жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
Білім беру коммуникациясының психологиялық аспектілері
ӘОЖ 37.015.3:159.9
БІЛІМ БЕРУ КОММУНИКАЦИЯСЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
Болатжан Сара
студент, Астана Халықаралық Университеті, Астана қ., Қазақстан
Зында Ұлжан
студент, Астана Халықаралық Университеті, Астана қ., Қазақстан
Ғылыми жетекші: Мейрманов А.Б.
Астана Халықаралық Университеті, Астана қ., Қазақстан
e-mail: bolatzansara9@gmail.com
Аңдатпа. Мақалада білім беру коммуникациясының психологиялық аспектілері - қарым-қатынастың ақпараттық, интерактивтік және перцептивтік қырлары, кері байланыс, сабақтағы эмоционалдық климат және коммуникативтік мазасыздық - жүйелі түрде қарастырылады. Зерттеудің мақсаты - мұғалім мен білім алушы арасындағы өзара әрекеттің психологиялық факторларын халықаралық және отандық эмпирикалық деректер негізінде талдау. Әдістер ретінде ғылыми әдебиетті теориялық талдау, PISA 2025 және TALIS 2024 халықаралық зерттеулерінің көрсеткіштерін салыстыру, мета-талдаулар мен қазақстандық эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерін қайталама талдау қолданылды. Нәтижесінде Қазақстанда мұғалімнің қолдауы ЭЫДҰ орташа деңгейінен жоғары екені (85-88% қарсы 66-73%), алайда оқушылардағы бағалау үрейі (48-52%) мен педагогтердегі эмоционалдық күйіп-жану белгілері (52%) сақталып отырғаны анықталды. Қорытындыда кері байланыс мәдениетін дамыту, авторитарлық стильден диалогтық стильге көшу және педагогтің эмоционалдық ресурстарын қолдау қажеттілігі негізделеді.
Түйін сөздер: білім беру коммуникациясы, педагогикалық қарым-қатынас, кері байланыс, коммуникативтік мазасыздық, эмоционалдық күйіп-жану.
Аннотация. В статье рассматриваются психологические аспекты образовательной коммуникации: информационная, интерактивная и перцептивная стороны общения, обратная связь, эмоциональный климат урока и коммуникативная тревожность. Цель исследования - проанализировать психологические факторы взаимодействия педагога и обучающегося на основе международных и отечественных эмпирических данных. Использованы теоретический анализ научной литературы, сравнение показателей международных исследований PISA 2025 и TALIS 2024, вторичный анализ метаанализов и казахстанских эмпирических работ. Установлено, что в Казахстане поддержка учителя превышает средние показатели ОЭСР (85-88% против 66-73%), однако сохраняются тревога оценивания у учащихся (48-52%) и признаки эмоционального выгорания педагогов (52%). Обоснована необходимость развития культуры обратной связи, перехода от авторитарного стиля к диалогическому и поддержки эмоциональных ресурсов педагога.
Ключевые слова: образовательная коммуникация, педагогическое общение, обратная связь, коммуникативная тревожность, эмоциональное выгорание.
Abstract. The article examines the psychological aspects of educational communication: the informational, interactive and perceptual sides of communication, feedback, the emotional climate of the lesson and communication anxiety. The aim is to analyse the psychological factors of teacher-student interaction on the basis of international and national empirical data. The methods include theoretical analysis of the literature, comparison of PISA 2025 and TALIS 2024 indicators, and secondary analysis of meta-analyses and Kazakhstani empirical studies. In Kazakhstan, teacher support exceeds the OECD average (85-88% vs 66-73%), yet evaluation-related anxiety among pupils (48-52%) and signs of teacher burnout (52%) persist. The study substantiates the need to develop a feedback culture, to shift from an authoritarian to a dialogic style and to support teachers’ emotional resources.
Keywords: educational communication, pedagogical interaction, feedback, communication anxiety, teacher burnout.
Кіріспе
Білім беру процесі ең алдымен адамдар арасындағы коммуникация ретінде жүзеге асады. Мұғалім мен білім алушы арасындағы әрбір өзара әрекет тек ақпарат беру емес, сонымен бірге эмоцияның, күтудің, бағалау мен өзін-өзі қабылдаудың алмасуы болып табылады. Сондықтан оқу нәтижелерінің едәуір бөлігі пәндік мазмұнға ғана емес, қарым-қатынастың психологиялық сапасына да тәуелді. Цифрландыру, инклюзивті білім беру және оқушылардың психикалық саулығына қоғамдық назардың артуы бұл мәселенің өзектілігін күшейте түсті: қазіргі мұғалім білім көзі ғана емес, психологиялық қауіпсіз ортаны қалыптастыратын коммуникатор ретінде қарастырылады.
Зерттеудің мақсаты - білім беру коммуникациясының негізгі психологиялық аспектілерін айқындап, оларды Қазақстан мен халықаралық деңгейдегі соңғы эмпирикалық деректер негізінде талдау. Осы мақсатқа сәйкес педагогикалық қарым-қатынастың теориялық құрылымын нақтылау, мұғалімнің қолдауы, кері байланыс пен сабақтағы эмоционалдық климат көрсеткіштерін салыстыру, сондай-ақ білім алушылардың коммуникативтік мазасыздығы мен педагогтердің кәсіби күйзелісін коммуникация тиімділігін шектейтін факторлар ретінде бағалау міндеттері қойылды.
Отандық және ТМД психологиясында қарым-қатынас Г.М. Андреева ұсынған үш өзара байланысты қырдың бірлігі ретінде түсіндіріледі: коммуникативтік (ақпарат алмасу), интерактивтік (өзара әрекетті ұйымдастыру) және перцептивтік (серіктестердің бірін-бірі қабылдауы мен тануы) [1, 28 б.]. Б.Б. Оспанова мен әріптестерінің талдауы бойынша, А.А. Леонтьев қарым-қатынасты жеке тұлғааралық емес, әлеуметтік процесс ретінде сипаттаған, ал педагогикалық қарым-қатынас оқу процесі қатысушыларының ақпарат алмасуы ғана емес, олардың эмоционалдық күйіне ықпал ететін кәсіби құрал ретінде қарастырылады [1, 28-30 б.]. Бұл тұжырым білім беру коммуникациясының психологиялық табиғатын түсінудің кілті болып табылады: мұғалімнің сөзі, дауыс ырғағы, ым-ишарасы мен бағалау тәсілі оқушының танымдық белсенділігіне де, өзіне деген сеніміне де бірдей әсер етеді.
Осы үш қырға сүйене отырып, білім беру коммуникациясының төрт психологиялық аспектісін бөліп көрсетуге болады. Біріншісі - тұлғааралық қатынастың сапасы, яғни жақындық, сенім және қақтығыстың болмауы. Екіншісі - кері байланыс, яғни білім алушыға оның нәтижесі мен келесі қадамы туралы берілетін ақпарат. Үшіншісі - сабақтағы эмоционалдық климат пен тәртіп. Төртіншісі - коммуникацияға қатысушылардың эмоционалдық ресурстары: оқушыдағы мазасыздық деңгейі және мұғалімнің кәсіби күйзелісі.
Бірінші аспектінің маңызын соңғы жылдардағы ең ауқымды ғылыми синтез дәлелдейді. В. Эмсландер және әріптестері 70 жылдан астам кезеңді қамтитын 26 мета-талдауды, 119 мета-аналитикалық әсер мөлшерін және шамамен 2,64 млн мектепке дейінгі және 1-12-сынып оқушыларының деректерін біріктіріп, мұғалім мен оқушы қатынасының сегіз нәтиже тобымен - академиялық жетістік, оқу эмоциялары, орынды мінез-құлық, мінез-құлық проблемалары, атқарушы функциялар мен өзін-өзі бақылау, мотивация, мектепке тиесілілік сезімі мен белсенді қатысу, әл-ауқат - ұқсас әрі мәнді байланыста екенін көрсетті [2]. Демек, қарым-қатынас сапасы оқытудың қосымша шарты емес, оның өзегі болып табылады.
Екінші аспект бойынша Б. Вишневски, К. Цирер және Дж. Хэттидің мета-талдауы (435 зерттеу, 994 әсер мөлшері, 61 мыңнан астам қатысушы) кері байланыстың оқуға орташа әсерін (d = 0,48) анықтады [3]. Әсер біртекті емес: оның күші берілетін ақпараттың мазмұнына тәуелді, ал кері байланыс мотивациялық және мінез-құлықтық нәтижелерге қарағанда когнитивтік және қозғалыс дағдыларына күштірек ықпал етеді [3]. Хэтти мен Тимперли моделіне сәйкес, тапсырма, процесс және өзін-өзі реттеу деңгейіндегі кері байланыс тиімді, ал тұлғаға бағытталған жалаң мақтау ең аз нәтиже береді [3]. Психологиялық тұрғыдан бұл кері байланыс оқушының «Мен» бейнесіне емес, оның әрекетіне бағытталғанда ғана қауіп ретінде қабылданбай, даму ресурсына айналатынын білдіреді.
Зерттеу материалдары мен әдістері
Зерттеудің эмпирикалық базасын ресми халықаралық деректер мен рецензияланатын басылымдар құрады: ЭЫДҰ-ның PISA 2025 зерттеуінің Қазақстан бойынша есебі (643 мектептің 22 680 оқушысы) [4], 55 білім беру жүйесін қамтыған TALIS 2024 зерттеуінің ел бойынша есебі [5], сондай-ақ Атырау, Түркістан және Алматы қалаларында жүргізілген қазақстандық эмпирикалық зерттеулер [6; 7; 8]. Ғылыми әдебиетті теориялық талдау, көрсеткіштерді салыстырмалы талдау (Қазақстан - ЭЫДҰ орташа мәні), мета-талдаулар мен эмпирикалық зерттеулер нәтижелерін қайталама талдау және жалпылау әдістері қолданылды.
Нәтижелер және талқылау
PISA 2025 деректері бойынша Қазақстанда оқушылардың 85%-ы мұғалімнің әрбір оқушының білім алуына қызығушылық танытатынын, 86%-ы мұғалім оқушылар түсінгенше түсіндіруді жалғастыратынын, 88%-ы қажет кезде қосымша көмек беретінін атап өтті; ЭЫДҰ бойынша орташа көрсеткіштер тиісінше 69%, 66% және 73% құрайды [4]. Мұғалімдердің өз бағалауы да осы үрдіспен сәйкес келеді: TALIS 2024 бойынша Қазақстан педагогтерінің 97%-ы мектепте оқушылар мен мұғалімдер әдетте жақсы қарым-қатынаста болатынын, 76%-ы оқушылар тарапынан бағаланатынын көрсетті (ЭЫДҰ - 71%) [5]. Сонымен қатар отандық мұғалімдердің 86%-ы оқушылардың өз эмоциялары мен мінез-құлқын түсіну дағдыларын, 91%-ы эмпатия дағдыларын жиі немесе әрдайым дамытатынын хабарлаған (ЭЫДҰ - 68% және 82%) [5].
Сабақтағы климат көрсеткіштері де салыстырмалы түрде қолайлы: қазақстандық оқушылардың 12%-ы ғана жаратылыстану сабақтарының көпшілігінде шу мен тәртіпсіздік болатынын (ЭЫДҰ - 31%), 17%-ы сыныптастары мұғалімді тыңдамайтынын (ЭЫДҰ - 29%) айтқан, ал айына бірнеше рет немесе одан жиі буллингке ұшырайтын оқушылар үлесі 9%-ды құрады (ЭЫДҰ - 20%) [4]. Алайда динамика біржақты емес: ЭЫДҰ есебіне сәйкес, 2015 жылдан бері Қазақстанда мұғалімнің қолдауы жақсарғанымен, сабақтағы тәртіп климаты нашарлаған, ал буллингтің таралуы 2022-2025 жылдары айтарлықтай өзгермеген [4]. Негізгі көрсеткіштер 1-кестеде жинақталған.
1-кесте - Қазақстандағы білім беру коммуникациясының психологиялық көрсеткіштері (PISA 2025, TALIS 2024)
Көрсеткіш |
Қазақстан, % |
ЭЫДҰ орташа мәні, % |
Айырма, п.т. |
Дереккөз |
Мұғалім әрбір оқушының білім алуына қызығушылық танытады (оқушылар пікірі) |
85 |
69 |
+16 |
[4] |
Мұғалім оқушылар түсінгенше түсіндіруді жалғастырады |
86 |
66 |
+20 |
[4] |
Мұғалім қажет кезде қосымша көмек береді |
88 |
73 |
+15 |
[4] |
Сабақтардың көпшілігінде шу мен тәртіпсіздік болады |
12 |
31 |
−19 |
[4] |
Айына бірнеше рет және одан жиі буллингке ұшырайтын оқушылар |
9 |
20 |
−11 |
[4] |
Оқушылар тарапынан бағаланатынын сезінетін мұғалімдер |
76 |
71 |
+5 |
[5] |
Оқушылардың эмпатия дағдыларын жиі дамытатын мұғалімдер |
91 |
82 |
+9 |
[5] |
Сабақ бөлінуінен көп уақыт жоғалтатын мұғалімдер |
6 |
18 |
−12 |
[5] |
Жұмыста «өте көп» күйзеліс сезінетін мұғалімдер |
4 |
19 |
−15 |
[5] |
Ескерту - [4; 5] дереккөздерінің деректері негізінде авторлар құрастырған.
1-кестеден көрініп тұрғандай, Қазақстан мұғалімнің қолдауы бойынша ЭЫДҰ орташа деңгейінен 15-20 пайыздық тармаққа озып тұр, ал тәртіпсіздік пен буллинг сияқты жағымсыз көрсеткіштер 11-19 п.т. төмен. Дегенмен бұл деректерді сақтықпен түсіндіру қажет. Біріншіден, барлық көрсеткіштер өзіндік есепке негізделген, ал мұғалім беделі жоғары мәдениетте респонденттер әлеуметтік тұрғыдан құпталатын жауап беруге бейім болуы мүмкін. Екіншіден, мұғалімдердің 4%-ы ғана жұмыста «өте көп» күйзелісті мойындағанымен, күйзеліс көздерінің ішінде сыныптағы тәртіпті сақтау (28%) оқушылардың жетістігі үшін жауапкершіліктен (29%) кейінгі екінші орында тұр [5]. Яғни коммуникацияның эмоционалдық жүктемесі жоғары, бірақ ол жалпы сауалнама көрсеткіштерінде толық көрінбейді.
Жергілікті эмпирикалық зерттеулер осы жалпы оң көрініске маңызды түзетулер енгізеді. Ш.И. Джанзакова және әріптестері Атырау қаласындағы №19 мектептің 57 бірінші сынып оқушысын (бақылау тобы - 27, эксперименттік топ - 30) зерттеп, мұғалімдердің педагогикалық қарым-қатынасында авторитарлық стильдің басым екенін анықтады; Филлипс әдістемесі бойынша білімді тексеру жағдайындағы қорқыныш 48% және 52%-ды, айналадағылардың күтуіне сай болмау қорқынышы 68% және 65%-ды, өзін көрсету қорқынышы 40% және 39%-ды құрады [6, 208 б.]. Авторлар мұғалімнің қарым-қатынас стилін бастауыш сынып оқушысы үлгерімінің басты психологиялық факторы ретінде қарастырады [6]. Бұл нәтиже халықаралық деректермен қайшы келмейді: оқушы мұғалімді жалпы қолдаушы деп бағалауы мүмкін, бірақ бағалау сәттері ол үшін қауіп жағдайы болып қала береді.
