КГУспециялная школа-интернат №7

Баяндама

Ерекше білімді қажет ететін балалардың сөйлеу тілін ойын арқылы дамыту

Орындаған: Кимуранова А.Н

Тексерген: Черепанова В.Л

2025 ж.

Мақсаты: Ерекше білім беруді қажет ететін балалар және оларға қолдау көрсете отырып, олардың сөйлеу тілін ойын арқылы дамыту.

Жоспар

1. Ерекше білімді қажет ететін балалар

2. Инклюзивтібілім беру.

3. Текше қала ойын техникасы.

1.Қазақстан Республикасында ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларға "Денсаулықтарына байланысты арнайы жалпы білім берудің оқу бағдарламалары мен қосымша білім беру бағдарламаларын қажет ететін білім алуда тұрақты немесе уақытша қиындықтарды бар тұлғалар" жатады. Ерекше білім беру қажеттілігі (ЕБҚ) - бұл көптеген дамыған елдерде кеңінен таралған түсінік.Себебі инклюзивті білім берудің принципіне қарар болсақ, әр оқушы жемісті білім алуы үшін барлық жағдайларды жасауға мектептің назары аударылады. "Экономикалық ынтымақтастық және жаму ұйымы" елдерінде ерекше білімді қажет ету термині психикалық және дене дамуындағы ерекшелік, мінез - құлық пен қабылдауындағы ауытқушылық, үйде және емханада ұзақ мерзімде ем алатын, эмоционалдық проблемалары бар, толық отбасы емес, жетім, зорлық - зомбылық көрген, әскери конфликт аумағында болған балаларға қолданылады. Бұлтермин сондай-ақ дарынды балаларға қарасты, яғни бала бойындағы дарындылығын дамыту мен жеке қасиеттерін ашу үшін де кеңінен қолданылады. Инклюзивті білім беруді дамытудың қазіргі кезеңінде ерекше білім беру қажеттілігінің келесі анықтамасы қолданылады - бұл оқушылардың сапалы білім алуы барысындағы психологиялық- педагогикалық, әлеуметтік және басқа да көмекке мұқтаждығы. Ерекше білім беруге қажеттілігі бар балалардың төмендегідей топтары көрсетіледі:

1-топ - психикалық және дене дамуында түрлі бұзылымдары бар балалар, олар: көру, есту, сөйлеу бұзылымдары, зияты, тірек - қозғалыс аппараты, психикалық дамуы тежелген және эмоционалды ерік- жігер аясы зақымдалған балалар.

2-топ - оқытудағы ерекше қиындықтары бар, яғни мінез-құлық және эмоциялық проблемалары бар балалар.Зияты қалыпты балалардың қиындықтары жеке оқу дағдыларын меңгеруде байқалады, олар: оқу, жазу және санау (дисграфия, дислексия, дискалькулия және т.б.). Осы қиындықтар уақытша сипатқа ие және оны балаларға мамандардың тиісті көмегімен жоюға болады. Мінез-құлық және эмоционалдық проблемалар ерекше психологиялық факторлардан . яғни отбасында тәрбиенің бұзылуы, ата- ана мен баланың және отбасы ішілік қатынастың бұзылуы, сонымен қатар дамуындағы ерекше проблемалардың болуынан: гипербелсенділік және толыққанды көңіл бөлмеуден, аутистикалық бұзылыстар спекторы және т.б. құрдастарымен және мұғалімдерімен қарым-қатынас жасаудағы әртүрлі қиындықтардан , олар: енжарлық, тұйықтық немесе жанжалдық, тіл алмаушылық, агрессивтіліктен пайда болуы мүмкін.

3-топ. Әлеуметтік-психологиялық, экономикалық, тілдік, мәдени ерекшеліктерінен туындайтын ерекше білім беруге қажеттілігі туындайтын балалар. Бұл топқа микроәлеуметтік және педагогикалық қараусыз қалған нашар отбасынан шыққан немесе бала тәрибесіне көңіл аудармайтын отбасылардан, әлеуметтік қатерлі топтағы отбасы балалары, ішімдікке, нашақорлыққа жақын ата-аналар, сонымен бірге жергілікті әлеуметке бейімделуде қиындықтары бар босқындар, мигранттар, оралмандар немесе оқу тілін түсінбейтін және бұл тілде сөйлемейтін балалар кіргізіледі. Ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларды мұндай топтарға бөлу мектепте білім алуында қиындығы бар оқушының назардан тыс қалуына жол бермейді. ҚР инклюзивті білім беру принциптерін енгізіп отырған жалпы білім беру педагогтары үшін ерекше білім беруге қажеттілігі бар оқушы -психикалық және дене дамуы бұзылған мүмкіндігі шектеулі бала ғана емес, сонымен қатар оқытуда қиындықтарға тап болған кез келген бала екенін түсінулері маңызды. Психикалық және дене даму бұзылыстары жоқ екінші және үшінші топтағы балалар көбінесе психологиялық-медициналық-педагогик алық кеңеске жүгінбейді және ол арқылы анықталмайды. сәйкесінше, жалпы білім беретін мектеп балалардың бұл топтарын да өз назарынан қалдырмай және оны уақытында анықтап, оларға көмек көрсетуі тиіс.

ЕРЕКШЕ БІЛІМ БЕРУ ҚАЖЕТТІЛІГІНІҢ СИПАТЫ

Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына сәйкес (бастауыш, негізгі орта және орта) оқуда қиындықтарға тап болған оқушылар үшін арнайы жағдайлар жасалады Қазіргі уақытта еліміздің білім алуында қиындықтары бар балаларға психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету мен білім беру жүйесінде оқытудың арнайы жағдайын құру барысында келесідей құжаттарды басшылыққа алу ұсынылады:

1) оқу жоспары мен оқу бағдарламасын өзгерту;

2) оқыту нәтижелерін бағалау әдістерін өзгерту (оқушылардың оқу

3) оқытудың арнайы, вариативті және альтернативті әдістерін қолдану;

4) оқулықтарды, оқу әдістемелік құралдарын, жеке оқу материалдарын

5) оқыту формасын таңдау;

6) тосқауылсыз орта құру және оқыту орнына бейімдеу;

7) компенсаторлық және техникалық құралдарға мұқтаждық;

8) арнайы психологиялық - педагогикалық көмек (психологтың, логопедтің, арнайы педагогтың (олигофренопедагогтың, сурдопедагогтың, тифлопедагогтың);

9) педагог-ассистентің көмегі;

10) әлеуметтік - педагогикалық көмек.

Ерекше білім беру қажеттіліктердің әрқайсысының сипаты:

1 Оқу жоспары мен оқу бағдарламасын өзгерту. Оқу жоспары мен оқу бағдарламасы келесідей негізге сүйеніп өзгертіледі:

- мектеп Кеңесінің шешімімен;

- психологиялық-медициналық-педагогикалық кеңестің ұсынысымен.

Егер білім алуында қиындықтары бар оқушыны мектеп өз бетінше анықтаса, онда психологиялық-педагогикалық қызметінің ұсыныстары негізінде мектеп кеңесі шешімімен мұғалім бір немесе бірнеше оқу пәні бойынша оқу бағдарламасын қысқарта алады. мұндай шешімнің негізі ҚР "Білім туралы" заңының 47 - бабы, 2-тармағы - "ұйым кеңесінің шешімімен жеке оқу жоспарлары, қысқартылған білім беретін оқу бағдарламалары бойынша мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттары шеңберінде оқыту" болып табылады. Дегенімен, мектеп кеңесінің шешімімен қысқартылған бағдарлама бойынша оқыту тек белгілі бір кезеңге (2-3 оқу тоқсанынан артық емес) қолданылатын уақытша шара болып табылатынын атап өткен жөн. Осы кезең ішінде мұғалім және психологиялық-педагогикалыққолдау қызметі қажетті көмек көрсетеді, оның түпкі мақсаты оқушыларды әдеттегі бағдарлама бойынша оқуға көшіру болып табылады. Егер белгіленген мерзім барысында балада оқу бағдарламасын одан әрі қысқартуды талап ететін оқытудың тұрақты қиындықтары сақталса, онда мұндай оқушыны пмпк-ке тексеруге жіберу қажет. Балаларды жеке бойынша оқыту психолиялық- медициналық-педагогикал ық кенестің ұсынысы негізінде ғана іске асады. себебі, мұндай бағдарламамен оқытуға баланың ақыл-ойындағы ауытқушылықты анықтаған жағдайда ғана рұқсат беріледі. Ақыл-ойы кем балаларды жалпы сыныпқа қосу мен оқыту үшін ақыл-ойы кем балаларға арналған арнайы типтік бағдарламасы бойынша және баланың мүмкіндігі негізінде жеке оқу бағдарламасы құрастырылады.Психикалық және денедамуының бұзылымы бар баланы арнайы сыныпта оқыту үшін бұзылым түрі бойынша ҚР Білім беру заңына [5, б. 19, Зт.], психолиялық-медициналық- педагогикал ық кенесінің тұжырымдамасына, ата-анасының (заңды өкілдерінің ) келісіміне сәйкес арнайы оқу жоспары мен бағдарламасы негізінде жүзеге асырылады. 2 Оқытудың нәтижелерін бағалау әдістерін өзгерту (оқушылардың оқу үлгерімін). Оқушылардың оқу үлгерімін бағалау әдістерін төмендегі көрсетілген жағдайларда өзгерту қажет: - оқушы арнайы, қысқартылған немесе жеке бағдарламамен оқытылған кезде; - оқушыларды оқытуда альтернативті әдісті қолданғанда. Мұндай ерекше білім беру қажеттілігін қанағаттандыру психолиялық-медициналық-педагогикал ық кенес ұсынысы негізінде жүзеге асырылады: жеке амал және баланың оқу үлгерімін бағалаудың вариативтілігі.

2.Инклюзивті білім беру

“Инклюзив” сөзі латын тілінен аударғанда — «өзімді қосқанда», ал ағылшын тілінен аударғанда «араластырамын» деген мағынаны білдіреді. Инклюзивті білім берудің мақсаты: ерекше білім беруге қажеттілігі бар балаларды қалыпты балалармен бірге білім беру. Инклюзивті білім беру –ерекше білім беруге қажеттілігі бар балаларды оқытып-үйретудің бір формасы. Инклюзивті оқыту – барлық балаларға мектепке дейінгі оқу ұйымдарында, ұйым өміріне белсене қатысуға мүмкіндік береді. Инклюзивті оқыту – балалардың тең құқығын анықтайды және ұжым іс-әрекетіне қатысуға мүмкіндік береді. Инклюзивті оқыту – адамдармен қарым-қатынасына қажетті қабілеттілікті дамытуға мүмкіндік береді.

Инклюзивті оқытудың негізгі қағидалары:

1. Барлық адамдар құқығының теңдігі;

2. Адамдарды шектеудің болмауы;

3. Барлық балаларды мектепке дейінгі мекемеге және мектепке қабылдау;

4. Мүмкіндігі шектеулі балаларды әлеуметтендіру, мінез-құлықтың коммуникативті моделін игерту,

5. Оқытуүдерісінеата-аналардықатыстыру;

6. Арнаулыбілім беру жағдайынжасау;

7. Пәнаралықбағыттықалыптастыру (балабақшадағыбарлықпедагогтер, ата-ана, психолог, дефектолог, т.б. мамандардыңөзараәрекеттестігі;

8. Өзгелерменқарым-қатынасқажәнеөзінедегенсенімділіккеүйрету.

3. Педагогтерге ерекше қажеттілігі бар балалардың сөйлеуіндегі 

кемшіліктерді жеңуге ықпал ететін ең тиімді әдістердің бірі «Текше қала» ойын технологиясы болып табылады. «Текше қала» ойын технологиясы оның жақтарында дидактикалық ойын рәміздері мен жаттығулары берілген түрлі көлемдегі текшелер сериясын білдіред.

Текшелер картоннан, қатты қағаздан, поролоннан, жеңіл фанерден және баса да қауіпсіз материалдан жасалуы мүмкін. Текшелердің өлшемдері олардан «қала»салу үшін әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан да бұл технология«Текше қала» деп аталады.Текшелердің көмегімен ерекше қажеттіліктері бар балалардың сөйлеуініңбарлық  жақтарын, яғни

Дыбыстарды дұрыс айтуды,

Пассивті, белсенді сөздігін,

Екі, үш сөзден тұратын сөздерді дамытуға болады.Сондайақ физиологиялық дұрыс тыныс алуды, сөзді түсінуді, артикуляциялықгимнастиканы 

орындауға қызығушылықты, ұсақ қол және жалпы моториканы

дамытуды, қозғалыстардың үйлесімін, өзара түсінікті, өзара құтқаруды, өзара

көмекті, өзара құрметті, достықты қалыптастыруға болады. Бұл қасиеттер

инклюзивтік топтарда тәрбиеленетін мектеп жасына дейінгі балалар үшін өте

маңызды.Текшелер сондайақ сөйлеудің психологиялық негізін: есту назарын,фонематикалыққабылдауын, сөздік логикалық ойлауын, назардың және

 жадының тұрақтылығынфақалыптастыруға ықпал етеді.

Инклюзивтік топтың тәжірибесінде түрлі көлемдегі текшелер қолданылады. 

Жақтары 35см үлкен текше10см әзірлеген дұрыс. Текшелер ұзақ сақталуы үшін оларды жууға болатын матамен қаптап тігіп шығу қажет. Ал көп салалы болуы үшін көрініп тұратын қалталар жасауға болады. Оларға оқылатын тақырып бойынша иллюстративтік материалдарды салып, 

оларды қажеттілігіне қарай ауыстырып отыруға болады.

 Балалармен жұмыс балалардың жасын, жеке психологиялық-физиологиялық ерекшеліктерін, олардың сөйлеуінің дамуын ескере

отырып жеке және шағын топтық лер «Текше қаланың» негізін салуға қолданылады, жақтары 25 см, 30 см текшелер қаланың түрлі «қабаттарын» салу үшін қолданылады. Ал жоғарғы «қабаттары» үшін шағын, баланың құшақтап алуы үшін ыңғайлы 15см, сабақтармен өткізіледі. 

«Текше қала» ойын технологиясын пайдалану барысында келесі 

ережелерді сақтау қажет:

-Балаларды ойын өткізуге дайындау қажет (балалардың назарын ұйымдастыруға

 арналған ойын);

-Текшелермен ойындар тыныш жағдайда өтуі, асығушылық болмауы тиіс.

-Ойынның ұзақтығы балалардың жеке және психологиялық-физикалық ерекшеліктеріне байланысты болады, алайда ол

 5-10 минуттан аспауы тиіс.

-Бір ойын ақырын күрделендіру арқылы қарапайым нұсқадан басталып, 

бірнеше рет өтуі мүмкін.

-Ойын басталар алдында логопед (дефектолог, тәрбиеші) 

сөздік үлгіні көрсетуі қажет.

Ақырындап ойынның сөздік материалын балалардың белсенді сөзіне ендіру

 қажет.

-Балалардың барлығы ойынға белсене қатысуы қажет.

-Санамақтарды, шапшаң сөздерді, сөздік жаттығуларды, қысқа жаттауларды 

пайдаланған жөн.

-Балаларды басқаның және өзінің сөзін қадағалауға үйрету;

-Сөйлеу тапсырмаларын мүмкіндігінше дұрыс әрі тез орындауға қол жеткізу;

-Балаларды әрқашан тапсырманы дұрыс орындағаны үшін мадақтау керек.

«Артикуляциялық гимнастика» текшесі. 

Мақсаты:

-Артикуляциялық органдардың қозғалысын жақсарту.

-Тілдің, еріннің, беттерінің бұлшық еттерін күшейту.

-Қозғалыс амплитудасын ұлғайту.

-Артикуляциялық органдардың тұрақтылығын азайту.

Дыбыстарды дұрыс айтуға дайындық.          
 Мысалы,
 «Мен саған ертегі айтып беремін. Ал тіл бізге көмектеседі. Тіл оянды. Терезеге қарады, сырлаушылар шатырды бояп жүр. Тіл қылқаламға айналып, оларға көмектесті («Сырлаушы» жаттығуы, сырлаушылар туралы өлеңдерді оқу). Тіл әрі қарай қыдырып кетті. Көлшікете бақа отыр, қолында гүлі бар, жымиып отыр («Бақа» жаттығуы, бақа туралы өлеңді оқу). 
Тіл әрі қарай қыдырып бара жатып, саңырауқұлақты көреді
(«Саңырауқұлақ» жаттығуын орындау).
Саңырауқұлақтың жанында мысық отыр, ол сүтін төгіп ап ашуланып отыр 
(«Ашуланған мысық» жаттығуын орындау). Көңілді тіл әрі қарай кетіп бара
жатып, атты көріп, біраздан бері аттың үстінде қыдырмағыны есіне түсті 
(«Ат» жаттығуы, ат туралы өлеңді оқу).

Сырлаушы 

«Мен сағанертегіайтыпберемін. Ал тілбізгекөмектеседі. Тілоянды. Терезегеқарады, сырлаушыларшатырдыбояпжүр. Тілқылқаламғаайналып, оларғакөмектесті (ауызкеңашық, тілдіңұшыменқаттытаңдайдысылау. Бағытынөзгертеотырып, 10-15 ретқайталау

«Балақай» текшесі.

Мақсаты: көзбен көргенді дамыту; суреттерді лексикалық тақырыптар бойынша іріктей білу 

жаттығуы («Көкөністер», «Жемістер», «Ойыншықтар», «Киім», «Үй жануарлары», «Жабайы жануарлар», «Ыдыс-аяқ», «Азық-түлік», «Жиһаз» және т.с.с)  

Мысалы, тапсырма нұсқалары:1-тапсырма: текшеденаталғансуретті табу.

2-тапсырма: түсініктіжинақтайтын, берілгенлексикалықтақырыпбойынша 

текшеліксуретті табу

«Пішіндер» текшесі.

Мақсаты: геометриялықпішіндертуралытүсініктіқалыптастыру, оларды 

ажыратабілу; негізгітүстердібілуді нығайту; заттар мен нысандарды түсі, пішіні, көлемі арқылы арақатынасын 

ажыратуға үйрету.

Солсияқтытағы  «Түрлітүсті»,  «Санамақ», «Бизитекше» 
деген текшелермен ойнатуғаболады.