жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ЭМОЦИОНАЛДЫҚ ИНТЕЛЛЕКТІСІН ДАМЫТУДАҒЫ ЗАМАНАУИ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ӘДІСТЕРДІҢ ТИІМДІЛІГІ
БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ЭМОЦИОНАЛДЫҚ ИНТЕЛЛЕКТІСІН ДАМЫТУДАҒЫ ЗАМАНАУИ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ӘДІСТЕРДІҢ ТИІМДІЛІГІ
Бисембаева Нұрай
ПМНО-23-1 тобының студенті
Ғылыми жетекші: Бекжанова Бақытжамал
Аннотация
Мақалада бастауыш сынып оқушыларының эмоционалдық интеллектісін дамыту мәселесі қазіргі білім берудің маңызды бағыты ретінде қарастырылады. Эмоционалдық интеллект өз сезімдерін тану, түсіну, реттеу, өзге адамдардың эмоционалдық жағдайын ескеру және әлеуметтік қарым-қатынаста тиімді әрекет ету қабілеттерімен сипатталады. Ғылыми әдебиеттер негізінде эмоционалдық интеллектінің теориялық тұғырлары, әлеуметтік-эмоционалдық оқытудың негізгі құзыреттіліктері, бастауыш мектеп жасындағы балалардың психологиялық ерекшеліктері талданады. Ойын технологиясы, арт-педагогика, әдеби шығармаларды талдау, рөлдік ойын, рефлексия және бірлескен оқу әдістерін пайдаланудың педагогикалық мүмкіндіктері анықталады. «Эмоциямды танимын – өзімді басқарамын» атты авторлық әдістемелік жүйе және оның тиімділігін тәжірибеде бағалау жоспары ұсынылады. Бұл жұмыс ғылыми әдебиеттерді теориялық талдауға негізделген; нақты эксперимент нәтижелері келтірілмейді.
Түйін сөздер: эмоционалдық интеллект, бастауыш білім, әлеуметтік-эмоционалдық оқыту, эмпатия, өзін-өзі реттеу, педагогикалық әдістер, эмоциялық сауаттылық.
Кіріспе
Қазіргі білім беру жүйесі оқушыға пәндік білім берумен қатар, оның жеке тұлғалық, әлеуметтік және эмоционалдық дамуына жағдай жасауды көздейді. Бастауыш мектеп кезеңінде балалар жаңа әлеуметтік рөлге бейімделеді, өз жетістігін бағалауға, ережелерді ұстануға және құрдастарымен бірлесе жұмыс істеуге үйренеді. Мұндай жағдайларда эмоцияларды түсіну мен реттеу оқудың, қарым-қатынастың және психологиялық жайлылықтың маңызды құрамдас бөлігіне айналады.
Оқушының тапсырма орындау кезіндегі сәтсіздікті қабылдауы, сыныптастарымен туындаған келіспеушілікті шешуі, мұғалімнің кері байланысына жауап беруі эмоционалдық дағдыларымен байланысты. Мысалы, есепті бірінші рет шығара алмаған бала өз қобалжуын танып, көмек сұрай білсе, әрекетін жалғастыру мүмкіндігі артады. Сондықтан эмоционалдық интеллектіні дамытуды кездейсоқ тәрбиелік әңгімелермен шектемей, жоспарлы әрі жас ерекшелігіне сәйкес ұйымдастыру маңызды.
Зерттеудің мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының эмоционалдық интеллектісін дамытудағы заманауи педагогикалық әдістердің ғылыми негіздерін талдау және оларды оқу-тәрбие үдерісінде қолданудың әдістемелік жолдарын ұсыну.
Міндеттері: эмоционалдық интеллект ұғымын ашу; бастауыш жастағы эмоциялық дамудың ерекшеліктерін сипаттау; педагогикалық әдістерді салыстыру; шетелдік эмпирикалық зерттеулерді талдау; авторлық жаттығулар жүйесін және оны бағалау өлшемдерін ұсыну.
