Баяндама: КСРО-дағы сталиндік модель: қалыптасуы, сипаты және зардаптары

1. Кіріспе: Сталинизмнің орнығуы

1920-жылдардың соңында КСРО-да билікке Иосиф Сталиннің келуімен ел дамуының ерекше бағыты — сталиндік үлгі қалыптасты. Бұл жүйе мемлекеттің барлық саласын бір орталықтан басқаруға және жеке тұлғаның мүддесін мемлекет мүддесіне толықтай бағындыруға негізделді. Ол тарихта «тоталитарлық жүйе» деген атпен қалды.

2. Негізгі бөлім

А) Экономикалық модель: Индустрияландыру және Ұжымдастыру

Сталиндік үлгінің экономикалық тірегі — бесжылдық жоспарлар болды.

• Индустрияландыру: КСРО-ны аграрлық елден өнеркәсібі дамыған державаға айналдыру мақсаты қойылды. Зауыт-фабрикалар салу үшін қаражат халықты аяусыз қанау арқылы табылды.

• Ұжымдастыру: Ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдық шаруашылықтарға (колхоздарға) біріктіру. Бұл процесс Қазақстанда ерекше қасіретпен өтті. Мал-мүлікті тәркілеу және отырықшылыққа күштеп көшіру 1931-1933 жылдардағы жаппай Ашаршылыққа әкеп соқты.

Ә) Саяси сипаты: Тұлғаға табыну және Репрессия

Сталиндік жүйенің ең қорқынышты жағы — жаппай қуғын-сүргін.

• Тұлғаға табыну: Сталин «көсем», «халықтар әкесі» ретінде дәріптелді. Оның шешімі талқылауға жатпады.

• Террор мен ГУЛАГ: Кез келген оппозициялық ой иесі «халық жауы» деп жарияланды. 1937-1938 жылдары репрессия шыңына жетті. Қазақстан аумағында АЛЖИР, КарЛАГ сияқты лагерьлер құрылып, А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ә. Бөкейханов сияқты ұлт зиялылары атылды.

Б) Әлеуметтік және идеологиялық бақылау

Мемлекет адамдардың не ойлайтынын, не оқитынын және қалай өмір сүретінін қатаң бақылады.

• Білім беру мен өнер тек коммунистік партияның насихатына қызмет етті.

• «Темір шымылдық» саясаты арқылы КСРО халқы сыртқы әлемнен оқшауланды.

3. Сталиндік үлгінің нәтижелері мен зардаптары

Сталиндік модельдің екі жағы болды:

1. Технологиялық серпіліс: Қысқа мерзімде КСРО қуатты әскери-өнеркәсіптік кешен құрды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жетуге мүмкіндік берді.

2. Адамзаттық қасірет: Миллиондаған жазықсыз жандардың қазасы, ұлттық құндылықтардың жойылуы, қорқыныш билеген қоғам.

4. Қорытынды

Сталиндік үлгі — бұл зорлық-зомбылық пен қатаң тәртіпке негізделген басқару жүйесі. Ол елді техникалық тұрғыдан алға сүйрегенімен, адам құқығы мен бостандығын аяқасты етті. Тарихтың бұл кезеңін зерттеу бізге демократиялық құндылықтардың қаншалықты маңызды екенін түсінуге көмектеседі.

Баяндаманы көрнекі ету үшін мына кестені қосуға болады: