Білім беру ортасында жасанды интеллектіні қолданудың этикалық аспектілері

Қазіргі білім беру жүйесі цифрландыру дәуіріне қадам басып, жасанды интеллект (ЖИ) мүмкіндіктерін белсенді түрде пайдалана бастады. Онлайн оқыту платформалары, виртуалды көмекшілер, автоматтандырылған бағалау жүйелері оқыту үдерісін жеңілдетіп, білім сапасын арттыруға ықпал етуде. Алайда жасанды интеллектіні білім беру ортасында қолдану тек техникалық мәселе ғана емес, сонымен қатар маңызды этикалық сұрақтарды да алға тартады.

Ең алдымен, дербес деректердің қауіпсіздігі – басты этикалық мәселе. Оқушылардың жеке мәліметтері, оқу үлгерімі, мінез-құлқы туралы ақпарат цифрлық жүйелерде сақталады. Егер бұл деректер қорғалмаса, оларды үшінші тұлғалардың заңсыз пайдалануы мүмкін. Сондықтан білім беру мекемелері деректерді қорғау талаптарын қатаң сақтап, оқушылар мен ата-аналарға ақпараттың қалай қолданылатыны жөнінде ашық мәлімет беруі тиіс.

Екінші маңызды аспект – әділдік пен теңдік. Жасанды интеллект алгоритмдері кей жағдайда біржақты немесе қате шешім шығаруы мүмкін, себебі олар белгілі бір деректерге сүйеніп үйретіледі. Егер бастапқы деректерде теңсіздік болса, ЖИ де сол теңсіздікті қайталауы ықтимал. Бұл кейбір оқушыларға әділетсіз баға қоюға немесе мүмкіндіктерін шектеуге әкелуі мүмкін. Сондықтан алгоритмдердің әділдігін үнемі тексеріп, адам бақылауын сақтау қажет.

Сонымен қатар, мұғалімнің рөлі мен жауапкершілігі де этикалық тұрғыдан маңызды. ЖИ мұғалімді толық алмастыра алмайды және алмастырмауы да тиіс. Педагог – оқушыға бағыт-бағдар беретін, рухани және тұлғалық дамуына ықпал ететін негізгі тұлға. Егер барлық шешімді тек жасанды интеллект қабылдайтын болса, бұл білім берудің адамгершілік сипатын әлсіретуі мүмкін.

Тағы бір өзекті мәселе – академиялық адалдық. Жасанды интеллект арқылы дайын тапсырмалар орындау, мәтін жазу оқушылардың өз бетінше ойлауына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан ЖИ құралдарын оқушының дамуына көмекші ретінде пайдалану, ал көшіріп алу құралына айналдырмау – маңызды міндет.

Сонымен бірге, жасанды интеллектіні қолдануда ашықтық пен түсіндіру принципі сақталуы тиіс. Оқушылар мен ата-аналар қандай жүйе қолданылып жатқанын, оның қандай шешімдер қабылдайтынын және сол шешімдердің негізі неде екенін білуі маңызды. Егер ЖИ жүйелері «қара жәшік» күйінде қалып қойса, бұл сенімсіздік тудырып, білім беру үдерісіне кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан алгоритмдердің жұмыс істеу қағидалары мүмкіндігінше түсінікті әрі ашық болуы қажет.

Тағы бір назар аударатын мәселе – оқушының дербестігі мен шығармашылығы. Жасанды интеллект дайын жауап ұсынуға бейім болғандықтан, оқушының өз бетінше ойлауына, қателесіп үйренуіне мүмкіндік бермеуі мүмкін. Ал шын мәнінде, қателесу – дамудың маңызды бөлігі. Сол себепті мұғалім ЖИ құралдарын оқушының ойлау қабілетін дамытатын, ізденіске жетелейтін бағытта қолдануы тиіс.

Сонымен қатар, цифрлық теңсіздік мәселесін де ескеру қажет. Барлық оқушыда бірдей деңгейде интернетке қолжетімділік немесе заманауи құрылғылар болмауы мүмкін. Егер білім беру үдерісі толықтай жасанды интеллектке негізделсе, бұл кейбір балаларды шет қалдыру қаупін туындатады. Этика тұрғысынан алғанда, әрбір балаға тең мүмкіндік жасау – басты қағидалардың бірі.

Сондай-ақ, мұғалімдердің цифрлық сауаттылығын арттыру да маңызды этикалық міндет болып табылады. Жасанды интеллектіні дұрыс қолдана білмеген жағдайда, оның пайдасынан гөрі зияны көбірек болуы мүмкін. Сондықтан педагогтерді арнайы даярлау, оқыту курстарынан өткізу – заман талабы.

Қорытындылай келе, білім беру ортасында жасанды интеллектіні қолдану үлкен мүмкіндіктермен қатар, жауапкершілікті де талап етеді. Этика қағидаларын сақтау арқылы ғана біз технологияны адам игілігіне қызмет ететін құралға айналдыра аламыз. Ал бұл жолда мұғалімнің саналы ұстанымы мен кәсіби жауапкершілігі шешуші рөл атқарады