Бастауыш сынып оқушыларының критикалық ойлау дағдыларын дамытуға арналған әдіс-тәсілдер

Аннотация

Мақалада бастауыш сынып оқушыларының критикалық ойлау дағдыларын қалыптастырудың маңызы, оны дамытуға бағытталған тиімді әдіс-тәсілдер мен сабақта қолдану жолдары қарастырылады. Критикалық ойлау – оқушының өз ойын дәлелдей алуы, ақпаратты саралап, қорытынды жасай білу қабілеті ретінде сипатталады. Ұсынылған әдістер бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сай таңдалып, оқу үдерісінде қолдануға бейімделген.

Түйін сөздер: критикалық ойлау, бастауыш сынып, әдіс-тәсілдер, белсенді оқу, шығармашылық қабілет.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – білім алушыны дайын ақпаратты қабылдаушы емес, өз ойын еркін жеткізе алатын, ақпаратты талдай білетін, өмірде қолдана алатын тұлға ретінде қалыптастыру. Осы тұрғыда бастауыш сыныптан бастап критикалық ойлау дағдыларын дамыту – білім берудің маңызды бағыты болып табылады.

Бастауыш мектеп – баланың ойлау қабілеті қарқынды дамитын кезең. Сондықтан осы кезеңде қолданылатын әдіс-тәсілдер оқушының танымдық белсенділігін арттырып, өздігінен ой қорытуына ықпал етуі тиіс.

Критикалық ойлау ұғымы және оның маңызы

Критикалық ойлау – бұл ақпаратты талдау, салыстыру, бағалау, өз көзқарасын дәлелдеу және саналы шешім қабылдау үдерісі. Бастауыш сынып оқушылары үшін критикалық ойлау:

• сұрақ қоя білуге;

• өз ойын еркін жеткізуге;

• дәлел келтіруге;

• мәселені жан-жақты қарастыруға үйретеді.

Бұл дағдылар оқушының тек оқу үлгерімін емес, өмірлік қабілеттерін де дамытуға негіз болады.

Критикалық ойлауды дамытуға арналған тиімді әдіс-тәсілдер

1. «Ой қозғау» әдісі

Сабақтың басында жаңа тақырыпқа қатысты сұрақтар қойылады. Бұл әдіс оқушылардың бұрынғы білімін еске түсіріп, жаңа ақпаратқа қызығушылығын арттырады.

Мысалы:
– Сенің ойыңша, бұл оқиға қалай аяқталуы мүмкін?
– Неліктен бұлай ойлайсың?

2. «INSERT» стратегиясы

Мәтінді оқи отырып, оқушылар:

• «V» – білемін

• «+» – жаңа ақпарат

• «–» – келіспеймін

• «?» – сұрағым бар
  белгілерін қояды.
  Бұл әдіс мәтінді саналы түрде оқуға және талдауға үйретеді.

3. «Кластер» әдісі

Берілген тақырып бойынша ойларды топтастырып, сызба түрінде көрсету арқылы оқушылардың жүйелі ойлау қабілеті дамиды.

4. «Венн диаграммасы»

Екі ұғымды салыстыру арқылы ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтайды. Бұл әдіс анализ жасауға тиімді.

5. «RAFT» стратегиясы

Оқушылар рөлге еніп, белгілі бір форматта өз ойларын жеткізеді. Бұл әдіс шығармашылық пен сыни ойлауды қатар дамытады.

6. «Сұрақ қою дағдысын дамыту»

«Неге?», «Қалай ойлайсың?», «Егер… болса не болар еді?» сияқты сұрақтар арқылы оқушылар терең ойлауға бағытталады.

Сабақта қолданудың педагогикалық шарттары

Критикалық ойлауды тиімді дамыту үшін:

• оқушы пікірін құрметтеу;

• қателесуге мүмкіндік беру;

• ынталандырушы кері байланыс ұсыну;

• тапсырмаларды өмірмен байланыстыру маңызды.

Қорытынды

Қорытындылай келе, бастауыш сыныпта критикалық ойлау дағдыларын дамыту – оқушының тұлғалық дамуына тікелей әсер ететін маңызды үдеріс. Мұғалімнің дұрыс таңдалған әдіс-тәсілдері оқушыны белсенді ойлауға, өз көзқарасын дәлелдеуге және білімді саналы түрде меңгеруге жетелейді. Сондықтан әрбір бастауыш сынып мұғалімі сабақ барысында критикалық ойлауға бағытталған әдістерді жүйелі түрде қолдануы қажет.