Зерттеу нысаны – бастауыш мектептің оқу-тәрбие үдерісі. Зерттеу пәні – эмоционалдық интеллектіні дамытуға арналған педагогикалық әдістер мен оларды қолдану шарттары. Болжам: ойын, рефлексия, шығармашылық және ынтымақтастық әдістері жүйелі қолданылған жағдайда оқушылардың эмоцияны тану, өзін-өзі реттеу және эмпатия дағдыларының көрсеткіштері жақсаруы мүмкін. Зерттеу әдістері: әдебиеттерді талдау, салыстыру, жүйелеу және педагогикалық экспериментті жобалау.
1. Эмоционалдық интеллектінің ғылыми-теориялық негіздері
П. Саловей мен Дж. Майердің 1990 жылы ұсынған ғылыми тұжырымдамасы эмоционалдық интеллектіні өз эмоцияларын және басқалардың сезімдерін қабылдау, ажырату және олар туралы ақпаратты ойлау мен әрекетті бағыттауға пайдалану қабілетімен байланыстырады [1]. Кейінгі теориялық еңбектерде эмоцияларды қабылдау, оларды ойлау үдерісінде пайдалану, себеп-салдарын түсіну және реттеу қабілеттері ерекше аталды [2].
Эмоционалдық интеллект эмоцияны басып тастау дегенді білдірмейді. Ашу, қорқыныш, қуаныш, өкініш – табиғи сезімдер. Оқыту міндеті – баланы өз сезімін байқауға, атауға және өзін де, айналасындағыларды да құрметтейтін әрекет тәсілін таңдауға үйрету. Мысалы, «Мен ашуландым, себебі менің затымды рұқсатсыз алды» деп айта алу жанжал кезінде дене күшін қолдануға балама бола алады.
Әлеуметтік-эмоционалдық оқыту (Social and Emotional Learning, SEL) әлеуметтік қарым-қатынасқа қажет дағдыларды мақсатты дамытады. CASEL үлгісі бес құзыреттілікті бөліп көрсетеді: өзіндік сана, өзін-өзі басқару, әлеуметтік сана, қарым-қатынас дағдылары және жауапты шешім қабылдау [7]. Бұларды дербес пән ғана емес, оқу мен тәрбиеге ықпалдастырылған жұмыс арқылы қалыптастыруға болады.
Құзыреттілік |
Оқушының ықтимал әрекеті |
Өзіндік сана |
Сезімін атап, оның себебін түсіндіреді |
Өзін-өзі басқару |
Қиын жағдайда тыныс алу, үзіліс жасау тәсілін қолданады |
Әлеуметтік сана |
Өзге адамның сезімін ескеріп, жанашырлық танытады |
Қарым-қатынас |
Тыңдап, өз ойын сыйластықпен жеткізеді |
Жауапты шешім |
Әрекетінің салдарын ескеріп, қауіпсіз шешім таңдайды |
2. Бастауыш сынып жасындағы эмоционалдық даму ерекшеліктері
Бастауыш мектепке келу баланың өмірінде маңызды әлеуметтік өзгеріс туғызады: ойынға негізделген әрекеттен жоспарлы оқу әрекетіне көшу жүреді, мұғалім мен сыныптағы талаптарды орындау міндеті пайда болады. Бірінші сыныпта оқушы өз эмоциясын қарапайым сөздермен атауға және сыртқы қолдауға сүйенуге бейім. Екінші сыныптан бастап құрдастардың пікірі мен өзара бағалау маңыздырақ бола түседі. Үшінші-төртінші сыныптарда балалар күрделі жағдаяттарды талдауға, бір оқиғаның бірнеше сезім тудыруы мүмкін екенін түсінуге біртіндеп жақындайды.
Дегенмен жас ерекшелігі бір ғана өлшем емес: тілдік даму, темперамент, отбасылық орта, тәжірибе және жеке білім қажеттіліктері эмоционалдық дағдылардың қалыптасу қарқынына ықпал етеді. Сондықтан мұғалім барлық балаға бірыңғай эмоциялық жауапты «дұрыс» деп жүктемеуі тиіс. Қажет кезде ауызша жауап орнына сурет, белгі, қысқа жазба немесе жеке әңгіме ұсынылады.
Педагогтің өз мінез-құлқы да оқыту құралы болып табылады. Мұғалім дауыс көтермей түсіндіріп, баланың сезімін жоққа шығармай, қателікті үйрену мүмкіндігі ретінде қарастырса, сыныптағы психологиялық қауіпсіздікке қолдау көрсетеді. Әсіресе оқушыны бүкіл сынып алдында ұялтпау және эмоционалдық жазбаларының құпиялығын сақтау маңызды.
3. Заманауи педагогикалық әдістер және олардың мүмкіндіктері
Ойын технологиясы бастауыш жаста эмоциялық жағдайды қауіпсіз әрі қызықты үлгіде талдауға жағдай жасайды. «Эмоцияны тап» ойынында оқушылар карточкадағы бет-әлпетті сипаттайды, сезімнің ықтимал себебін атайды, оған қатысты түрлі әрекетті салыстырады. Негізгі назар дұрыс жауапты табуда емес, эмоциялардың мәнін түсіндіруде болуы тиіс.
Рөлдік ойындар нақты қарым-қатынас жағдаяттарын модельдейді. Мысалы, «Досың ренжігенде қандай сөз айтасың?» деген тапсырмада оқушылар мәселені екі тараптың көзқарасымен сахналайды. Соңында «Екі кейіпкер не сезінді?», «Қандай сөз мәселені ушықтырды?», «Қалай келісуге болады?» деген сұрақтарға жауап береді. Бұл тәсіл эмпатия мен жанжалды бейбіт шешу дағдыларын жаттықтыруға бағытталады.
Арт-педагогика сезімін сөзбен жеткізуге қиналатын балаларға шығармашылық балама ұсынады. «Менің көңіл күйімнің түсі» тапсырмасында оқушы сезімін бояу, сурет немесе коллаж арқылы көрсетіп, қаласа түсіндіреді. Белгілі бір түсті эмоцияның әмбебап көрсеткіші ретінде бағалауға болмайды: түстің мағынасын баланың өзі анықтайды.
Әдеби мәтіндер эмоцияларды түсінудің мазмұнды көзі болып табылады. «Мақта қыз бен мысық» ертегісін оқығанда кейіпкерлердің ренішін, өкінішін және шешімдерін талдау арқылы оқушылар өзге адамның көзқарасын ескеруге дағдыланады. Оқу тапсырмасы «Кім дұрыс істеді?» деген бағалаумен ғана шектелмей, «Кейіпкер неге бұлай сезінді?» және «Басқаша қалай әрекет ете алар еді?» деген талдауға ұласуы қажет.
Рефлексия өзіндік сананы дамытуға ықпал етеді. Сабақ соңындағы «Мен бүгін не сезіндім?», «Қиындықты қалай жеңдім?», «Кімге көмектестім?» деген қысқа сұрақтар оқушының эмоциясы мен оқу әрекетін байланыстыруға көмектеседі. Балаларды сезімін көпшілікке жариялауға мәжбүрлемеу және эмоцияларды «жақсы» не «жаман» деп бағаламау – әдістің негізгі шарты.
Ынтымақтастық оқыту топ мүшелерінің бірін-бірі тыңдауын, ортақ шешім қабылдауын және келіспеушілікті мәдени жолмен шешуін ұйымдастырады. Топтық жұмыс өздігінен мұндай қабілеттерді дамытпайды: мұғалім тыңдау, кезекпен сөйлеу, кері байланыс беру сияқты нақты мінез-құлық ережелерін үйретуі және қорытынды талқылауды өткізуі керек.
4. Халықаралық зерттеулердегі тиімділік туралы деректер
Дурлак және әріптестері 2011 жылы жариялаған метаталдауда мектептегі 213 әлеуметтік-эмоционалдық оқыту бағдарламасы және 270 034 оқушы деректері қарастырылған [3]. Зерттеуде мұндай бағдарламалар әлеуметтік-эмоционалдық дағдылар, мінез-құлық және академиялық жетістіктердегі оң нәтижелермен байланыстырылды. Академиялық көрсеткіш бойынша орташа айырмашылық 11 процентильдік пункт болды; бұл оқу бағалары 11 пайызға артты деген мағына бермейді.
Чиприано және әріптестерінің 2023 жылғы метаталдауы 53 елдегі 424 зерттеуді және 575 361 оқушыны қамтыды [4]. Нәтижелер әлеуметтік-эмоционалдық оқыту бағдарламаларының бірқатар әлеуметтік, мінез-құлықтық және оқу көрсеткіштеріне оң әсер ете алатынын, алайда әсер шамасының бағдарлама сапасы мен жүзеге асыру жағдайына байланысты өзгеретінін көрсетті.
Education Endowment Foundation бастауыш мектептерге арналған нұсқаулығында эмоциялық сөздік қорын дамыту, сезімдерді реттеу стратегияларын тікелей үйрету, рөлдік ойын, әдеби шығарма талдауы және мұғалімнің үлгілік мінез-құлқына ерекше көңіл бөлінеді [5]. Осы деректер әдістерді бір реттік акция түрінде емес, жоспарлы және сабаққа ықпалдастырылған бағдарлама ретінде пайдаланудың маңызын көрсетеді.
Дегенмен халықаралық қорытындыларды Қазақстандағы әр сыныпқа дәлме-дәл көшіруге болмайды. Мектептің әлеуметтік жағдайы, оқыту тілі, оқу мәдениеті, мұғалім дайындығы және бағдарламаның орындалу сапасы өзгеруі ықтимал. Осы себепті жергілікті тәжірибелік тексеру қажет.
5. «Эмоциямды танимын – өзімді басқарамын» авторлық әдістер жүйесі
Ұсынылған әдістемелік жүйенің мақсаты – эмоцияларды тану, атау, реттеу, эмпатия көрсету және өзара қарым-қатынаста жауапты шешім қабылдау қабілеттерін күнделікті сабақтарда дамыту. Ол бес өзара байланысты тапсырманы қамтиды.
«Эмоциялар картасы» (1–4-сынып, 5–7 минут): мұғалім эмоцияларды бейнелейтін карточкалар ұсынады. Оқушылар сезімді атап, оның туындау жағдайын және сезімді қауіпсіз білдіру жолын түсіндіреді. Тапсырманың күрделілігін сынып деңгейіне қарай өзгертуге болады.
«Сезімдер бағдаршамы» (1–4-сынып, 5–10 минут): қызыл – тоқта және сезіміңді байқа; сары – тыныс ал, салдарын ойла; жасыл – сыйластыққа негізделген шешім таңда. Мәселен, досы рұқсатсыз қаламын алғанда оқушы алдымен тоқтап, кейін өз тілегін сабырлы түрде жеткізуді үйренеді.
«Эмпатия көпірі» (2–4-сынып, 10–15 минут): оқушыларға «Сыныпқа жаңа бала келді, үзілісте жалғыз отыр» деген жағдаят ұсынылады. Балалар оның ықтимал сезімдерін, себептерін және қолдау көрсетудің нақты жолдарын талдайды.
«Эмоциялық күнделік» (2–4-сынып, күніне 3–5 минут): бала «Бүгін мен ... сезіндім, себебі ...» сөйлемін аяқтап, қаласа сурет салады. Күнделік жазбалары жеке сақталады, сынып алдында оқуға міндеттелмейді.
«Мейірімділік шеңбері» (1–4-сынып, 7–10 минут): оқушылар бір-бірінің нақты пайдалы іс-әрекетін атап, шынайы жылы пікір айтады. Мысалы, «Сен бүгін тапсырманы түсіндіріп көмектестің» деген сөз сыртқы келбетке емес, әрекетке бағытталады.
6. Пәндермен ықпалдастырудың педагогикалық жолдары
Әдебиеттік оқуда кейіпкердің сезімін, себебін және әрекетін талдау; қазақ тілінде эмоция атауларын қатыстырып диалог құрастыру; математикада қателерге сабырлы қарау мен табандылықты көрсету; дүниетануда достық, отбасы және қамқорлық тақырыптарын талқылау; көркем еңбекте сезімді шығармашылық түрде бейнелеу; дене шынықтыруда жеңісті де, жеңілісті де сыйластықпен қабылдау – эмоционалдық дағдыларды пәндік мақсаттармен байланыстырудың мысалдары. Сабақтағы мұндай жұмыс қысқа, жүйелі және балалардың жасына сәйкес ұйымдастырылуы тиіс.
7. Ұсынылған әдістердің тиімділігін бағалау жоспары
Авторлық жүйені тәжірибелік бағалау үшін екінші немесе үшінші сыныпта сегіз апталық зерттеу жобасын ұйымдастыруға болады. Бірінші кезеңде бастапқы диагностика жүргізіледі; екінші кезеңде педагогикалық тапсырмалар сабақтарға енгізіледі; үшінші кезеңде салыстырмалы қорытынды диагностика жасалады. Неғұрлым сенімді бағалау үшін тәжірибелік және салыстыру топтары қатысып, бастапқы көрсеткіштер мен оқыту жағдайларының айырмашылықтары ескерілуі керек.
Апта |
Дамытылатын дағды |
Жұмыс түрі |
1 |
Эмоцияны тану |
Эмоциялар картасы |
2 |
Сезімді сөзбен жеткізу |
Сезімдер сөздігі |
3 |
Өзін-өзі реттеу |
Сезімдер бағдаршамы |
4 |
Эмпатия |
Эмпатия көпірі |
5 |
Қарым-қатынас |
Рөлдік жағдаят |
6 |
Жанжалды шешу |
Келісімге келу ойыны |
7 |
Рефлексия |
Эмоциялық күнделік |
8 |
Бекіту |
Мейірімділік шеңбері |
Бағалау өлшемдеріне эмоцияны дәл атау, себептерін түсіндіру, қиындықта қауіпсіз стратегияны таңдау, басқа адамның сезімін ескеру, мұқият тыңдау және өз әрекетін талдау кіреді. Деректерді мұғалім бақылауы, жасқа лайық жағдаяттық тапсырмалар және құрылымдалған әңгімелесу арқылы жинауға болады. Мұндай бақылау стандартталған психологиялық диагностика орнына жүрмейді. Нақты эксперимент жүргізілмегендіктен, бұл мақалада нәтиже пайыздары ойдан шығарылмайды.
8. Мұғалім, отбасы және психологиялық қауіпсіздік
Эмоциялық интеллектіні дамыту тек мектепке жүктелмейді. Отбасындағы әңгімелесу, ересектердің өз эмоциясын реттеу үлгісі және сенімді қарым-қатынас баланың тәжірибесіне ықпал етеді. Мұғалім «Ашуланба!» деген тыйымнан гөрі «Сенің ренжігеніңді байқадым, не болғанын бірге талдайық» деген қолдаушы сөзді қолдана алады. Ата-ана баласынан «Бүгін не қуантты?», «Қиын сәтте саған не көмектесті?» деп сұрай алады.
Эмоциялық жұмыстарда балаларды жеке сезімін жариялауға мәжбүрлемеу, ақпараттың құпиялылығын сақтау, эмоциялық жағдайға моральдық баға бермеу және қажет болғанда мектеп психологымен бірлесе жұмыс істеу маңызды. Мұғалім эмоциялық интеллектіні дамыту бойынша жұмысты психологиялық терапиямен шатастырмауы керек.
9. Педагогикалық қиындықтар және оларды шешу
Оқушылардың дағдылары әркелкі болғандықтан, тапсырмаларға сурет, сөз, жазу немесе жеке жауап беру сияқты баламалар енгізу қажет. Сабақ уақыты шектеулі болғанда эмоциялық жаттығуларды 3–10 минуттық кіріспе не қорытынды рефлексия ретінде қолдануға болады. Мұғалімнің дайындығын әдістемелік семинарлар, бірлескен талдау және тәжірибе алмасу арқылы жетілдіруге мүмкіндік бар.
Бағалауда бір күнгі көңіл күй мен тұрақты дағдыны шатастырмау керек. Баланың тыныш отыруы эмоционалдық интеллектінің жоғары деңгейін автоматты білдірмейді. Даму көрсеткіштерін әртүрлі жағдайларда және уақыт бойынша бақылаған орынды. Сондай-ақ топтық тапсырманың сапасы мұғалімнің мақсат қоюы мен кері байланысына тәуелді екенін ұмытпау қажет.
Қорытынды
Бастауыш сынып оқушыларының эмоционалдық интеллектісін дамыту – тұлғаның өзін тануын, әлеуметтік бейімделуін және өзге адамдармен сыйластыққа негізделген қарым-қатынасын қолдауға бағытталған маңызды педагогикалық міндет. Ғылыми зерттеулер жүйелі әрі сапалы әлеуметтік-эмоционалдық оқыту бағдарламаларының балалардың әлеуметтік дағдыларына, мінез-құлқына және кейбір оқу көрсеткіштеріне оң ықпал ете алатынын көрсетеді. Алайда мұндай әсер әрбір жеке әдісте бірдей және автоматты түрде байқалады деген тұжырым жасауға болмайды.
Мақалада қарастырылған ойын, арт-педагогика, рөлдік модельдеу, әдеби талдау, рефлексия және ынтымақтастық тәсілдері эмоционалдық дамуды қолдаудың практикалық құралдары болып саналады. Ұсынылған «Эмоциямды танимын – өзімді басқарамын» әдістемелік жүйесі сынып жағдайына бейімдеп қолдануға және кейінгі эмпирикалық зерттеуде тексеруге арналған. Болашақта бұл әдістерді нақты мектеп жағдайында сынақтан өткізіп, оқушылардың даму көрсеткіштерін жүйелі салыстыру орынды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional Intelligence. Imagination, Cognition, and Personality, 9(3), 185–211. https://doi.org/10.2190/DUGG-P24E-52WK-6CDG
2. Mayer, J. D., & Salovey, P. (1993). The Intelligence of Emotional Intelligence. Intelligence, 17(4), 433–442. https://doi.org/10.1016/0160-2896(93)90010-3
3. Durlak, J. A., Weissberg, R. P., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., & Schellinger, K. B. (2011). The Impact of Enhancing Students’ Social and Emotional Learning: A Meta-Analysis of School-Based Universal Interventions. Child Development, 82(1), 405–432. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x
4. Cipriano, C., et al. (2023). The State of Evidence for Social and Emotional Learning: A Contemporary Meta-Analysis of Universal School-Based SEL Interventions. Child Development, 94(5), 1181–1204. https://doi.org/10.1111/cdev.13968
5. Education Endowment Foundation. (2019). Improving Social and Emotional Learning in Primary Schools. https://educationendowmentfoundation.org.uk/education-evidence/guidance-reports/primary-sel
6. Wigelsworth, M., et al. (2020). Programmes to Practices: Identifying Effective, Evidence-Based Social and Emotional Learning Strategies for Teachers and Schools. Education Endowment Foundation.
7. Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning (CASEL). What Is the CASEL Framework? https://casel.org/fundamentals-of-sel/what-is-the-casel-framework/

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген