Ақмола облысы білім басқармасының Ерейментау ауданы бойынша білім бөлімі «Еркіншілік ауылының жалпы орта білім беретін мектебі» КММ

«БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ҚҰРАЛДАРЫН ПАЙДАЛАНУ»

(әдістемелік көмешкі құрал)

Құрастырушы: бастауыш сынып мұғалімі

Аманбек Гулдаурен

2025- 2026 оқу жылы

УДК 373.3:004.8

ББК 74.202.5

А26

Аманбек Гулдаурен / «Білім беру жүйесінде жасанды интеллект құралдарын пайдалану» / әдістемелік көмекші құрал / Ерейментау ауданы 2026 жыл, 50 бет;

ISBN 978-601-01-0945-2

Кітап білім беру қызметкерлеріне арналады

Ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құрал бастауыш сыныпта жасанды интеллект құралдарын оқу-тәрбие үдерісінде тиімді, қауіпсіз және педагогикалық тұрғыда орынды қолдануға арналған. Құралда жасанды интеллект ұғымы бастауыш білім беру деңгейіне бейімделіп түсіндіріліп, оны сабақ құрылымының әр кезеңінде (ұйымдастыру, жаңа материалды меңгеру, бекіту, қорытынды, рефлексия) қолданудың әдістемелік жолдары жүйелі түрде қарастырылған.Әдістемелік құралда мәтінмен, суретпен, дыбыспен, бейнемен және интерактивті тапсырмалармен жұмыс істеуге арналған жасанды интеллект құралдарының мүмкіндіктері нақты мысалдармен, кестелермен және алгоритмдермен ұсынылған. Сонымен қатар қауіпсіздік пен педагогикалық этика мәселелеріне ерекше назар аударылып, бастауыш сынып оқушыларының жас және психологиялық ерекшеліктері ескерілген.

УДК 373.3:004.8

ББК 74.202.5

© Аманбек Гулдаурен

ISBN 978-601-01-0945-2

Кітап білім беру қызметкерлеріне арналады

КІРІСПЕ

Қазіргі таңда білім беру жүйесі қоғамның әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық және ақпараттық дамуымен тығыз байланыста жаңарып, мазмұны жағынан түбегейлі өзгерістерге ұшырап отыр. Ақпарат көлемінің ұлғаюы, цифрлық технологиялардың жедел дамуы және жасанды интеллект құралдарының күнделікті өмірге кеңінен енуі білім беру саласына да жаңа талаптар қойып отыр. Осы өзгерістер жағдайында бастауыш білім беру деңгейінің маңызы ерекше, себебі дәл осы кезеңде білім алушылардың танымдық қызығушылығы, оқу мотивациясы, функционалдық сауаттылығы мен цифрлық мәдениетінің негізі қалыптасады.

Жасанды интеллект платформалары – білім беру үдерісін тиімді ұйымдастыруға, оқу материалын қолжетімді әрі қызықты түрде ұсынуға мүмкіндік беретін заманауи құралдардың бірі. Бастауыш сыныпта жасанды интеллектті қолдану оқытушыға оқыту мазмұнын баланың жас ерекшелігіне сай бейімдеуге, әр білім алушының жеке қабілеті мен оқу қарқынын ескеруге, тапсырмаларды саралап ұсынуға жағдай жасайды. Сонымен қатар, жасанды интеллект құралдары оқу барысында көрнекілікті арттырып, ойын элементтерін енгізу арқылы білім алушылардың белсенділігін күшейтуге ықпал етеді.

Алайда жасанды интеллект платформаларын бастауыш сыныпта қолдану белгілі бір әдістемелік дайындықты, педагогикалық жауапкершілікті және қауіпсіздік талаптарын сақтауды қажет етеді. Жас ерекшелігі кіші білім алушылармен жұмыс барысында цифрлық құралдарды мақсатсыз немесе бақылаусыз қолдану оқыту сапасына кері әсер етуі мүмкін. Осыған байланысты оқытушы жасанды интеллект мүмкіндіктерін тек көмекші құрал ретінде қарастырып, оны оқу мақсаттарына сай, педагогикалық тұрғыда негізделген түрде қолдануы тиіс.

ҚҰРАЛДЫҢ ӨЗЕКТІЛІГІ

Қазіргі білім беру жүйесі цифрлық трансформация кезеңін бастан өткеріп отыр. Ақпараттық технологиялардың, соның ішінде жасанды интеллект платформаларының жедел дамуы оқыту мазмұны мен әдістерін қайта қарауды талап етеді. Бұл үдеріс, ең алдымен, бастауыш білім беру деңгейіне тікелей әсер етеді, себебі бастауыш сыныпта білім алушылардың оқу әрекетіне қызығушылығы, танымдық белсенділігі, цифрлық сауаттылығы мен өздігінен білім алу дағдылары қалыптасады.

Бастауыш сыныпта жасанды интеллект құралдарын тиімді қолдану – оқытудың көрнекілігін арттыруға, білім алушылардың оқу материалын түсінуін жеңілдетуге, тапсырмаларды даралап ұсынуға және оқыту үдерісін баланың жас ерекшеліктеріне сай ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар жасанды интеллект платформалары оқытушының уақытын үнемдеп, сабаққа дайындық сапасын арттыруға ықпал етеді.

Алайда практика көрсеткендей, бастауыш сынып оқытушыларының барлығы бірдей жасанды интеллект құралдарын әдістемелік тұрғыда дұрыс және мақсатты қолдана бермейді. Осыған байланысты бастауыш білім беру деңгейіне бейімделген, педагогикалық тұрғыда негізделген, қауіпсіздік пен этика талаптарын ескеретін әдістемелік көмекші құралға деген қажеттілік айқын байқалады. Ұсынылып отырған құралдың өзектілігі де осы қажеттіліктен туындайды.

ҚҰРАЛДЫҢ МАҚСАТЫ

Бұл әдістемелік көмекші құралдың негізгі мақсаты – бастауыш сынып оқытушыларына оқу-тәрбие үдерісінде жасанды интеллект платформаларын тиімді, қауіпсіз және педагогикалық тұрғыда орынды қолданудың әдістемелік жолдарын ұсыну, сондай-ақ білім алушылардың оқу мотивациясын арттыруға, функционалдық сауаттылығын дамытуға және шығармашылық қабілеттерін қалыптастыруға ықпал ету.

ҚҰРАЛДЫҢ МІНДЕТТЕРІ

Осы мақсатқа жету үшін құралда төмендегі міндеттер белгіленеді:
– жасанды интеллект ұғымын бастауыш сынып деңгейіне сай түсіндіру;
– бастауыш білім беру үдерісінде қолдануға қолайлы жасанды интеллект платформаларының мүмкіндіктерін көрсету;
– сабақ құрылымында жасанды интеллект құралдарын қолданудың әдістемелік алгоритмін ұсыну;
– оқу пәндері бойынша (ана тілі, математика, дүниетану және т.б.) практикалық тапсырмалар мен сабақ үлгілерін әзірлеу;
– білім алушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, жеке және топтық жұмыстарды ұйымдастыру жолдарын көрсету;
– ақпараттық қауіпсіздік пен педагогикалық этика талаптарын сақтау бойынша ұсыныстар беру.

ҚҰРАЛДЫҢ ЖАҢАЛЫҒЫ

Ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құралдың жаңалығы – жасанды интеллект платформаларын бастауыш сынып білім беру үдерісіне бейімдеп, оларды нақты педагогикалық мақсаттарға сәйкес қолдану жолдарын жүйелі түрде ұсынуында.

Құралда жасанды интеллект тек техникалық жаңалық ретінде емес, оқытушының кәсіби қызметін қолдайтын көмекші құрал ретінде қарастырылады. Сонымен қатар бастауыш сынып білім алушыларының жас және психологиялық ерекшеліктері ескеріліп, тапсырмалар мен әдістер олардың танымдық мүмкіндіктеріне сай құрастырылған. Бұл әдістемелік құралда теория мен практиканың өзара байланысы сақталып, нақты сабақ үлгілері мен қолданбалы тапсырмалар арқылы көрсетіледі.

ҚҰРАЛДЫҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

Әдістемелік көмекші құралдың маңыздылығы – бастауыш сынып оқытушыларына заманауи цифрлық технологияларды, соның ішінде жасанды интеллект платформаларын, оқу үдерісіне тиімді енгізуге бағытталған нақты әдістемелік қолдау көрсетуінде.

Құрал оқытушының кәсіби құзыреттілігін арттыруға, сабақ сапасын жақсартуға және білім алушылардың оқу әрекетін жандандыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл құрал білім беру ұйымдарында цифрлық мәдениетті қалыптастыруға, білім алушыларды саналы әрі қауіпсіз цифрлық ортада жұмыс істеуге үйретуге ықпал етеді.

КҮТІЛЕТІН НӘТИЖЕЛЕР

Әдістемелік көмекші құралды оқу-тәрбие үдерісінде қолдану нәтижесінде төмендегідей нәтижелер күтіледі:

– бастауыш сынып оқытушыларының жасанды интеллект платформаларын қолдану бойынша әдістемелік құзыреттілігі артады;
– сабақтардың мазмұны қызықты, көрнекі және интерактивті сипат алады;
– білім алушылардың оқу мотивациясы мен танымдық белсенділігі жоғарылайды;
– функционалдық сауаттылық, шығармашылық ойлау және өздігінен білім алу дағдылары қалыптасады;
– оқу үдерісінде ақпараттық қауіпсіздік пен педагогикалық этика талаптары сақталады;
– білім беру сапасын арттыруға бағытталған заманауи педагогикалық тәжірибе қалыптасады.

Ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құрал бастауыш сынып оқытушыларына, мектеп әкімшілігіне, әдіскерлерге және білім беру саласында цифрлық технологияларды қолдануға қызығушылық танытатын педагогтерге арналған. Құрал материалдары оқу-тәрбие үдерісінде, сабақ жоспарлау барысында, әдістемелік бірлестіктерде және педагогтердің кәсіби біліктілігін арттыру кезінде пайдалануға болады.

I БӨЛІМ. БАСТАУЫШ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНДЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІ ҚОЛДАНУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1. Жасанды интеллект ұғымы (бастауыш сыныпқа түсінікті деңгейде)

Қазіргі таңда «жасанды интеллект» ұғымы тек ғылым мен технология саласында ғана емес, күнделікті өмірде де кеңінен қолданылатын түсінікке айналды. Алайда бастауыш білім беру деңгейінде бұл ұғымды ғылыми күрделі анықтамалар арқылы емес, балалардың жас ерекшеліктеріне сай, қарапайым әрі түсінікті түрде түсіндіру маңызды. Себебі бастауыш сыныпта баланың әлемді тануы нақты, көрнекі және өмірмен тығыз байланысты ұғымдар арқылы жүзеге асады.

Жалпы алғанда, жасанды интеллект (ЖИ) – адамның ойлау, талдау, үйрену, салыстыру сияқты қабілеттерін белгілі бір деңгейде қайталай алатын компьютерлік жүйе немесе бағдарлама. Басқаша айтқанда, жасанды интеллект – «ойлай алатын», «үйрене алатын», «көмектесе алатын» ақылды технология. Бастауыш сынып білім алушыларына бұл ұғымды түсіндіру барысында оны «ақылды көмекші», «ақылды бағдарлама», «компьютердің ойлануға ұқсас әрекеті» ретінде сипаттауға болады.

Жасанды интеллектті бастауыш сынып оқушыларына түсіндірудің қарапайым үлгісі

Бастауыш сыныпта жасанды интеллектті түсіндіру кезінде төмендегідей салыстыруларды қолдану тиімді:

Адамның әрекеті	Жасанды интеллекттің әрекеті
Адам сұраққа жауап береді	ЖИ сұраққа жауап ұсынады
Адам сурет салады	ЖИ сурет жасауға көмектеседі
Адам мәтін оқып, түсінеді	ЖИ мәтінді талдап, қысқаша мазмұнын береді
Мұғалім тапсырма дайындайды	ЖИ тапсырма құрастыруға көмектеседі

Бұл кесте арқылы оқытушы жасанды интеллекттің адамды алмастырмайтынын, тек көмекші құрал ретінде қызмет атқаратынын түсіндіре алады. Мұнда басты педагогикалық ұстаным – «ЖИ – мұғалімнің орнына емес, мұғалімге көмектесу үшін».

Жасанды интеллекттің негізгі ерекшеліктері

Жасанды интеллекттің бастауыш білім беру үдерісінде қолданылуын түсіну үшін оның негізгі ерекшеліктерін қарастыру қажет. Төмендегі кестеде жасанды интеллекттің басты сипаттамалары бастауыш сынып деңгейіне бейімделіп берілген:

Ерекшелік	Түсіндірме
Үйрене алады	ЖИ берілген мәліметтер арқылы жаңа жауаптар ұсына алады
Тез жұмыс істейді	Көп ақпаратты қысқа уақытта өңдейді
Көмектеседі	Мұғалімге де, білім алушыға да қолдау көрсетеді
Қателеспеуге тырысады	Алдын ала берілген деректерге сүйеніп жауап береді
Өздігінен ойламайды	Барлық әрекет адам берген тапсырмаға байланысты

Бұл ерекшеліктерді талдау арқылы бастауыш сынып оқытушысы білім алушыларға жасанды интеллекттің мүмкіндіктері мен шектеулерін қатар түсіндіре алады.

Жасанды интеллект пен бастауыш сынып оқушысының танымдық дамуы

Бастауыш сынып оқушыларының ойлауы нақты-бейнелік сипатта болады. Олар абстрактілі ұғымдарды қабылдауда қиналуы мүмкін, сондықтан жасанды интеллектті түсіндіру барысында нақты мысалдар мен өмірлік жағдаяттарды қолдану маңызды.

Мысалы:
– егер оқушы сурет салғысы келсе, жасанды интеллект оған суреттің үлгісін ұсына алады;
– егер оқушы мәтінді түсінбесе, жасанды интеллект оны қысқаша әрі жеңіл тілмен түсіндіріп бере алады;
– егер оқушы есеп шығаруда қиналса, ЖИ есептің шартын түсіндіруге көмектеседі.

Осылайша жасанды интеллект баланың оқу әрекетінде қосымша қолдау құралына айналады.

Жасанды интеллект пен дәстүрлі оқыту арасындағы байланыс

Жасанды интеллектті қолдану дәстүрлі оқыту әдістерін жоққа шығармайды, керісінше оларды толықтырады. Бұл байланысты төмендегі сызба арқылы көрсетуге болады:\Дәстүрлі оқыту

(оқулық, түсіндіру, жаттығу)

↓

Жасанды интеллект

(көрнекілік, интерактив, көмек)

↓

Оқу нәтижесінің артуы

(қызығушылық, түсіну, белсенділік)

Бұл сызба бастауыш сыныпта ЖИ қолданудың басты қағидасын айқындайды: технология – құрал, ал негізгі рөл әрқашан оқытушыға тиесілі.

Жасанды интеллектті қолданудағы педагогикалық ұстанымдар

Бастауыш сыныпта жасанды интеллект ұғымын енгізу барысында келесі педагогикалық ұстанымдар сақталуы тиіс:

1. Жас ерекшеліктерін ескеру

2. Қарапайымнан күрделіге қағидасын сақтау

3. Көрнекілік пен ойын элементтерін қолдану

4. Қауіпсіздік пен бақылауды қамтамасыз ету

5. Жасанды интеллектті тек оқу мақсатына сай пайдалану

Бұл ұстанымдар сақталған жағдайда жасанды интеллект бастауыш білім беру жүйесінде тиімді әрі қауіпсіз қолданылады.

Жасанды интеллект – болашаққа дайындық құралы

Бастауыш сыныпта жасанды интеллект ұғымымен танысу – балаларды ерте жастан цифрлық ортада саналы әрекет етуге үйретудің алғашқы қадамы. Бұл үдеріс баланың болашақта технологияны тек тұтынушы ретінде емес, оны түсінетін, саналы қолданатын тұлға ретінде қалыптасуына негіз болады.

1.2. Бастауыш білім берудегі цифрлық технологиялардың рөлі

Қазіргі білім беру кеңістігінде цифрлық технологиялар оқу-тәрбие үдерісінің ажырамас бөлігіне айналып отыр. Әсіресе бастауыш білім беру деңгейінде цифрлық технологияларды қолдану ерекше маңызға ие, себебі дәл осы кезеңде білім алушылардың оқу әрекетіне көзқарасы, танымдық қызығушылығы, оқу мотивациясы және заманауи ақпараттық ортаға бейімделуі қалыптасады. Цифрлық технологиялар бастауыш сыныпта тек қосымша құрал ғана емес, оқытудың мазмұнын жаңартуға, әдістерін түрлендіруге мүмкіндік беретін маңызды педагогикалық ресурс ретінде қарастырылады.

Бастауыш сынып оқушылары үшін оқу материалының көрнекі, түсінікті және қызықты болуы аса маңызды. Дәстүрлі оқытуда бұл міндет негізінен оқулық, сурет, плакат, тақта арқылы жүзеге асса, қазіргі таңда цифрлық технологиялар осы мүмкіндіктерді едәуір кеңейтіп отыр. Электрондық ресурстар, интерактивті жаттығулар, мультимедиялық материалдар мен білім беру платформалары оқушының оқу әрекетіне белсенді қатысуына жағдай жасайды.

Цифрлық технология ұғымы және оның бастауыш білімдегі мәні

Цифрлық технологиялар – ақпаратты электрондық форматта өңдеуге, сақтауға, жеткізуге және ұсынуға мүмкіндік беретін құралдар мен бағдарламалар жиынтығы. Бастауыш білім беру жүйесінде цифрлық технологиялар оқыту үдерісін жеңілдетуге, көрнекі етуге және білім алушының жас ерекшеліктеріне сай ұйымдастыруға бағытталады.

Бастауыш сыныпта цифрлық технологиялардың негізгі мақсаты:
– оқу материалын қабылдауды жеңілдету;
– білім алушылардың қызығушылығын арттыру;
– оқу әрекетіне белсенді қатысуын қамтамасыз ету;
– өздігінен білім алу дағдыларының негізін қалау.

Бастауыш сыныптағы цифрлық технологиялардың негізгі бағыттары

Төмендегі кестеде бастауыш білім беру үдерісінде қолданылатын цифрлық технологиялардың негізгі бағыттары көрсетілген:

Бағыт	Мазмұны	Педагогикалық әсері
Көрнекілік технологиялары	Сурет, анимация, бейнематериал	Түсінуді жеңілдетеді
Интерактивті тапсырмалар	Онлайн жаттығулар, ойын элементтері	Қызығушылықты арттырады
Ақпараттық ресурстар	Электронды мәтіндер, анықтамалар	Танымдық дағдыларды дамытады
Бағалау құралдары	Тест, кері байланыс	Оқу нәтижесін бақылауға мүмкіндік береді
Шығармашылық құралдар	Сурет салу, мәтін құрастыру	Қиял мен шығармашылықты дамытады

Бұл бағыттардың барлығы бастауыш сынып оқушысының жас ерекшелігіне сәйкес құрылып, оқу әрекетін қолдауға бағытталған.

Цифрлық технологиялар және оқушының танымдық белсенділігі

Бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділігі көбіне оқу материалының берілу формасына байланысты. Цифрлық технологиялар оқу үдерісін тек тыңдау немесе көшірумен шектемей, әрекетке негізделген оқытуға мүмкіндік береді. Оқушы экрандағы тапсырманы орындап, нәтиже алып, қателігін бірден көре алады. Бұл жағдай баланың оқу үдерісіне қызығушылығын арттырып, өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді.

Мысалы:
– интерактивті жаттығу орындау барысында оқушы жауаптың дұрыс-бұрыстығын бірден көреді;
– бейнематериал арқылы жаңа тақырыпты көзбен көріп қабылдайды;
– цифрлық ойындар арқылы есеп шығару немесе мәтінмен жұмыс істеу қызықты формада жүзеге асады.

Дәстүрлі оқыту мен цифрлық технологиялардың үйлесімі

Бастауыш білім беру жүйесінде цифрлық технологиялар дәстүрлі оқытуды алмастырмайды, керісінше оны толықтырады. Бұл үйлесімді төмендегі сызба арқылы көрсетуге болады:

Дәстүрлі оқыту

(оқулық, түсіндіру, жаттығу)

+

Цифрлық технологиялар

(көрнекілік, интерактив, кері байланыс)

↓

Тиімді оқу үдерісі

(қызығушылық, белсенділік, нәтижелілік)

Бұл сызба бастауыш сыныпта цифрлық технологияларды қолданудың басты қағидасын көрсетеді: технология – оқытушының әдістемелік мүмкіндігін кеңейтетін құрал.

Бастауыш сынып оқытушысының рөлі цифрлық ортада

Цифрлық технологиялар қаншалықты дамығанымен, бастауыш сыныпта оқытушының жетекші рөлі сақталады. Оқытушы:
– цифрлық құралды таңдаушы;
– оқу мақсатына сай қолданушы;
– баланың қауіпсіздігін қамтамасыз етуші;
– оқу үдерісін бақылаушы тұлға болып қала береді.

Оқытушының кәсіби шеберлігі цифрлық технологияларды мақсатсыз қолдануда емес, оларды нақты оқу міндеттерін шешуге тиімді пайдалана білуде көрінеді.

Цифрлық технологиялар – функционалдық сауаттылықты дамыту құралы

Бастауыш сыныпта цифрлық технологияларды қолдану білім алушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға да ықпал етеді. Оқушы ақпаратты іздеуді, оны түсінуді, қолдануды және қарапайым деңгейде талдауды үйренеді. Бұл дағдылар болашақта білім алушының өмірлік жағдаяттарда дұрыс шешім қабылдауына негіз болады.

Осылайша цифрлық технологиялар бастауыш білім беру жүйесінде:
– оқу үдерісін жаңғыртатын;
– білім алушының танымдық дамуын қолдайтын;
– заманауи білім беру талаптарына жауап беретін маңызды педагогикалық құрал ретінде қарастырылады.

1.3. Жасанды интеллекттің оқыту үдерісіне тигізетін әсері

Бастауыш білім беру жүйесінде жасанды интеллект платформаларын қолдану оқыту үдерісінің мазмұнына, ұйымдастырылуына және нәтижесіне тікелей әсер етеді. Жасанды интеллект дәстүрлі оқыту тәсілдерін түбегейлі өзгертпей, оларды толықтырып, оқу үдерісін икемді, дараланған және нәтижеге бағытталған жүйеге айналдыруға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе бастауыш сыныпта маңызды, себебі осы кезеңде білім алушының оқу әрекетіне деген көзқарасы, өзіне деген сенімі және танымдық белсенділігі қалыптасады.

Жасанды интеллекттің басты әсері – оқыту үдерісін «ортақ бір деңгейден» әр білім алушының жеке мүмкіндігіне қарай бейімдеуге жағдай жасауында. Яғни бір сыныптағы барлық бала бір тақырыпты оқығанымен, оны меңгеру жолы, қарқыны және қолдау деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Жасанды интеллект осы айырмашылықты ескеруге көмектеседі.

Жасанды интеллект және оқу үдерісін даралау

Даралап оқыту – бастауыш білім берудің негізгі педагогикалық қағидаларының бірі. Жасанды интеллект платформалары бұл қағиданы іске асыруда тиімді құрал ретінде көрінеді.

Дәстүрлі оқыту	Жасанды интеллект қолданылған оқыту
Барлық оқушыға бірдей тапсырма	Тапсырмалар деңгейге сай бейімделеді
Қателікті мұғалім тексереді	ЖИ жедел кері байланыс береді
Уақыт жетіспеушілігі байқалады	Уақыт тиімді ұйымдастырылады
Кей оқушы назардан тыс қалады	Әр оқушының әрекеті ескеріледі

Бұл кесте жасанды интеллекттің оқыту үдерісіндегі басты айырмашылығын көрсетеді: ол мұғалімнің назарын барлық оқушыға бірдей бөлуге мүмкіндік береді.

Жасанды интеллекттің оқу мотивациясына әсері

Бастауыш сынып оқушылары үшін оқу әрекетінің қызықты болуы – табысты оқытудың басты шарты. Жасанды интеллект қолданылған сабақтарда оқу материалы интерактивті, көрнекі және ойын элементтерімен ұсынылады. Бұл бала үшін оқу әрекетін мәжбүрлі емес, қызықты үдеріс ретінде қабылдауға ықпал етеді.

Мысалы:
– мәтінмен жұмыс кезінде ЖИ мәтінді қысқаша мазмұндап, негізгі ойды табуға көмектеседі;
– есеп шығаруда қадамдап түсіндіру ұсынылады;
– сурет немесе анимация арқылы тақырып көзбен көріп қабылданады.

Нәтижесінде оқушы:
– тапсырмадан қорықпайды;
– қателесуден қымсынбайды;
– өз бетінше әрекет етуге ұмтылады.

Жасанды интеллект және оқу үдерісіндегі кері байланыс

Кері байланыс – бастауыш сыныпта оқытудың сапасын арттыратын маңызды фактор. Дәстүрлі сабақта кері байланыс көбіне сабақ соңында немесе келесі сабақта беріледі. Ал жасанды интеллект қолданылған жағдайда кері байланыс жедел жүзеге асады.

Оқушы тапсырма орындайды

↓

ЖИ жауапты талдайды

↓

Қате немесе дұрыс екенін көрсетеді

↓

Түзетуге мүмкіндік береді

Бұл сызба оқушының өз әрекетін бірден бағалап, қателігін түзетуге үйренуіне мүмкіндік беретін үдерісті көрсетеді. Мұндай тәсіл бастауыш сыныпта өзін-өзі бақылау дағдысының қалыптасуына негіз болады.

Жасанды интеллекттің оқытушы қызметіне әсері

Жасанды интеллект оқытушының орнын алмастырмайды, керісінше оның кәсіби қызметін қолдайды. ЖИ оқытушыны:
– рутиналық жұмыстардан (тапсырма құрастыру, тексеру, үлгі дайындау) босатады;
– шығармашылық және әдістемелік жұмысқа көбірек уақыт бөлуге мүмкіндік береді;
– әр білім алушының оқу барысын бақылауға көмектеседі.

Төмендегі кестеде оқытушының рөлі ЖИ қолданылған жағдайда қалай өзгеретіні көрсетілген:

Оқытушының дәстүрлі рөлі	ЖИ қолданылғандағы рөлі
Ақпарат жеткізуші	Оқу үдерісін ұйымдастырушы
Тексеруші	Бағыттаушы, кеңесші
Бірізді тапсырма беруші	Дараланған тапсырма құрастырушы
Уақыт тапшылығын сезінуші	Уақытты тиімді пайдаланушы

Жасанды интеллект және оқу нәтижесінің сапасы

Жасанды интеллектті жүйелі әрі мақсатты қолдану оқу нәтижесінің сапасына оң әсер етеді. Бастауыш сыныпта бұл:
– оқу материалын терең түсіну;
– алған білімді қолдана білу;
– функционалдық сауаттылықтың қалыптасуы;
– оқу әрекетіне жауапкершілікпен қарау арқылы көрініс табады.

ЖИ көмегімен оқушы тек дайын ақпаратты қабылдамай, оны түсінуге, қолдануға және қарапайым деңгейде талдауға үйренеді. Бұл болашақта күрделі оқу әрекеттеріне дайындықтың негізін қалайды.

Жасанды интеллекттің әсерін қолданудағы шектеулер

Жасанды интеллекттің оң әсерімен қатар, оны қолдануда шектеулерді де ескеру қажет. Бастауыш сыныпта:
– экран уақытын шамадан тыс арттыруға болмайды;
– баланың тірі қарым-қатынасын шектеуге жол берілмеуі тиіс;
– барлық оқу әрекеті тек технологияға сүйенбеуі қажет.

Сондықтан жасанды интеллект оқыту үдерісінде негізгі емес, қолдаушы құрал ретінде қолданылуы тиіс.

Қорытындылай келе

Жасанды интеллекттің оқыту үдерісіне тигізетін әсері бастауыш білім беру жүйесінде айқын көрінеді. Ол:
– оқыту үдерісін даралауға;
– оқу мотивациясын арттыруға;
– жедел кері байланыс ұйымдастыруға;
– оқу нәтижесінің сапасын көтеруге мүмкіндік береді.

Дұрыс әдістемемен қолданылған жағдайда жасанды интеллект бастауыш сыныпта білім алушының дамуына кедергі емес, керісінше оның мүмкіндігін кеңейтетін заманауи педагогикалық құралға айналады.

1.4. Бастауыш сынып оқытушысының цифрлық құзыреттілігі

Қазіргі білім беру жағдайында бастауыш сынып оқытушысының кәсіби құзыреттілігі тек пәндік біліммен шектелмейді. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект құралдарының білім беру үдерісіне енуі оқытушыдан жаңа дағдыларды, жаңа көзқарасты және жаңа жауапкершілікті талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда, бастауыш сынып оқытушысының цифрлық құзыреттілігі – заманауи білім беру сапасын қамтамасыз етудің негізгі шарттарының бірі болып табылады.

Цифрлық құзыреттілік дегеніміз – оқытушының цифрлық құралдарды, білім беру платформаларын және жасанды интеллект мүмкіндіктерін оқу мақсатына сай, қауіпсіз әрі педагогикалық тұрғыда негізделген түрде қолдана білу қабілеті. Бастауыш сыныпта бұл құзыреттілік ерекше мәнге ие, себебі оқытушы баланың алғашқы цифрлық тәжірибесін ұйымдастырып, оның технологиямен қарым-қатынасының бағытын анықтайды.

Бастауыш сынып оқытушысының цифрлық құзыреттілігінің мазмұны

Бастауыш сынып оқытушысының цифрлық құзыреттілігі бірнеше өзара байланысты құрамдас бөліктерден тұрады. Оларды төмендегі кесте арқылы жүйелеуге болады:

Құрамдас бөлік	Мазмұны
Технологиялық	Цифрлық құрылғыларды, платформаларды, ЖИ құралдарын қолдана білу
Әдістемелік	Цифрлық құралдарды оқу мақсатына сай таңдау және енгізу
Педагогикалық	Баланың жас ерекшелігін ескере отырып оқытуды ұйымдастыру
Қауіпсіздік	Ақпараттық қауіпсіздік пен дербес деректерді қорғау
Рефлексивтік	Өз тәжірибесін талдау және жетілдіру

Бұл құрамдастардың барлығы өзара тығыз байланысты және бастауыш сынып оқытушысының кәсіби қызметінде кешенді түрде көрініс табады.

Цифрлық құзыреттілік және бастауыш сыныптағы оқыту ерекшелігі

Бастауыш сыныпта оқыту үдерісі баланың жас және психологиялық ерекшеліктеріне негізделеді. Сондықтан цифрлық құралдарды қолдану барысында оқытушы төмендегі ерекшеліктерді ескеруі тиіс:
– баланың назар тұрақтылығының қысқа болуы;
– көрнекілікке деген жоғары сұраныс;
– ойын әрекетінің жетекші рөл атқаруы;
– тірі қарым-қатынасқа қажеттілік.

Цифрлық құзыретті оқытушы технологияны баланы оқытудың мақсатына бағындырады. Яғни технология мақсат емес, құрал ретінде қарастырылады.

Жасанды интеллектпен жұмыс істеудегі оқытушының рөлі

Жасанды интеллект құралдары бастауыш сыныпта оқытушының кәсіби қызметін жеңілдетеді, бірақ оның жауапкершілігін азайтпайды. Керісінше, оқытушының басқарушы, бағыттаушы рөлі күшейе түседі.

Жасанды интеллект – көмекші

↓

Оқытушы – ұйымдастырушы

↓

Білім алушы – белсенді қатысушы

Бұл сызба бастауыш сыныптағы ЖИ қолдану үдерісіндегі рөлдік бөліністі көрсетеді. Оқытушы оқу мақсатын анықтайды, құралды таңдайды, үдерісті бақылайды және нәтижені бағалайды.