Ұқсас үрдіс жоғары оқу орнында да байқалады. З.М. Дуйсембекова мен А.М. Курбан Х.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде ағылшын тілін оқитын 314 студентті Хорвиц шкаласы (FLCAS) бойынша зерттеп, шет тілі сабағындағы мазасыздықтың орташа деңгейін анықтады; респонденттердің 34%-ы мұғалім алдын ала дайындалмаған сұрақ қойғанда толқитынын мойындаған [7, 306 б.]. Мұндай мазасыздық коммуникативтік белсенділікті төмендетеді: студент қателесуден қорқып, сөйлеуден бас тартады, ал бұл, өз кезегінде, сапалы кері байланыс алу мүмкіндігін азайтады.
Коммуникацияның екінші жағы - мұғалімнің психологиялық жай-күйі. А. Жунусбекова мен С. Аскаркызы Алматы мектептерінің 30 педагогін К. Маслач әдістемесімен зерттеп, эмоционалдық сарқылудың жоғары деңгейін 31%-ынан, жеке жетістіктер редукциясының жоғары деңгейін 52%-ынан анықтады; экспресс-бағалау бойынша да респонденттердің 52%-ында эмоционалдық күйіп-жану белгілері байқалды [8]. Профилактикалық бағдарламадан кейін эмоционалдық сарқылудың жоғары деңгейі 31%-дан 25%-ға төмендеп, төмен деңгейі 21%-дан 40%-ға өскен [8]. Іріктеме шағын болғанымен, бұл көрсеткіштің TALIS 2024 деректерімен (4%) айырмашылығы жалпы сауалнамалар педагогтің эмоционалдық шаршауын толық ашпайтынын, ал мақсатты психологиялық қолдау тиімді екенін көрсетеді.
Цифрлық орта білім беру коммуникациясына жаңа арна қосып отыр: Қазақстан мұғалімдерінің 59%-ы өз жұмысында жасанды интеллектіні қолданған (ЭЫДҰ - 36%) [5]. Бұл кері байланысты дербестендіруге және жылдамдатуға мүмкіндік бергенімен, тікелей эмоционалдық байланысты алмастыра алмайды, себебі коммуникацияның перцептивтік қыры - бірін-бірі түсіну мен сенім - тұлғааралық өзара әрекетте қалыптасады.
Талдауды жалпылай келе, білім беру коммуникациясының психологиялық тиімділігі үш деңгейде анықталады деп тұжырымдауға болады: тұлғааралық (сенім мен қолдау), процессуалдық (кері байланыстың сапасы мен бағалау тәсілі) және ресурстық (оқушы мен мұғалімнің эмоционалдық жай-күйі). Қазақстанда бірінші деңгей салыстырмалы түрде жақсы дамыған, ал екінші және үшінші деңгейлер - бағалау үрейі, авторитарлық стильдің сақталуы және педагогтердің күйзелісі - негізгі тәуекел аймақтары болып қала береді.
Қорытынды
Жүргізілген талдау білім беру коммуникациясы ақпараттық, интерактивтік және перцептивтік қырлардың бірлігі ретінде оқу нәтижелеріне, мотивация мен әл-ауқатқа тікелей ықпал ететінін растады. Халықаралық мета-талдаулар мұғалім мен оқушы қатынасының сегіз нәтиже тобымен мәнді байланысын және кері байланыстың орташа әсерін (d = 0,48) көрсетсе, PISA 2025 мен TALIS 2024 деректері Қазақстанда мұғалімнің қолдауы мен қарым-қатынас сапасы ЭЫДҰ орташа деңгейінен 15-20 п.т. жоғары екенін дәлелдейді. Сонымен бірге отандық зерттеулер оқушылардағы бағалау үрейінің (48-52%), айналадағылардың күтуіне сай болмау қорқынышының (65-68%) және педагогтердегі күйіп-жану белгілерінің (52%) жоғары деңгейін анықтады.
Осы нәтижелерге сүйене отырып, білім беру коммуникациясын жетілдірудің үш бағыты ұсынылады. Біріншіден, кері байланыс мәдениетін дамыту қажет: бағалау тұлғаға емес, тапсырма мен оны орындау процесіне бағытталып, келесі қадамды нақты көрсетуі тиіс. Екіншіден, авторитарлық стильден диалогтық стильге көшу, қалыптастырушы бағалауды кеңінен қолдану бағалау үрейін төмендетіп, оқушылардың коммуникативтік белсенділігін арттырады. Үшіншіден, мұғалімнің эмоционалдық ресурстарын қолдау - күйіп-жанудың алдын алу бағдарламалары мен психологиялық қызметтің жүйелі жұмысы - коммуникация сапасының міндетті шарты болуы керек. Болашақ зерттеулерде Қазақстандағы коммуникативтік мазасыздық пен педагогтердің эмоционалдық күйін репрезентативті іріктемелерде объективті әдістермен зерттеу өзекті болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Оспанова Б.Б., Аубакирова Р.Ж., Акпарова Ж.М. Педагогика ғылымындағы қарым-қатынастың интерактивті жақтарының зерттелуі // Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. «Педагогика ғылымдары» сериясы. - 2022. - № 2(74). - Б. 26-36. - DOI: 10.51889/2022-2.1728-5496.03. - URL: https://bulletin-pedagogy.kaznpu.kz/index.php/ped/article/download/1172/625/2795
2. Emslander V., Holzberger D., Ofstad S.B., Fischbach A., Scherer R. Teacher-student relationships and student outcomes: A systematic second-order meta-analytic review // Psychological Bulletin. - 2025. - Vol. 151, No. 3. - P. 365-397. - URL: https://doi.org/10.1037/bul0000461
3. Wisniewski B., Zierer K., Hattie J. The power of feedback revisited: A meta-analysis of educational feedback research // Frontiers in Psychology. - 2020. - Vol. 10. - Article 3087. - URL: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.03087
4. OECD. PISA 2025 Results (Volume I): Country Notes - Kazakhstan. - Paris: OECD Publishing, 2026. - URL: https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2025-results-volume-i-country-notes_2d4ff9ea-en/kazakhstan_c01ae9c9-en.html
5. OECD. Results from TALIS 2024: Country Notes - Kazakhstan. - Paris: OECD Publishing, 2025. - URL: https://www.oecd.org/en/publications/results-from-talis-2024-country-notes_e127f9e2-en/kazakhstan_a2edca40-en.html
6. Джанзакова Ш.И., Жұмашева Н.С., Кадыргалиева С.И., Абдрахманова Г.Г., Шамгонова Р.Г. Бастауыш сынып оқушыларының оқу үлгерімінің психологиялық факторлары // Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы. «Психология» сериясы. - 2024. - № 3(80). - Б. 203-210. - DOI: 10.51889/2959-5967.2024.80.3.019. - URL: https://bulletin-psychology.kaznpu.kz/index.php/ped/article/download/1924/908/9682
7. Duisembekova Z.M., Kurban A.M. Foreign language classroom anxiety of students studying English language in Kazakhstan // Ясауи университетінің хабаршысы. - 2022. - № 2(124). - Б. 300-311. - DOI: 10.47526/2022-2/2664-0686.25. - URL: https://journals.ayu.edu.kz/index.php/habarshy/article/download/1121/359/2064
8. Жунусбекова А., Аскаркызы С. Экспериментальное исследование эмоционального выгорания педагогов общеобразовательных школ // 3i: intellect, idea, innovation - интеллект, идея, инновация. - 2023. - № 3. - С. 176-184. - DOI: 10.52269/22266070_2023_3_176. - URL: https://ojs.ksu.edu.kz/index.php/3i/article/download/670/281/2472

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген