САХОВА АКЖАРКИН ТАЖИХАНОВНА

Алматы қаласы бойынша КДИ тренері

БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМДАРЫНДА БУЛЛИНГ ПЕН КИБЕРБУЛЛИНГТІҢ АЛДЫН АЛУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ

Кибербуллинг - бұл цифрлық технологияларды пайдалана отырып қорқыту және қинау. Ол әлеуметтік медиада, хабарлама алмасу үш қосымшаларда, ойын платформаларында және ұялы телефондарда орын алуы мүмкін. Бұл қайталанатын эпизодтар, олардың мақсаты - аңдып жүргендерді қорқыту немесе қорлау. Қорқыту балалар үшін зиянды және ұзақ мерзімді салдары болуы мүмкін. Физикалық салдардан басқа (ұйқының бұзылуы, бас ауруы) балалар эмоционалды және психикалық денсаулықты, оның ішінде депрессия мен мазасыздықты сезінуі мүмкін, бұл мектептің нашар үлгеруіне әкелуі мүмкін.

«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне баланың құқықтарын қорғау, білім беру, ақпарат және ақпараттандыру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2022 жылғы 3 мамырдағы Заңмен «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» және «Білім туралы» Заңдарға «жәбірлеу (буллинг), кибербуллинг» ұғымдары енгізілді. Оқу-ағарту министрлігі баланы жәбірлеудің (буллингтің) алдын алу қағидаларын әзірлеу және бекіту жөніндегі уәкілетті орган болып табылады.

Адам желіде қудалауға ұшырап жүрген кезде, оған барлық жерде, тіпті үйінде қудалауға ұшырап жүрген сияқты көрінеді. Оған өзін ренжітіп жүргендерден жасырынатын жер жоқ секілді көрінеді. Мұндай әрекеттердің ұзақ мерзімді салдары болуы мүмкін:

Психологиялық - адам мұңайып, қолайсыздық сезінеді, өзіне-өзі  ақымақ көрініп, ашулана беретін болады.

Эмоционалды - адам өзінің хоббиінен ұяла бастайды немесе оларға деген қызығушылығын жоғалтады.

Физиологиялық - шаршау (ұйқы проблемалары) немесе іштің ауыруы және бас ауруы секілді қолайсыз жағдайларға ұшырайды.

Басқа адамдардың мазағынан немесе қудалауынан қорқу зардап шегушілерге  проблеманы айтуға немесе шешуге кедергі болуы мүмкін. Интернет-қудалаудың   ауыр салдары адамның өз-өзіне қол салуына апаруы мүмкін. Интернеттегі қудалау біздің өміріміздің әртүрлі аспектілеріне әсер ететіні сөзсіз. Алайда, бұл проблемалардың бәрін жеңіп, өзіңе деген сенімді қалпына келтіруге болады.

Балаларды осы қауіптерден қорғау үшін олардың интернетті қауіпсіз және бақыланатын түрде пайдалануы маңызды.

1. Ата-аналар мен мұғалімдер балаларының белгілі бір веб-сайттарға кіруін басқаруға көмектесетін қолданбаларды пайдалана алады.

2. Балалар атааналарға немесе мұғалімдерге көмек сұрай алатынын сезінуі керек.

3. Жеткіншектерге Интернетті қауіпсіз пайдалануды үйрету

4. Ата-аналар мен мұғалімдердің Интернеттегі жаңа қауіптер туралы білімдерін жаңарту.

Деректерді, ақпаратты және цифрлық мазмұнды көру, іздеу, іріктеу қазіргі балалар үшін маңызды дағдылар болып табылады. Себебі әлемде Интернет балалардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды және олар оны ақпарат алу, достарымен және отбасымен сөйлесу, ойнау және көңіл көтеру, білім алу үшін пайдаланады. Оны үйрету ата-аналар мен педагогтерге қойылатын үлкен міндет. Осы ретте басты келесіге назар аудару қажет:

• балалар өздері қалаған мазмұнды табу үшін іздеу жүйелерін қалай пайдалану керектігін білуі керек;

• ақпараттың сапасы әр түрлі болуы мүмкін екенін түсініп, оның сенімділігі мен пайдалылығын бағалай білуі қажет;

• жеткіншектер мазмұнды іріктеуге және орынсыз материалдан аулақ болуға үйрету маңызды;

• ата-аналар мен мұғалімдер балаларға қажет емес материалға қол жеткізуді шектеу үшін мазмұн сүзгілерін орнатуға көмектесе алады;

• балалардың интернетті тиімді пайдалануы үшін олардың ақпараттық қажеттіліктерін тұжырымдап, цифрлық ортада қажетті деректерді, ақпаратты және мазмұнды іздей білу қажет;

• жасөспірімдер өздерінің денсаулығы мен әл-ауқатына зиян тигізуі мүмкін қажетсіз контентті немесе ақпаратты болдырмау үшін мазмұнды іріктеп, оның сапасын бағалай білуі керек.

Педагогтер мен ата-аналар балалардың кибербуллингке қарсы иммунитетін қалыптастыру үшін келесі шешімдерді назарға алуы маңызды.

• балалармен сөйлесу;

• интернет пен технологияның қалай қолданылатыны туралы әңгімелесу;

• адамдармен онлайн және офлайн байланыс орнатуды үйрету;

• жеке ақпараттың маңыздығын талқылау;

• суреттерді желіге орналастырудың салдарын талқылау.

Кибербуллингке тап болғанда:

• әлеуметтік желіде қысым көрсеткен адамның хабарламасына жауап бермеу;

• онымен сөйлесуді тоқтатып, бұғаттау;

• әлеуметтік желі әкімшісіне сен туралы жарияланған жазба не суреттерге шағымдану;

• күдікті жазбаларды скриншот жасап, ата-ана не ұстаздарға хабар беру керек.

Қорыта айтқанда, ешкім кибербуллингтен сақтандырылмаған, сондықтан балаларды алдын ала байындау мақсатында алдын алу жұмыстарын жүргізу маңызды.

Пайдаланылған ақпарат көздері:

https://www.gov.kz/situations/316/810?lang=kk

https://okulab.kz/profile/courses