Бастауыш сынып оқытушысына қажетті цифрлық дағдылар

Цифрлық құзыретті бастауыш сынып оқытушысы төмендегі дағдыларды меңгеруі қажет:

Дағды	Сипаттамасы
Ақпаратты іріктеу	Балаларға лайық контентті таңдай білу
Цифрлық тапсырма құрастыру	ЖИ көмегімен деңгейлік тапсырмалар жасау
Кері байланыс ұйымдастыру	ЖИ мен мұғалім бағалауын үйлестіру
Уақытты басқару	Экран уақытын реттеу
Этика сақтау	Баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету

Бұл дағдылар оқытушының кәсіби шеберлігін арттырып, оқу үдерісінің сапасына тікелей әсер етеді.

Цифрлық құзыреттілік және педагогикалық жауапкершілік

Бастауыш сыныпта цифрлық технологияларды қолдану педагогикалық жауапкершілікпен тығыз байланысты. Оқытушы:
– баланың психологиялық жай-күйін бақылауы;
– цифрлық құралды шектен тыс қолданбауы;
– тірі қарым-қатынасты шектемеуі;
– баланың дербес деректерін қорғауы тиіс.

Цифрлық құзыреттілік – тек технологияны меңгеру емес, оны педагогикалық тұрғыда дұрыс қолдану мәдениеті.

Бастауыш сынып оқытушысының цифрлық дамуы

Цифрлық орта үнемі өзгеріп отыратындықтан, бастауыш сынып оқытушысы өз құзыреттілігін тұрақты түрде дамытып отыруы қажет. Бұл:
– кәсіби біліктілікті арттыру курстары;
– тәжірибе алмасу;
– әдістемелік бірлестіктердегі жұмыс;
– өздігінен білім алу арқылы жүзеге асады.

Оқытушының цифрлық дамуы – бір реттік әрекет емес, үздіксіз үдеріс.Осылайша бастауыш сынып оқытушысының цифрлық құзыреттілігі – жасанды интеллект пен цифрлық технологияларды тиімді қолданудың негізгі шарты. Цифрлық құзыретті оқытушы:
– оқу үдерісін сапалы ұйымдастырады;
– білім алушының қызығушылығын арттырады;
– қауіпсіз әрі тиімді цифрлық орта қалыптастырады;
– бастауыш білім берудің заманауи талаптарына жауап береді.

II БӨЛІМ. БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ПЛАТФОРМАЛАРЫ

2.1. Бастауыш сыныпқа қолайлы ЖИ платформаларының ерекшеліктері

Бастауыш білім беру деңгейінде жасанды интеллект платформаларын таңдау және қолдану жоғары сыныптармен салыстырғанда ерекше педагогикалық жауапкершілікті талап етеді. Себебі бастауыш сынып оқушыларының жас, психологиялық және танымдық ерекшеліктері цифрлық құралдардың мазмұны мен формасына тікелей тәуелді. Осыған байланысты бастауыш сыныпта қолданылатын жасанды интеллект платформалары оқу мақсатына сай, қауіпсіз, түсінікті және баланың дамуына зиян келтірмейтіндей болуы тиіс.

Жасанды интеллект платформаларының басты міндеті – бастауыш сыныпта оқытушының жұмысын жеңілдету, оқу материалын көрнекі әрі түсінікті түрде ұсыну және білім алушылардың оқу әрекетіне қызығушылығын арттыру. Бұл платформалар ешқашан оқытушының орнын алмастырмайды, керісінше оның кәсіби қызметін қолдайтын көмекші құрал ретінде қарастырылады.

Бастауыш сыныпқа арналған ЖИ платформаларына қойылатын негізгі талаптар

Бастауыш сыныпқа қолайлы жасанды интеллект платформалары төмендегі талаптарға сәйкес болуы тиіс:

– интерфейсі қарапайым әрі түсінікті болуы;
– мәтіндер мен тапсырмалар баланың жас ерекшелігіне сай құрылуы;
– күрделі терминдер мен артық ақпараттың болмауы;
– көрнекілік пен визуалды элементтердің басым болуы;
– қауіпсіздік талаптарының сақталуы;
– оқытушының бақылау мүмкіндігі болуы.

Бұл талаптар сақталмаған жағдайда жасанды интеллект платформасы бастауыш сыныптағы оқу үдерісіне оң емес, кері әсер етуі мүмкін.

Жасанды интеллект платформаларының бастауыш сыныптағы негізгі ерекшеліктері

Төмендегі кестеде бастауыш сыныпқа қолайлы ЖИ платформаларының негізгі ерекшеліктері жүйеленіп берілген:

Ерекшелік	Сипаттамасы	Педагогикалық маңызы
Қарапайымдылық	Тапсырмалар қысқа әрі нақты	Баланың тез қабылдауына мүмкіндік береді
Көрнекілік	Сурет, белгі, анимация	Танымдық қызығушылықты арттырады
Интерактивтілік	Әрекет арқылы үйрену	Белсенді оқу әрекетін қалыптастырады
Икемділік	Тапсырманы деңгейге сай бейімдеу	Даралап оқытуға жағдай жасайды
Қауіпсіздік	Контент сүзгіленген	Баланың психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді

Бұл ерекшеліктер бастауыш сыныпта қолданылатын жасанды интеллект платформаларының басты айырмашылығын көрсетеді.

Бастауыш сыныптағы ЖИ платформаларының педагогикалық бағыты

Бастауыш сыныпқа арналған жасанды интеллект платформалары, ең алдымен, педагогикалық мақсаттарға бағытталуы тиіс. Олар:
– жаңа тақырыпты түсіндіруге;
– өткен материалды бекітуге;
– жаттығу орындауға;
– шығармашылық тапсырмалар ұсынуға;
– кері байланыс беруге қызмет етеді.

Осы тұрғыдан алғанда, бастауыш сыныпта қолданылатын ЖИ платформаларының бағытын төмендегі сызба арқылы көрсетуге болады:

Оқу мақсаты

↓

ЖИ платформасы

↓

Көрнекі, жеңіл тапсырма

↓

Оқушының белсенді әрекеті

↓

Түсіну және меңгеру

Бұл сызба технологияның оқу мақсатына бағындырылуы тиіс екенін көрсетеді.

Жасанды интеллект платформалары және баланың жас ерекшелігі

Бастауыш сынып оқушыларының ойлауы нақты-бейнелік сипатта болады. Сондықтан жасанды интеллект платформалары:
– ұзақ мәтіндерге емес, қысқа ақпаратқа;
– дерексіз түсіндіруге емес, нақты мысалға;
– пассив тыңдауға емес, әрекетке негізделуі қажет.

Мысалы, мәтінмен жұмыс істейтін ЖИ платформалары бастауыш сыныпта мәтінді қысқаша, қарапайым сөйлемдермен ұсынуы тиіс. Ал тапсырмалар ойын элементтері арқылы берілуі баланың қабылдауын жеңілдетеді.

Жасанды интеллект платформаларының бастауыш сыныптағы артықшылықтары

Бастауыш сыныпта дұрыс таңдалған ЖИ платформалары келесі артықшылықтарды қамтамасыз етеді:

Артықшылық	Нәтижесі
Уақытты үнемдеу	Оқытушы дайындыққа аз уақыт жұмсайды
Оқу қызығушылығы	Сабақ тартымды өтеді
Даралап оқыту	Әр оқушыға жеке қолдау көрсетіледі
Кері байланыс	Қателікті дер кезінде көру
Шығармашылық	Қиял мен ойлау дамиды

Бұл артықшылықтар бастауыш сыныптағы оқу үдерісінің сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

ЖИ платформаларын қолданудағы шектеулер

Бастауыш сыныпта жасанды интеллект платформаларын қолдану барысында белгілі бір шектеулер сақталуы тиіс:
– экран алдында ұзақ уақыт болмау;
– тапсырмалардың көлемін шамадан тыс арттырмау;
– тірі қарым-қатынасты шектемеу;
– баланың жасына сай емес контентті қолданбау.

Осы шектеулер сақталған жағдайда ғана жасанды интеллект платформалары бастауыш сыныпта тиімді әрі қауіпсіз қолданылады.

Бастауыш сыныпқа қолайлы жасанды интеллект платформалары қарапайым, көрнекі, қауіпсіз және педагогикалық тұрғыда негізделген болуы тиіс. Мұндай платформалар:
– оқытушының кәсіби қызметін қолдайды;
– білім алушылардың оқу әрекетіне қызығушылығын арттырады;
– оқу материалын түсінуді жеңілдетеді;
– бастауыш білім берудің заманауи талаптарына жауап береді.

2.2. Мәтін құрастыруға және түсіндіруге арналған ЖИ құралдары

Бастауыш білім беру жүйесінде мәтінмен жұмыс – оқу үдерісінің басты құрамдас бөлігі болып табылады. Оқылым, түсіну, мазмұндау, ой қорыту және өз ойын жазбаша жеткізу дағдылары бастауыш сыныпта қалыптасады. Осы кезеңде жасанды интеллектке негізделген мәтінмен жұмыс құралдары оқытушыға да, білім алушыға да елеулі әдістемелік қолдау көрсете алады.

Мәтін құрастыруға және түсіндіруге арналған жасанды интеллект құралдары – мәтінді автоматты түрде жасау, жеңілдетіп түсіндіру, қысқаша мазмұндау, сұрақтар құрастыру және мәтін мазмұнын талдауға көмектесетін цифрлық платформалар мен бағдарламалар жиынтығы. Бастауыш сыныпта бұл құралдар күрделі лингвистикалық талдау емес, мәтінді түсінуді жеңілдету мен қызықтыру мақсатына бағытталады.

Бастауыш сыныпта мәтінмен жұмыс жасаудағы қиындықтар

Бастауыш сынып оқушылары мәтінмен жұмыс барысында бірқатар қиындықтарға тап болады:
– мәтіндегі негізгі ойды анықтай алмау;
– ұзақ немесе күрделі сөйлемдерді түсінбеу;
– мәтінді толық мазмұндап беру кезінде қиналу;
– сөздік қорының жеткіліксіздігі;
– өз ойын жазбаша түрде жүйелі жеткізе алмау.

Жасанды интеллект құралдары осы қиындықтарды жеңілдетуге бағытталған көмекші ресурс ретінде қолданылады.

Мәтінмен жұмысқа арналған ЖИ құралдарының негізгі функциялары

Төмендегі кестеде бастауыш сыныпқа қолайлы мәтінмен жұмыс істейтін жасанды интеллект құралдарының негізгі функциялары көрсетілген:

Функция	Сипаттамасы	Педагогикалық пайдасы
Мәтінді жеңілдету	Күрделі сөйлемдерді қарапайым тілге ауыстыру	Түсінуді жеңілдетеді
Қысқаша мазмұндау	Мәтіннің негізгі ойын бөліп көрсету	Оқылым дағдысын дамытады
Сұрақ құрастыру	Мәтін бойынша сұрақтар жасау	Түсінуді тексеруге көмектеседі
Сөздікпен жұмыс	Түсініксіз сөздерді түсіндіру	Сөздік қорды байытады
Мәтін құрастыру	Берілген тақырып бойынша қысқа мәтін жасау	Жазылым дағдысын дамытады

Бұл функциялар бастауыш сыныптағы оқу мақсаттарына тікелей қызмет етеді.

Жасанды интеллект көмегімен мәтінді түсіндіру әдістемесі

Бастауыш сыныпта мәтінді түсіндіру кезінде жасанды интеллектті келесі әдістемелік ретпен қолдану тиімді:

Мәтінді оқу

↓

ЖИ арқылы жеңілдету

↓

Негізгі ойды анықтау

↓

Сұрақтармен жұмыс

↓

Мазмұндау және пікір айту

Бұл алгоритм оқушының мәтінді механикалық оқып қана қоймай, оны саналы түрде түсінуіне мүмкіндік береді.

Нақты педагогикалық мысал

Мысалы, «Ана тілі» сабағында шағын ертегі мәтіні берілді делік. Оқытушы жасанды интеллект құралын пайдаланып:
– мәтінді 3–4 қарапайым сөйлеммен қысқартады;
– негізгі кейіпкерлерді бөліп көрсетеді;
– «Бұл мәтін не туралы?», «Кейіпкер не істеді?» сияқты сұрақтар құрастырады;
– оқушыға сол сұрақтар бойынша жауап беруді ұсынады.

Нәтижесінде оқушы мәтінді жақсырақ түсінеді, ойын жүйелі жеткізуге үйренеді.

Жасанды интеллект арқылы мәтін құрастыру

Жасанды интеллект құралдары бастауыш сынып оқушыларына өз мәтінін құрастыруда да көмектесе алады. Бұл жерде ЖИ оқушының орнына мәтін жазып бермейді, тек үлгі, бағыт, тірек сөздер ұсынады.

Мысалы:
– «Менің отбасым» тақырыбына тірек сөздер беру;
– мәтіннің басталу үлгісін көрсету;
– сөйлем құрылымын ұсыну.

Бұл тәсіл бастауыш сыныпта жазылым дағдысын қалыптастыруда өте тиімді.

Жасанды интеллект және оқу мотивациясы

Мәтінмен жұмыс бастауыш сынып оқушылары үшін кейде қиын әрі қызықсыз болып көрінуі мүмкін. Жасанды интеллект құралдары:
– тапсырмаларды ойын формасында ұсынуға;
– мәтінді суретпен, белгімен байланыстыруға;
– оқушының қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді.

Осының нәтижесінде оқушы мәтіннен қашпай, керісінше оған қызығушылықпен қарайды.

Педагогикалық шектеулер мен сақтық шаралары

Мәтінмен жұмысқа арналған ЖИ құралдарын қолдануда келесі сақтық шаралары ескерілуі тиіс:
– оқушы дайын мәтінді көшіріп алуға үйренбеуі керек;
– ЖИ тек көмекші құрал ретінде қолданылуы тиіс;
– оқушының өз ойы мен пікірін айтуы міндетті түрде сақталуы қажет;
– мәтіндер жас ерекшелігіне сай болуы тиіс.

Оқытушы бұл үдерісте бақылаушы және бағыттаушы рөл атқарады.

Мәтін құрастыруға және түсіндіруге арналған жасанды интеллект құралдары бастауыш білім беру жүйесінде:
– оқылым және жазылым дағдыларын дамытуға;
– мәтінді түсінуді жеңілдетуге;
– оқу мотивациясын арттыруға;
– функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға ықпал етеді.

2.3. Сурет, иллюстрация, көрнекілік дайындауда ЖИ қолдану

Бастауыш білім беру жүйесінде көрнекілік – оқытудың негізгі тіректерінің бірі болып табылады. Бастауыш сынып оқушыларының ойлауы нақты-бейнелік сипатта болғандықтан, оқу материалының визуалды түрде ұсынылуы олардың түсінуін жеңілдетіп, есте сақтауын арттырады. Осы тұрғыдан алғанда, сурет, иллюстрация және түрлі көрнекі материалдар бастауыш сыныптағы оқу үдерісінің ажырамас бөлігі саналады.

Қазіргі таңда жасанды интеллектке негізделген құралдар оқытушыға көрнекі материалдарды тез, сапалы және оқу мақсатына сай дайындауға мүмкіндік береді. Бұл құралдар сурет салу қабілетін талап етпей-ақ, оқу тақырыбына сәйкес иллюстрациялар, сызбалар, схемалар мен бейнелі көрнекіліктер жасауға жағдай жасайды. Нәтижесінде оқытушы уақытын үнемдеп, сабақ мазмұнын байытуға көбірек көңіл бөле алады.

Бастауыш сыныпта көрнекіліктің педагогикалық маңызы

Көрнекілік бастауыш сыныпта бірнеше маңызды педагогикалық міндетті атқарады:
– жаңа тақырыпты түсіндіруді жеңілдетеді;
– дерексіз ұғымдарды нақты бейнемен байланыстырады;
– баланың назарын шоғырландырады;
– есте сақтау қабілетін күшейтеді;
– оқу мотивациясын арттырады.

Жасанды интеллект арқылы дайындалған көрнекі материалдар осы міндеттерді тиімді жүзеге асыруға көмектеседі.

ЖИ көмегімен дайындалатын көрнекі материалдардың түрлері

Төмендегі кестеде бастауыш сыныпта жасанды интеллект арқылы дайындалатын көрнекі материалдардың негізгі түрлері көрсетілген:

Көрнекілік түрі	Сипаттамасы	Қолдану мақсаты
Иллюстрация	Кейіпкерлер, заттар, жағдайлар бейнесі	Мәтінді түсіндіру
Сюжеттік сурет	Оқиға желісін көрсететін суреттер	Мазмұндау, әңгімелеу
Сызба, схема	Ұғымдар арасындағы байланысты көрсету	Логикалық ойлау
Белгілер мен пиктограммалар	Қарапайым таңбалар	Есте сақтау
Қадамдық суреттер	Әрекетті кезең-кезеңмен көрсету	Алгоритмді түсіну

Бұл материалдардың барлығы бастауыш сыныптағы оқу тапсырмаларына бейімделіп қолданылады.

Жасанды интеллект арқылы көрнекілік дайындаудың әдістемелік алгоритмі

ЖИ көмегімен көрнекі материал дайындау белгілі бір педагогикалық ретпен жүзеге асуы тиіс:

Оқу мақсатын анықтау

↓

Көрнекі материал түрін таңдау

↓

ЖИ арқылы сурет/сызба дайындау

↓

Сабақ мазмұнына бейімдеу

↓

Оқушы әрекетіне енгізу

Бұл алгоритм көрнекіліктің тек әдемі сурет емес, оқу мақсатына қызмет ететін құрал болуын қамтамасыз етеді.

Нақты педагогикалық мысалдар

Ана тілі сабағында:

Ертегі мәтінін оқымас бұрын ЖИ көмегімен негізгі кейіпкерлердің иллюстрациялары дайындалады. Оқушылар суретке қарап, мәтін мазмұны туралы болжам жасайды. Бұл тәсіл оқылымға қызығушылықты арттырады.

Математика сабағында:

Есептің шартын түсіндіру үшін ЖИ арқылы заттар бейнеленген көрнекі сурет жасалады (алма, ойыншық, фигуралар). Бұл абстрактілі сан ұғымын нақты бейнемен байланыстырады.

Дүниетану сабағында:

Табиғат құбылыстарын түсіндіру үшін кезеңдік суреттер немесе қарапайым схемалар қолданылады. Оқушы құбылыстың ретін көзбен көріп қабылдайды.

Жасанды интеллект және оқушының шығармашылық қабілеті

ЖИ арқылы дайындалған көрнекіліктер оқушының тек қабылдаушы емес, шығармашылық әрекетке қатысушы болуына мүмкіндік береді. Оқушы:
– сурет бойынша әңгіме құрастырады;
– көрнекілікке сүйене отырып мәтін жазады;
– берілген суретті толықтырады;
– суреттердің ретін өзгертіп, жаңа оқиға ойлап табады.

Бұл әрекеттер бастауыш сыныпта қиялды, ойлауды және сөйлеу дағдыларын дамытады.

Көрнекілік қолданудағы педагогикалық шектеулер

Жасанды интеллект көмегімен дайындалған көрнекіліктерді қолдануда төмендегі шектеулерді сақтау маңызды:
– суреттердің саны шамадан тыс болмауы тиіс;
– көрнекілік негізгі мазмұнды алмастырмауы керек;
– баланың назарын алаңдататын артық детальдар болмауы қажет;
– көрнекілік жас ерекшелігіне сай болуы тиіс.

Оқытушы әрдайым көрнекіліктің мақсатқа сай қолданылуын бақылап отырады.

Сурет, иллюстрация және көрнекілік дайындауда жасанды интеллектті қолдану бастауыш білім беру жүйесінде:
– оқу материалын түсінуді жеңілдетеді;
– көрнекілік мүмкіндіктерін кеңейтеді;
– оқушылардың қызығушылығын арттырады;
– шығармашылық және танымдық қабілеттерін дамытады.

2.4. Дыбыс, оқу, тыңдалым дағдыларын дамытудағы ЖИ мүмкіндіктері

Бастауыш білім беру жүйесінде оқу, тыңдау және сөйлеу дағдылары баланың тілдік және танымдық дамуының негізін құрайды. Дәл осы кезеңде білім алушының дыбысты дұрыс қабылдауы, мәтінді мәнерлеп оқуы, тыңдалған ақпаратты түсініп, қайта жеткізе білуі қалыптасады. Сондықтан бастауыш сыныпта дыбыс пен тыңдалымға бағытталған жұмыс жүйелі әрі мақсатты түрде ұйымдастырылуы тиіс.

Жасанды интеллектке негізделген дыбыс және сөйлеумен жұмыс істейтін құралдар осы дағдыларды дамытуда оқытушыға тиімді көмекші бола алады. Бұл құралдар мәтінді дыбыстап оқу, тыңдалым материалдарын ұсыну, дұрыс дыбыстау үлгілерін көрсету, оқу қарқынын реттеу сияқты мүмкіндіктерді қамтиды.

Бастауыш сыныпта тыңдалым мен оқудың педагогикалық маңызы

Тыңдалым және оқу дағдылары бастауыш сыныпта:
– дұрыс сөйлеудің негізін қалайды;
– сөздік қорды байытады;
– мәтінді түсіну қабілетін дамытады;
– зейін мен есте сақтауды күшейтеді;
– коммуникативтік дағдылардың қалыптасуына ықпал етеді.

Жасанды интеллект бұл үдерістерді қолдаушы құрал ретінде қолданылғанда, оқу әрекеті бірсарынды емес, қызықты әрі нәтижелі болады.

Дыбыс және тыңдалымға арналған ЖИ құралдарының негізгі мүмкіндіктері

Төмендегі кестеде бастауыш сыныпта қолдануға қолайлы дыбыс пен тыңдалымға арналған жасанды интеллект құралдарының негізгі мүмкіндіктері көрсетілген:

Мүмкіндік	Сипаттамасы	Педагогикалық әсері
Мәтінді дыбыстап оқу	Мәтінді анық, дұрыс интонациямен оқу	Дұрыс оқуға үйретеді
Тыңдалым материалдары	Қысқа әңгіме, ертегі, мәтін	Тыңдап түсінуді дамытады
Оқу қарқынын реттеу	Баяу немесе қалыпты оқу	Жеке ерекшелікті ескереді
Дыбыстау үлгісі	Дұрыс айтылу нұсқасы	Сөйлеу мәдениетін қалыптастырады
Қайталап тыңдау	Бір мәтінді бірнеше рет тыңдау	Есте сақтауды күшейтеді

Бұл мүмкіндіктер бастауыш сыныптағы тілдік дағдыларды дамытуға бағытталған.

Жасанды интеллект көмегімен тыңдалым жұмысын ұйымдастыру

Бастауыш сыныпта тыңдалым жұмысын ЖИ көмегімен ұйымдастыру төмендегі әдістемелік реттілікпен жүзеге асады:

Тыңдалым мақсатын анықтау

↓

Қысқа аудиомәтінді таңдау

↓

ЖИ арқылы дыбыстап оқу

↓

Тыңдалған мәтін бойынша тапсырма

↓

Талқылау және қорытынды

Бұл тәсіл оқушының тыңдап қана қоймай, ақпаратты түсінуіне және қолдануына мүмкіндік береді.

Нақты педагогикалық мысалдар

Ана тілі сабағында:

Оқытушы қысқа мәтінді ЖИ арқылы дыбыстатып тыңдатады. Оқушылар тыңдап болған соң негізгі кейіпкерді, оқиға орнын, әрекетті анықтайды. Бұл тыңдалым арқылы түсіну дағдысын дамытады.

Әдебиеттік оқу сабағында:

Ертегі мәтіні алдымен тыңдалады, кейін оқушылар мәтінді өздері оқиды. Тыңдау мен оқудың салыстырылуы мәнерлеп оқу дағдысын қалыптастырады.

Оқу қиындықтары бар оқушылармен жұмыс:

ЖИ мәтінді баяу, анық дыбыстап береді. Бұл оқу қарқыны төмен оқушыларға қолдау көрсетеді.

Жасанды интеллект және мәнерлеп оқу

Мәнерлеп оқу – бастауыш сыныптағы маңызды дағдылардың бірі. Жасанды интеллект құралдары:
– дұрыс екпін қою үлгісін көрсетеді;
– сөйлем интонациясын сезінуге көмектеседі;
– оқу кезінде тыныс белгілерін ескеруге үйретеді.

Оқушы ЖИ дыбыстауын тыңдай отырып, өз оқуын соған салыстырады. Бұл өзін-өзі бақылау дағдысын қалыптастырады.

Тыңдалым мен сөйлеу дағдыларын дамытудағы шектеулер

Жасанды интеллект арқылы дыбыс пен тыңдалыммен жұмыс істеуде келесі шектеулер сақталуы тиіс:
– аудиоматериалдың ұзақтығы қысқа болуы қажет;
– тірі сөйлеу мен мұғалімнің дауысы алмастырылмауы тиіс;
– ЖИ тек үлгі ретінде қолданылуы қажет;
– оқушының өз бетінше сөйлеуіне мүмкіндік берілуі тиіс.

Бұл талаптар бастауыш сыныпта тілдік дамудың табиғи жолмен жүруін қамтамасыз етеді.

Дыбыс, оқу және тыңдалым дағдыларын дамытуда жасанды интеллект құралдарын қолдану бастауыш білім беру жүйесінде:
– дұрыс оқу мен тыңдауды қалыптастырады;
– сөйлеу мәдениетін дамытады;
– оқу мотивациясын арттырады;
– тілдік дағдыларды жүйелі дамытуға мүмкіндік береді.

2.5. Интерактивті жаттығулар мен тапсырмаларға арналған ЖИ платформалары

Бастауыш сыныпта қолданылатын жасанды интеллект құралдарының кеңейтілген тізімі (20)

№	ЖИ құралдарының бағыты	Негізгі мүмкіндіктері	Оқытушыға қалай көмектеседі	Білім алушыға не береді
1	Мәтін құрастыратын ЖИ	Қысқа мәтін, әңгіме, сипаттама жасау	Сабаққа тез мәтін дайындайды	Оқылым, жазылым дамиды
2	Мәтінді жеңілдететін ЖИ	Күрделі мәтінді қарапайым тілге аудару	Материалды жасқа сай бейімдейді	Түсіну жеңілдейді
3	Мәтінді қысқартатын ЖИ	Негізгі ойды бөліп көрсету	Уақытты үнемдейді	Негізгі ойды табуға үйренеді
4	Мәтін бойынша сұрақ құрастыратын ЖИ	Сұрақ–жауап жасау	Тапсырманы тез дайындайды	Ойлау, түсіну дамиды
5	Сөздікпен жұмыс істейтін ЖИ	Сөз мағынасын түсіндіру	Түсіндіруді жеңілдетеді	Сөздік қоры байиды
6	Иллюстрация жасайтын ЖИ	Кейіпкер, зат, жағдай суреті	Көрнекілікті тез дайындайды	Қиялы, елестетуі дамиды
7	Сюжеттік сурет жасайтын ЖИ	Оқиға желісін бейнелеу	Әңгімелеуге жағдай жасайды	Мазмұндау дамиды
8	Сызба, схема жасайтын ЖИ	Ұғымдар байланысын көрсету	Күрделі ұғымды жеңілдетеді	Логикалық ойлау дамиды
9	Пиктограмма, белгі жасайтын ЖИ	Қарапайым таңбалар	Есте сақтауды жеңілдетеді	Көру арқылы қабылдайды
10	Мәтінді дыбыстап оқитын ЖИ	Дұрыс, мәнерлеп оқу	Тыңдалым ұйымдастырады	Дұрыс оқу қалыптасады
11	Оқу қарқынын реттейтін ЖИ	Баяу/қалыпты оқу	Әлсіз оқушыға қолдау	Сенімділік артады
12	Тыңдалым мәтіндерін дайындайтын ЖИ	Аудиомәтіндер	Тыңдау сабағын жеңілдетеді	Тыңдап түсіну дамиды
13	Айтылымды қолдайтын ЖИ	Дыбыстау үлгісі	Дұрыс сөйлеуге бағыттайды	Сөйлеу мәдениеті қалыптасады
14	Интерактивті тапсырма жасайтын ЖИ	Деңгейлік жаттығу	Даралап оқытуға көмектеседі	Өздігінен жұмыс істейді
15	Ойын форматындағы ЖИ тапсырмалар	Балл, марапат	Сабақты қызықты етеді	Мотивация артады
16	Видео түсіндірме жасайтын ЖИ	Қысқа анимация	Күрделі тақырыпты ашады	Көріп түсінеді
17	Анимация жасайтын ЖИ	Қозғалысты бейне	Процесті көрсету	Құбылысты түсінеді
18	Сабақ жоспарын құратын ЖИ	Сабақ құрылымы	Уақытты үнемдейді	Жүйелі сабақ алады
19	Бағалау және кері байланыс ЖИ	Нәтижені талдау	Бақылауды жеңілдетеді	Өзін-өзі бағалау дамиды
20	Шығармашылық идея ұсынатын ЖИ	Әңгіме, сюжет, идея	Баланы ашуға көмектеседі	Қиял, ой еркіндігі дамиды

Оқытушы үшін:
– дайындық уақыты қысқарады;
– сабақ мазмұны байиды;
– әр білім алушыға жеке қолдау көрсету мүмкіндігі артады;
– цифрлық және әдістемелік құзыреттілік қалыптасады.

Білім алушы үшін:
– оқу әрекеті қызықты әрі түсінікті болады;
– мәтінмен, суретпен, дыбыспен кешенді жұмыс жасайды;
– оқу, тыңдау, сөйлеу, ойлау және шығармашылық дағдылары дамиды;
– оқу мотивациясы күшейеді.

Негізгі қағида:
Жасанды интеллект – бастауыш сыныпта мұғалімнің орнын алмастырмайтын, оны күшейтетін әдістемелік көмекші құрал.

III БӨЛІМ. САБАҚ БАРЫСЫНДА ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІ ҚОЛДАНУ ӘДІСТЕМЕСІ

Қазіргі бастауыш білім беру жүйесінде жасанды интеллект құралдарын қолдану оқыту мазмұнын жаңартумен ғана шектелмей, сабақтың құрылымын, әдістерін және ұйымдастыру формаларын қайта қарауды талап етеді. Сабақ барысында жасанды интеллектті тиімді қолдану – бұл технологияны кездейсоқ немесе эпизодтық пайдалану емес, оны оқу мақсатына сай, жүйелі және педагогикалық тұрғыда негізделген әдістеме арқылы енгізу дегенді білдіреді.

Бастауыш сыныпта сабақ үдерісі баланың жас ерекшеліктеріне, психологиялық даму деңгейіне және оқу әрекетінің жетекші түрлеріне (ойын, көрнекілік, әрекет) негізделеді. Сондықтан жасанды интеллект құралдарын қолдану барысында басты назар технологияның өзіне емес, оқушының әрекетіне, түсінуіне және белсенді қатысуына аударылады. Бұл бөлімде жасанды интеллект сабақта негізгі емес, қолдаушы, бағыттаушы, жеңілдетуші құрал ретінде қарастырылады.

Сабақта жасанды интеллект қолданудың әдістемелік мәні

Сабақ барысында жасанды интеллектті қолданудың әдістемелік мәні төмендегі бағыттарда көрініс табады:
– оқу материалын түсіндіруді жеңілдету;
– көрнекілікті күшейту;
– тапсырмаларды даралап ұсыну;
– оқу мотивациясын арттыру;
– кері байланысты жедел ұйымдастыру;
– оқушының өздігінен әрекет етуін қолдау.

Жасанды интеллект осы міндеттерді жүзеге асыру арқылы сабақтың сапасын арттырып, оқытушының әдістемелік мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Сабақ құрылымында жасанды интеллекттің орны

Бастауыш сынып сабағы белгілі бір құрылымға сүйене отырып ұйымдастырылады. Жасанды интеллект бұл құрылымды бұзбайды, керісінше әр кезеңде нақты әдістемелік функция атқарады.

Ұйымдастыру кезеңі

(қызығушылық ояту)

↓

Жаңа тақырыпты түсіндіру

(көрнекілік, мысал)

↓

Бекіту және жаттығу

(интерактивті тапсырма)

↓

Қорытынды және кері байланыс

(рефлексия)

Бұл құрылымда жасанды интеллект:
– ұйымдастыру кезеңінде қызығушылық тудыруға;
– жаңа тақырыпта түсінуді жеңілдетуге;
– бекіту кезеңінде даралап оқытуға;
– қорытындыда өзін-өзі бағалауға көмектеседі.

Жасанды интеллектті қолданудың негізгі әдістемелік қағидалары

Бастауыш сыныпта жасанды интеллектті қолдану барысында төмендегі қағидалар сақталуы тиіс:

1. Мақсатқа бағыттылық – ЖИ тек оқу мақсатына қызмет етуі керек.

2. Жас ерекшелігін ескеру – тапсырмалар баланың қабылдау мүмкіндігіне сай болуы тиіс.

3. Қарапайымнан күрделіге – технология біртіндеп енгізіледі.

4. Көрнекілік пен әрекетке негізделу – бала пассив тыңдаушы емес, белсенді орындаушы болуы керек.

5. Қауіпсіздік және бақылау – оқытушы үдерісті толық бақылауда ұстайды.

Бұл қағидалар сақталған жағдайда жасанды интеллект сабақта тиімді әрі қауіпсіз қолданылады.

Сабақ барысында жасанды интеллектті қолданудың артықшылықтары

Жасанды интеллект әдістемелік тұрғыда дұрыс қолданылғанда бастауыш сынып сабағында келесі артықшылықтар байқалады:

Артықшылық	Сабаққа әсері
Уақытты үнемдеу	Сабақ қарқыны сақталады
Даралап оқыту	Әр оқушыға қолдау көрсетіледі
Көрнекілік	Түсіну жеңілдейді
Интерактивтілік	Оқушы белсенділігі артады
Кері байланыс	Қателік дер кезінде түзетіледі

Бұл артықшылықтар сабақтың нәтижелілігін арттырады.

Оқытушының рөлі сабақ барысында

Сабақта жасанды интеллект қолданылғанымен, бастауыш сыныпта оқытушының жетекші рөлі сақталады. Оқытушы:
– оқу мақсатын анықтайды;
– ЖИ құралын таңдайды;
– тапсырмаларды бейімдейді;
– оқушы әрекетін бақылайды;
– нәтижені талдайды.

Яғни жасанды интеллект – құрал, ал оқыту үдерісінің жүрегі – оқытушы.

Сабақ барысында қолданылатын ЖИ құралдарының бағыттары

III бөлімде төмендегі бағыттар бойынша әдістеме қарастырылады:
– мәтінмен жұмыс;
– сурет және көрнекілік;
– дыбыс, тыңдалым және оқу;
– интерактивті тапсырмалар;
– жеке және топтық жұмыс.

Бұл бағыттар бастауыш сыныптағы негізгі оқу әрекеттерін қамтиды.

Осылайша, сабақ барысында жасанды интеллектті қолдану әдістемесі бастауыш білім беру жүйесінде оқыту сапасын арттыруға бағытталған кешенді тәсіл болып табылады. Жасанды интеллект:
– сабақтың мазмұнын байытады;
– оқушының оқу әрекетін жандандырады;
– оқытушының әдістемелік мүмкіндігін кеңейтеді.

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІ ҚОЛДАНУДАҒЫ ҚАУІПСІЗДІК ЖӘНЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЭТИКА

Қазіргі білім беру үдерісінде жасанды интеллект құралдарын қолдану оқытудың сапасын арттыруға, оқу мазмұнын жаңартуға және білім алушылардың танымдық белсенділігін дамытуға кең мүмкіндік беріп отыр. Алайда бастауыш білім беру деңгейінде жасанды интеллектті қолдану тек әдістемелік тиімділікпен ғана емес, қауіпсіздік пен педагогикалық этика талаптарын қатаң сақтаумен тікелей байланысты.

Бастауыш сынып оқушылары – психологиялық тұрғыдан әлі толық қалыптаспаған, ақпаратты сын тұрғысынан іріктеу қабілеті енді дамып келе жатқан жас ерекшеліктегі балалар. Сондықтан жасанды интеллектті қолдану барысында оқытушының жауапкершілігі артып, әрбір цифрлық әрекет педагогикалық тұрғыда негізделуі тиіс.

Жасанды интеллектті қолданудағы қауіпсіздік ұғымы

Білім беру үдерісінде қауіпсіздік дегеніміз – білім алушының психологиялық, ақпараттық, тұлғалық және әлеуметтік дамуына зиян келтірмейтін орта қалыптастыру. Жасанды интеллектті қолдану барысында қауіпсіздік төмендегі бағыттарды қамтиды:
– ақпараттық қауіпсіздік;
– психологиялық қауіпсіздік;
– дербес деректерді қорғау;
– оқу мазмұнының жас ерекшелігіне сәйкестігі.

Бұл талаптар сақталмаған жағдайда жасанды интеллект оқытуға көмекші емес, керісінше қауіп көзіне айналуы мүмкін.

Ақпараттық қауіпсіздік талаптары

Бастауыш сыныпта жасанды интеллект құралдарын қолдану кезінде оқытушы пайдаланатын платформалардың мазмұны алдын ала тексерілуі тиіс. Балаларға ұсынылатын ақпарат:
– жас ерекшелігіне сай;
– тәрбиелік мәні бар;
– агрессия, қорқыныш, теріс мінез-құлық элементтерінен таза болуы қажет.

Оқытушы цифрлық құралды қолданбас бұрын оның контентін бақылап, қажетсіз немесе артық ақпараттың балаға ұсынылмауын қамтамасыз етеді.

Дербес деректерді қорғау

Бастауыш сыныпта дербес деректерді қорғау – жасанды интеллектті қолданудағы маңызды этикалық және құқықтық талаптардың бірі. Білім алушылардың:
– аты-жөні;
– фотосуреті;
– дауысы;
– жеке оқу нәтижелері

үшінші тарапқа рұқсатсыз берілмеуі тиіс. Оқытушы жасанды интеллект платформаларын қолдану барысында білім алушылардың жеке деректерін енгізбеуге немесе оларды барынша шектеуге міндетті.

Психологиялық қауіпсіздік және баланың дамуы

Жасанды интеллект құралдарын шамадан тыс қолдану бастауыш сынып оқушысының психологиялық дамуына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан:
– экран алдындағы уақыт мөлшері реттелуі тиіс;
– тірі қарым-қатынас шектелмеуі қажет;
– ойын мен қозғалыс әрекеті сақталуы тиіс.

Жасанды интеллект баланың эмоциялық әлемін алмастырмай, тек оқу әрекетін қолдайтын құрал ретінде қолданылуы керек.

Педагогикалық этика және оқытушының жауапкершілігі

Педагогикалық этика – оқытушының кәсіби қызметіндегі адамгершілік нормалар мен қағидалар жиынтығы. Жасанды интеллектті қолдану барысында педагогикалық этика төмендегі ұстанымдарға негізделуі тиіс:
– баланың тұлғасын құрметтеу;
– оның дербестігін сақтау;
– дайын жауапқа тәуелді етпеу;
– баланың өз ойы мен пікірін дамытуға жағдай жасау.

Оқытушы жасанды интеллектті оқушының орнына жұмыс істейтін құрал емес, оқушының дамуына бағыт беретін көмекші ретінде қолдануы қажет.

Жасанды интеллектті қолданудағы негізгі этикалық қағидалар

Төмендегі кестеде бастауыш сыныпта жасанды интеллектті қолдануда сақталуы тиіс негізгі этикалық қағидалар жүйеленіп берілген:

Қағида	Мазмұны
Пайда келтіру	ЖИ оқу мақсатына қызмет етуі тиіс
Зиян келтірмеу	Баланың дамуына кері әсер етпеуі қажет
Әділдік	Барлық оқушыға тең мүмкіндік беру
Жауапкершілік	Үдерісті оқытушы толық бақылауы
Ашықтық	ЖИ қолдану мақсаты түсіндіріліп отыруы

Бұл қағидалар бастауыш сыныптағы цифрлық ортада сенімділік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

Жасанды интеллект пен академиялық адалдық

Бастауыш сыныпта академиялық адалдықтың негізі қаланады. Жасанды интеллект құралдарын қолдану кезінде:
– дайын жауапты көшіріп алу әдеті қалыптаспауға тиіс;
– тапсырмалар оқушының өз ойымен орындалуы қажет;
– ЖИ тек үлгі немесе бағыт беруші ретінде қолданылуы тиіс.

Оқытушы жасанды интеллектті қолдану арқылы баланы «дайын нәтижеге» емес, ойлау үдерісіне үйретуі керек.

Оқытушының бақылау рөлі

Бастауыш сыныпта жасанды интеллектті қолдану үдерісі оқытушының тұрақты бақылауында болуы тиіс. Оқытушы:
– қолданылатын құралды өзі таңдайды;
– тапсырмаларды бейімдейді;
– баланың әрекетін бақылайды;
– қажет болған жағдайда араласады;
– қорытынды жасайды.

Бұл бақылау баланың қауіпсіз әрі тиімді оқуына кепіл болады.

Жасанды интеллектті бастауыш білім беру жүйесінде қолдану тек технологиялық мүмкіндік емес, үлкен педагогикалық жауапкершілік. Қауіпсіздік пен педагогикалық этика талаптары сақталған жағдайда жасанды интеллект:
– оқу сапасын арттырады;
– баланың танымдық дамуын қолдайды;
– цифрлық мәдениетті қалыптастырады;
– сенімді және қауіпсіз білім беру ортасын қамтамасыз етеді.

Жасанды интеллект бастауыш сыныпта мақсат емес, ол – оқытушының кәсіби қызметін күшейтетін, баланың дамуына бағытталған саналы түрде қолданылатын құрал.

ҚОРЫТЫНДЫ

Ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құрал бастауыш білім беру жүйесінде жасанды интеллект құралдарын педагогикалық тұрғыда негізделген, жүйелі және қауіпсіз қолдануға арналған кешенді ғылыми-әдістемелік еңбек болып табылады. Құралдың мазмұны қазіргі білім беру саласындағы цифрлық трансформация үдерістерімен, жаңартылған білім мазмұны талаптарымен және бастауыш сынып білім алушыларының жас және психологиялық ерекшеліктерімен толық үйлеседі.

Құралда жасанды интеллект технологиялары бастауыш сыныпта оқытудың негізгі мақсаты ретінде емес, оқытушының кәсіби қызметін қолдайтын, оқу үдерісін жеңілдететін және білім алушының танымдық дамуын күшейтетін әдістемелік құрал ретінде қарастырылды. Бұл ұстаным құралдың барлық бөлімдерінде дәйекті түрде сақталып, теория мен практиканың өзара байланысы нақты әдістемелік ұсыныстар арқылы ашылды.

Әдістемелік құралдың құрылымы логикалық жағынан бірізді әрі мазмұндық тұрғыдан толық қамтылған. Бірінші бөлімде бастауыш білім беру жүйесінде жасанды интеллектті қолданудың теориялық негіздері қарастырылып, цифрлық технологиялардың рөлі, жасанды интеллект ұғымының педагогикалық мәні және оның бастауыш сыныптағы оқу әрекетіне әсері ғылыми тұрғыда негізделді. Бұл бөлім оқытушылар үшін технологияны саналы әрі мақсатты қолданудың теориялық базасын қалыптастырады.

Екінші бөлімде бастауыш сыныпта қолдануға қолайлы жасанды интеллект платформалары жүйеленіп, мәтінмен, суретпен, дыбыспен, бейнемен және интерактивті тапсырмалармен жұмыс істеуге арналған құралдардың мүмкіндіктері нақты мысалдармен көрсетілді. Әсіресе, оқытушыға көрсетілетін әдістемелік көмек пен білім алушыға берілетін педагогикалық әсер жеке-жеке талданып, әр құралдың оқу үдерісіндегі орны айқындалды. Бұл бөлім практикалық тұрғыда оқытушыларға күнделікті сабақта қолдануға болатын нақты бағыт-бағдар береді.

Үшінші бөлімде сабақ барысында жасанды интеллектті қолданудың әдістемесі жан-жақты ашылып, сабақ құрылымының әр кезеңінде (ұйымдастыру, жаңа материалды меңгеру, бекіту, қорытынды, рефлексия) жасанды интеллект құралдарын орынды қолдану жолдары көрсетілді. Бұл бөлімде технологияны кездейсоқ емес, жүйелі және мақсатты қолданудың маңыздылығы ерекше атап өтілді. Сонымен қатар жасанды интеллекттің бастауыш сыныпта оқытушыны алмастырмайтыны, керісінше оның жетекші рөлін күшейтетіні нақты педагогикалық тұрғыда дәлелденді.

Құралда жасанды интеллектті қолданудағы қауіпсіздік және педагогикалық этика мәселелеріне арнайы назар аударылды. Ақпараттық қауіпсіздік, дербес деректерді қорғау, психологиялық жайлылық және академиялық адалдық талаптары бастауыш сынып деңгейіне сай қарастырылып, оқытушының жауапкершілігі мен бақылаушы рөлі нақты көрсетілді. Бұл бөлім құралдың тәрбиелік және адамгершілік бағытын күшейтіп, оны сенімді әрі жауапты пайдалануға негіз қалайды.

Ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құралдың практикалық маңыздылығы оның оқытушыға нақты көмек көрсетуімен айқындалады. Құрал бастауыш сынып оқытушыларына:
– сабаққа дайындық уақытын үнемдеуге;
– оқу материалын жас ерекшелігіне сай бейімдеуге;
– көрнекілік пен интерактивтілікті арттыруға;
– даралап оқытуға жағдай жасауға;
– білім алушылардың оқу мотивациясын көтеруге мүмкіндік береді.

Ал білім алушылар үшін бұл құрал:
– оқу әрекетін қызықты әрі түсінікті етеді;
– оқу, тыңдау, сөйлеу, ойлау және шығармашылық дағдыларын дамытады;
– өздігінен әрекет етуге, қателіктен қорықпауға үйретеді;
– цифрлық мәдениеттің бастапқы негіздерін қалыптастырады.

Құралдың тәрбиелік мәні де ерекше. Жасанды интеллектті саналы әрі жауапты қолдану арқылы білім алушыларда адалдық, жауапкершілік, өз еңбегін бағалау, ақпаратты сын тұрғысынан қабылдау сияқты маңызды құндылықтар қалыптасады. Бұл бастауыш сыныпта тұлғаның үйлесімді дамуына бағытталған тәрбиелік жұмыстың ажырамас бөлігі болып табылады.

Қорытындылай келе, ұсынылып отырған әдістемелік көмекші құрал бастауыш білім беру жүйесінде жасанды интеллект технологияларын тиімді, қауіпсіз және педагогикалық тұрғыда негізделген түрде қолдануға арналған заманауи, өзекті және практикалық маңызы жоғары еңбек болып табылады. Құрал жалпы білім беретін мектептердің бастауыш сынып оқытушыларына, әдіскерлерге, педагогикалық колледждер мен біліктілікті арттыру курстарының тыңдаушыларына пайдалануға ұсынылады.

ҚОСЫМША: МҰҒАЛІМДЕРГЕ АРНАЛҒАН ЧЕК – ПАРАҚТАР

1-ЧЕК-ПАРАҚ

Сабақта жасанды интеллектті қолдануға дайындық деңгейін бағалау

№	Талаптар	Иә	Жартылай	Жоқ
1	Сабақтың оқу мақсаты нақты анықталған	☐	☐	☐
2	ЖИ құралын оқу мақсатына сай таңдадым	☐	☐	☐
3	Қолданылатын ЖИ құралы бастауыш жасқа сай	☐	☐	☐
4	Сабақта ЖИ қолдану орны алдын ала жоспарланды	☐	☐	☐
5	Көрнекілік/мәтін/тапсырма алдын ала тексерілді	☐	☐	☐
6	Балаларға артық ақпарат берілмейді	☐	☐	☐
7	ЖИ сабақтың негізгі мақсатын алмастырмайды	☐	☐	☐

2-ЧЕК-ПАРАҚ

Сабақ құрылымында жасанды интеллектті қолдану тиімділігі

Сабақ кезеңдері	Иә	Жоқ
Ұйымдастыру кезеңінде қызығушылық тудырды	☐	☐
Жаңа тақырыпты түсіндіруді жеңілдетті	☐	☐
Көрнекілік арқылы қабылдауды арттырды	☐	☐
Бекіту кезеңінде интерактивтілік болды	☐	☐
Әр оқушы белсенді қатыса алды	☐	☐
Кері байланыс уақытында берілді	☐	☐
Сабақ мақсатына жетуге көмектесті	☐	☐

3-ЧЕК-ПАРАҚ

Мәтінмен жұмыс барысында ЖИ қолдану сапасы

№	Критерий	Иә	Жоқ
1	Мәтін жас ерекшелігіне сай	☐	☐
2	Мәтін тым ұзақ емес	☐	☐
3	Негізгі ой анық көрінеді	☐	☐
4	Сұрақтар оқушыны ойландырды	☐	☐
5	Дайын жауап берілмеді	☐	☐
6	Оқушы өз ойымен жауап берді	☐	☐

4-ЧЕК-ПАРАҚ

Сурет, иллюстрация және көрнекілік қолдану сапасы

Көрсеткіш	Иә	Жоқ
Сурет тақырыпқа сай	☐	☐
Артық детальдар жоқ	☐	☐
Сурет оқушыға түсінікті	☐	☐
Сурет ойлауға жетелейді	☐	☐
Оқушы сурет бойынша сөйлей алды	☐	☐
Көрнекілік мақсатты қолданылды	☐	☐

5-ЧЕК-ПАРАҚ

Тыңдалым, оқу және айтылымда ЖИ қолдану

№	Критерий	Иә	Жоқ
1	Аудио қысқа әрі анық болды	☐	☐
2	Оқу қарқыны реттелді	☐	☐
3	Тыңдалымнан кейін тапсырма берілді	☐	☐
4	Оқушы өз ойын ауызша жеткізді	☐	☐
5	Мұғалімнің тірі дауысы сақталды	☐	☐

6-ЧЕК-ПАРАҚ

Интерактивті тапсырмалардың тиімділігі

Көрсеткіш	Иә	Жоқ
Тапсырмалар деңгейленген	☐	☐
Қате түзету мүмкіндігі бар	☐	☐
Оқушы қорықпай орындады	☐	☐
Әр оқушы өз қарқынымен жұмыс істеді	☐	☐
Мотивация артты	☐	☐

7-ЧЕК-ПАРАҚ

Қауіпсіздік және педагогикалық этика талаптарын сақтау

№	Талаптар	Иә	Жоқ
1	Жеке деректер қолданылған жоқ	☐	☐
2	Экран уақыты шектелді	☐	☐
3	Психологиялық жайлылық сақталды	☐	☐
4	ЖИ бала орнына жұмыс істемеді	☐	☐
5	Академиялық адалдық сақталды	☐	☐

8-ЧЕК-ПАРАҚ

Мұғалімнің өзін-өзі рефлексиялауы

☐ ЖИ қолдану сабақты жеңілдетті
☐ Сабақ сапасын арттырды
☐ Барлық бала қамтылды
☐ Келесі сабақта қайта қолданамын
☐ ЖИ құралын жетілдіре қолдану қажет

Қорытынды ой:

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Смағұлова Г.Н.Бастауыш сыныпта цифрлық технологияларды қолдану әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2022. – 192 б.

2. Бектұрғанова А.К.Бастауыш білім беруде цифрлық педагогиканы іске асыру жолдары. – Алматы: Өрлеу, 2022. – 216 б.

3. Жүнісбекова Н.А.Оқушылардың цифрлық сауаттылығын бастауыш сыныпта қалыптастыру. – Алматы: Өрлеу, 2022. – 204 б.

4. Әлімқұлова Ж.А.Бастауыш сыныпта ақпараттық-коммуникациялық технологияларды тиімді қолдану. – Алматы: Білім, 2023. – 184 б.

5. Қалиева С.Қ.Бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын арттырудағы цифрлық ресурстардың рөлі. – Алматы: Мектеп, 2023. – 176 б.

6. Сейітова А.Н.Бастауыш білім беру жүйесінде цифрлық білім беру ортасын қалыптастыру. – Астана: Дарын, 2022. – 212 б.

7. Төлеубекова Р.К.Бастауыш сыныпта оқыту үдерісін цифрландыру әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2023. – 328 б.

8. Мұхамбетжанова С.Т.Мұғалімнің цифрлық құзыреттілігін дамыту (бастауыш сынып негізінде). – Алматы: Білім, 2022. – 196 б.

9. Кенжебеков Б.Т.Білім беруде жасанды интеллект элементтерін қолдану. – Астана: Фолиант, 2023. – 264 б.

10. Сейдахметова Ф.С.Жасанды интеллект және бастауыш білім беру: теория және практика. – Астана: Фолиант, 2023. – 288 б.

11. Бекжанова Л.М.Бастауыш сыныпта интерактивті цифрлық тапсырмаларды ұйымдастыру. – Алматы: Өрлеу, 2022. – 168 б.

12. Әбілқасымова А.Е.Цифрлық дәуірдегі бастауыш білім берудің жаңа бағыттары. – Алматы: Қазақ университеті, 2022. – 240 б.

13. Қожахметова К.Ж.Педагогтің цифрлық мәдениеті және жасанды интеллект құралдары. – Алматы: Білім, 2023. – 224 б.

14. Нұсқабаева О.С.Бастауыш сыныпта білім алушылардың функционалдық сауаттылығын цифрлық құралдар арқылы дамыту. – Алматы: Мектеп, 2022. – 208 б.

15. Сейілханова Г.Т.Бастауыш білім беру үдерісінде жасанды интеллектті педагогикалық тұрғыда қолдану. – Астана: Дарын, 2024. – 196 б.