа баскетбол формасын сыйға тартты.

Жастар құрамасы бұған дейін аймақтық, республикалық біріншіліктерге қатыстып, жүлделі орындарды иеленген.  Ендігі мақсат – кәсіпқойлар деңгейіне көтерілу.[5]

2. Баскетболдың адам ағзасына әсері

Сурет 3. Баскетболдың ағзаға әсері

Физиологиялық кемелдіктің негізі – барлық дене функцияларының бірлігі. Баскетбол – адамның жан-жақты дамуына үлкен әсер ететін дене тәрбиесі құралдарының бірі екені сөзсіз.

Баскетбол ойнаудың денсаулыққа қандай пайдасы бар? Ойын барысында адам дене белсенділігін көрсетеді, ал тыныс алу аппаратының мүшелері, тіпті ас қорыту жүйесі де жақсы дайындықтан өтеді. Қозғалыстарды ұйымдастыруда жүйке жүйесінің көптеген бөліктері ерекше маңызды рөл атқарады, өйткені олар бір немесе басқа аппарат органдарының қызметін үнемі бақылайды және реттейді. Баскетбол сабақтары жылдамдық пен дәлдікті қамтамасыз етеді. Баскетбол ойыны кезінде адамның бұлшық еттері орындайтын физикалық жүктеме жүрек-тамыр жүйесінің физиологиялық жағдайын нығайту және жақсарту үшін маңызды фактор болып табылады. Бір ойындағы энергия шығындары - шамамен 900-1200 килокалория. Баскетбол ойыны кезіндегі тыныс алу қозғалыстарының жиілігі минутына 50-60 циклге жетеді, ал тыныс алудың минуттық көлемі 120-150 шамасында өзгереді. Сондықтан тыныс алу органдарына мұндай қарқынды жүктеме өкпенің өмірлік қабілетін арттыру арқылы денсаулыққа оң әсер етеді. [8]

2.1 Баскетбол ойынының тыныс алу жүйелеріне әсері

Лақтыру, секіру, қозғалу және жүгіру тыныс алу аппараттарының жаттығуына ықпал етеді және шыдамдылықты арттырады. Мотор белсенділігі процесінде үйлестіру жақсы дамиды.

Жылдамдық, шыдамдылық, икемділік, ептілік ойын жағдайларының арқасында жаттығады.

Баскетбол, ең алдымен, дәлдік, уақтылық және тапқырлық ойыны. Нормаланған физикалық белсенділік жүрек-тамыр жүйесінің дамуына әсер етеді. Ойын кезінде жүрек соғысы минутына 180-ден 230 соққыға дейін өзгереді, ал қан қысымы 180-200 мм сынап бағанасынан аспайды.

Тұрақты жаттығулар өкпенің өмірлік қабілетін арттыруға көмектеседі. Бұл адамның денсаулығына жағымды әсер етеді, ол тыныс алу органдарын біртіндеп дамытып, күш береді.

Органдардың белсенділігін үнемі бақылау нәтижесінде жүйке жүйесі белгілі бір деңгейде дамиды. Баскетбол көрнекі қабылдаудың тиімділігіне әсер етеді. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері бойынша тұрақты жаттығулардың арқасында жарық импульстарын қабылдау сезімталдығы орташа есеппен 40% артады.

Алайда, баскетбол шынымен үлкен пайда әкелуі үшін дұрыс жабдықталған залда және арнайы киімде жаттығу керек. Аяқ киімді таңдауға ерекше назар аудару керек. Резеңке табаны бар кроссовкаларды таңдаған дұрыс.

Баскетбол ойыны-тыныс алу және қан айналымы органдарының дамуына әсер етеді. Баскетболмен жүйелі түрде айналысу қан тамырлары жүйесінің қалыпты болуына көмектеседі. [7]

3. Баскетбол ойындарда кездесетін жарақаттарға сипаттама

Баскетбол барысында ойыншылардың допты ұстап алуы, секіруі және соқтығысуы әртүрлі жарақаттарға әкелуі мүмкін. Баскетболдағы жарақаттардың сипатына сәйкес, көгеріп кетулер мен созылулар жиі байқалады, сызаттар да жиі кездеседі. Типтік жарақаттар - бұлшық еттердің жыртылуы, тізе және тобық буындарының зақымдануы. Баскетболда жарақаттанудың алдын алуда жалпы дамытушылық және арнайы жаттығулардың маңызы зор. Олар әр түрлі позицияларда денені нығайтуға көмектеседі. Спорттық жарақаттардың себептері, жарақаттардың пайда болу жағдайлары әртүрлі. Баскетболдағы жарақаттардың негізгі себептері:

1. Жаттығу сабақтарын, жарыстарды дұрыс ұйымдастырмау және оларды өткізу әдістемесіндегі кемшіліктер: жаттықтырушылар:

• жүктемені біртіндеп арттырмау;

• жеткіліксіз қыздыру немесе оның болмауы: оқу-жаттығу жиындарының қисынсыз кестесі және жарыстар кестесі (жол уақытын есепке алмағанда жарыстардың тығыздығы, уақыт пен климаттық белдеулердің өзгеруі және т.б.).

2. Кенет серпілулер , тоқтаулар , қозғалыс жылдамдығы мен бағытының өзгеруі , серпілу кезіндегі көптеген секірулер , қарсыласпен тікелей байланыс баскетболшылардың тірек-қимыл аппаратына (буындар, бұлшықеттер) үлкен талаптар қояды. Баскетболшының тірек-қозғалыс аппаратының ең осал жерлері – тізе және тобық буындары, қол және бел омыртқалары. Тізе буынының жедел жарақаттары жалпы патологияның 54,93% құрайды. Балтыр бұлшықетіндегі жарақаттар барлық патологияның 4,71% құрайды. Сүйектердің сынуы және орнынан шығуы сәйкесінше 4% және 2,51% құрайды. Саусақтардың шығуы допты ұстап алу кезінде, күшті пасты ұстау, допты меңгеру кезінде пайда болады. Жылдық оқу циклінде жарақаттардың ең көп саны - шамамен 66% жарыс кезеңінде орын алады. Жарақаттардың 29,2% дайындық кезеңінде және шамамен 5% өтпелі кезеңде болады. [11]

3.1 Баскетболдағы дене дайындығы жарақаттардың алдын алу құралы ретінде

Сурет 4. Баскетболдың жарақаттарға алдын алуы

ЖИ арқылы жасау

Бөлісу