Биогенді элементтер

Токтасинова Айдана Жамаладиновна
Химия пәні оқытушысы

Биогенді элементтер және олардың биологиялық маңызы
Мақсаты: Студенттерге тірі ағзалардағы химиялық элементтерді меңгерту.
Ағзаларға кіретін макро және микроэлементтердің маңызын түсіндіру,
элементтердің жетіспеушілігінен туындайтын мәселелерді анықтау.
Білімділік: Адам организміндегі химиялық элементтердің биологиялық рөлі
туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық: Биогенді элементтердің тірі ағзадағы рөлінің маңызы арқылы,
түсініктерін дамыту. Студенттердің химия ғылымына деген қызығушылықтарын
арттыру.
Тәрбиелілік: Студенттерді жаттығу орындау арқылы ынтымақтастыққа,
бірлікке, өзін-өзі бағалауға ұмтылдыру. Еңбектенуге, ұйымшылдыққа, салауатты
өмір салтын ұстана білуге, болашақта білікті, саналы маман иесі болуға
тәрбиелеу.
Сабақтың типі: теория.
Сабақтың әдістері: карточкалар, сұрақ-жауап
Пәнаралық байланыс: физика, математика, биология, латын тілі
Құрал-жабдықтар, көрнекі кұралдар: Интербелсенді тақта, ноутбук, проектр,
слайд, презентация, плакаттар, оқулық, есептер, карточкалар, зертханалық құралжабдықтар, реактивтер, химиялық формулалар.
Сабақтың өту уақыты: 80 минут.
Оқу нәтижелері: Химиялық реакцияның маңызы, оның жүруі жағдайымен
танысады. Теориялық білімдерін, өмірде қолдануға дағдыланады. Топта бірлесе
жұмыс жасайды.
Сабақтың барысы.
І. Ұйымдастыру кезеңі.
Танысу: Шеңбер құру, топқа бөліну, түс таңдау.
Топқа бөлу: 1-қызыл ,2-жасыл, 3-сары
ІІ. Үйге берілген тапсырманы тексеру.
1. Үй жұмысына тексеру. «Судың диссоциациясы. Сутектік көрсеткіш»
түсініктерін айту. Қарастырылатын мәселелер:
А) Судың диссоциациясы;
Б) Сутектік көрсеткіштер;
В) Судың қышқыл-негіздіктерін анықтай білу.

2. Тотығу-тотықсыздану
теңестіріңіз:

реакцияларын

электрондық

баланс

әдісімен

а) 2 KI + …O3 + …H2O → 2 KOH + …O2 + …I2
ә) …H2S + …H2SO4 → …SO2 + 2 H2O
б) 2 H2S + 4 Cl2 + 4 H2O → 2 H2SO4 + 8 HCl
в) 2 KI + …H2O2 + …H2SO4 → …I2 + …K2SO4 + 2 H2O
3.
Берілген
тотығу-тотықсыздану
молекулалық массасын табыңыздар.

реакцияларындағы

қосылыстардың

а) Mr (KI), Ar(O3), Mr(H2O), Mr(KOH), Ar(O2), Ar(I2)
ә) Mr(H2S), Mr(H2SO4), Mr(SO2), Mr(H2O).
б) Mr(H2S), Ar(Cl2), Mr(H2O), Mr(H2SO4), Mr(HCl)
в) Mr(KI), Mr (H2O2), Mr(H2SO4), Ar(I2), Mr(K2SO4), Mr(H2O).
Тотығу-тотықсыздану реакцияларынан шыққан молекулалық масса арқылы
олардың массалық үлесін табыңыздар.
а) ω% (KI) =

??(??)∗100%
??(???)

;

ә) ω% (H2S) =

??(?2 ?)∗100%

б) ω% (HCl) =

??(???)∗100%

в) ω% (KI) =

??(?2 ??4 )

??(?2 ??4 )

??(??)∗100%
??(?2 ??4 )

;
;

.

4. 15Р, 12Mg, 17Cl, 20Ca элементтерінің құрылымдық формулаларын анықтаңыздар.
5. «Миға шабуыл» әдісі бойынша келесі сұрақтарға жауап беріңіздер?
1

2

3

4

Атом дегеніміз не?

Химиялық элементтерді құрайтын, олардың өзіне тән
ерекшеліктерін сақтайтын, бөлінбейтін ең кішкене
бөлшек.
Молекула
дегеніміз Жай немесе күрделі заттың негізгі химиялық
не?
қасиеттерін сақтайтын және өздігінен өмір сүретін ең
кіші бөлінетін бөлшек.
Екі немесе одан да көп Комплексті қосылыстар.
химиялық қосылыстардың түрлерін не деп
атайды?
Химиялық
4 түрі, иондық, сутектік, металдық, коваленттік
байланыстың
неше химиялық байланыстар
түрі бар?

Тотығу-тотықсыздану Реакцияға қатысушы заттардың құрамындағы
реакциялары дегеніміз элементтердің тотығу дәрежелерінің өзгеруімен
не?
жүретін реакциялар. Оттегі қатысында тотығады,
Сутегі қатысында тотықсызданады.
6 Катализатор
және Катализатор – реакция барысына түспейтін, бірақ
ингибитор
дегеніміз реакцияның
жылдамдығын
арттырушы
зат.
не?
Ингибитор – реакция барысын тежеуші немесе
уландырушы.
7 Сутектік
көрсеткіш Қышқылдар мен сілтілерде түсін өзгертетін зат. Яғни,
немесе
индикатор лакмус қышқылдарда қызыл, ал сілтілерде көк түсті.
дегеніміз не?
рН=1-14. рН=7 төмен болса – қышқылды, рН=7 артық
болса сілтілі орта, рН=7 тең болса бейтарап ортаны
көрсетеді.
8 Химиялық
Қосылу: NaOH + CO2 = NaHCO3
реакциялардың
айырылу, 2NaCl => 2Na + Cl2
типтері?
орынбасу: Cl2 + 2NaBr = 2NaCl + Br2
алмасу: FeBr3 + 3NaOH = 3NaBr + Fe(OH)3
6. Эксперимент:
5

1) Калий перманганатын (KMnO4) түссіздендіру реакциясы қалай жүреді? Үш
тілде жауап беру: (сутегі асқын тотығы, перекис водорода, H2O2).
2) Индикатормен рН қышқылды орта мен сілтілі ортаны анықтау.
Қажет заттар: сірке қышқылы СН3СООН, салицил қышқылы С7Н6О3, әксуы
Са(ОН)2, аммиак NH3, ас содасы NaHCO3+Н2О, сілтілі еріткіш NaOH (крот-май
еріткіш).
рН=7 бейтарап орта,
рН=-7 төмен болса – қышқылды орта,
рН=+7 жоғары болса – сілтілі орта
3) Сіріңкесіз от жағу. Калий перманганатын үй жағдайында жағып көру.
КMnO4 + глицерин С3Н8О3 + Н2О.
4) матаның жанбау реакциясы.Су + Этил спирті + сіріңкемен жағу.
ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.
Биогенді элементтер және олардың биологиялық маңызы
Біз білуіміз керек:
1. Қан құрамында гемоглобин азайса, адам анемия ауруына шалдығады.
Құрамында қандай элемент бар? Fe
2. Адам ағзасында қай элемент жетіспеуінен тіс жиегі ауруына ұшырайды? F
3. Қай элемент бактерияларды өлтіріп, денсаулықты қорғайды? Cl

4. Сүйектің бекем болуы қай элементке байланысты? Ca
5. Алғашқы көмекке пайдаланатын элемент? I
БИОгенді элементтер – ағза жасушаларының құрылысы мен тіршілігіне қажет
болатын элементтер.
В.И.Вернадский, орыстың ұлы ғалымы, «Организмде жүретін күрделі
өзгерістерді түсіну үшін барлық тіршіліктің негізі – жер қыртысымен байланысы
барын зерттеу қажет».
А.П.Виноградов, (1933ж.): «Периодтық жүйедегі белгілі элементтердің адам және
жануарлар организмінде бар екендігі анықталып отырғанда, олардың
физиологиялық мәнін естен шығаруға болмайды».
Тірі ағзаларды зерттей келе 70 астам элемент табылған.
Ал, 30 элементтің биогенділігі дәлелденген.
Тірі ағза клеткаларының және мүшелерінің қалыптасуына, өсіп-жетілуіне,
дамуына қажет элементтерді биогенді элементтер дейміз.
Элементтерді тірі ағзалардағы орташа мөлшеріне қарай үш топқа бөледі:
1. Макроэлементтер, ағзадағы мөлшері 0,01% -дан жоғары. О, H, C, N, P, S, Ca,
Mg, Na, Cl.
2. Микроэлементтер, ағзадағы мөлшері 0,01%-0,001%. I, Cu, As, F, Br, Sr, Ba,
Co.
3. Ультрамикроэлементтер, ағзадағы мөлшері өте төмен. Hg, Au, U, To, Ra
Адам ағзасындағы химиялық элементтердің атқаратын рөлдері:
Өкпеде – Li литий, Na натрий
Қанда – Fe темір, Na натрий, Li литий, Ca кальций, K калий
Қалқанша безде – I йод, Zn мырыш, Br бром
Тісте – Ca кальций, Mg магний, F фтор, P фосфор
Көз сұйығында – Na натрий
Көз торында – Ba барий
Мида – Na натрий, Mg магний, K калий
Шашта – Al алюминий, As мышьяк, Cl хлор, Cu мыс
Жүректе – Ca кальций, K калий
Ұйқы безінде – Mg магний
Жұлын сұйығында – Na натрий
Сүйек ұлпасында – Na нартий, K калий, Ca кальций, Mg магний, P фосфор
Бұлшық еттерде – Li литий, Mg магний, K калий
Сүт безінде – Mg магний, Ca кальций

С – ең маңызды биогенді элемент, барлық органикалық заттардың негізін
құрайды, нәруыз, майлар, ақуыздар. Ағзаға қажетті энергия жасушаларда
көміртектің тотығуы нәтижесінде түзіледі.
Ca – макроэлемент, балық, орамжапырақ, жұмыртқа, сүт өнімдерінде көп
кездеседі. Кальций – қанның құрамдық бөлігі; қан ұюға қатысады. Кальцийдің
қанда азаю себептері, қалқанша бездің зақымдалуы, радиоактивті йод
препараттарымен емделген кезде жойылады екен.
Fe – қан аздық, анемия, гемоглабин, қан айналымды жақсартады. Гемоглабинді
көтеріп, анемияны жоятын тағам түрлері: алма, құрма, ерік-мейіздер, жаңғақтың
түрлері, жұмыртқа сарысында көптеп кездеседі екен.
Mg – макроэлементтердің құрамына жатады. Магний элементі жетіспесе белгілі
ауру түрлері пайда болады екен: депрессия, ашушаңдық, бұлшықет тартылуы,
жүрек айну, құсу, диарея, іш өтуі секілді т.б. Магнийді балық немесе теңіз
өнімдерінде, қарбыз, қарақұмық, қара нан түрлерінде өте бай кездеседі.
Zn – микроэлемент, табиғи жолмен тағамдардан ала аламыз: бауыр, какао, ет, құс,
сыр, грек жаңғағы, балық. Мырыш жетіспеушілігінен, бой өсуінің төмендеуі,
терінің патологиялық өзгерістеріне, балаларда жыныс тық жетілудің төмендеуіне
акеледі. Мырыштың жетіспеушілігі ағзада қауіпті мөлшерде кадмий және
қорғасынның көбеюіне әкеледі.
І – картоп, ас тұзы, жұмыртқаны тағамдарында көптеп
Жетіспеушілігінен қалқанша безі, мидың жұмыс жасауы бұзылады.
ІV. Жаңа сабақты бекіту.
«Ой қозғау» әдісі
Студенттер слайдта берілген суретке қарап, өз ойларын айтады

1 cурет. Дәнді дақылдар – магний
2 сурет. Жаңғақтың түрлері – мырыш
3 сурет. Жеміс-жидектер – темір
4 сурет. Майлар – көміртек

кездеседі.

«Плюс+, минус-» әдісі. Сәйкес келетін элементке + белгісін қояды.
Ауру түрлері

Иод

Мырыш

Марганец

Ергежейілік

-

+

-

Шаштың түсуі

-

-

-

Қанның дамуы
бұзылады

-

-

+

Бақшаң көз

+

+

+

Тырнақтың майысуы

+

-

-

«Сәйкестігін табыңыз»
H

Сүйектің түзілуіне, тырнақтың қатаюына
қатысады.

Mg

Қанның құрамына кіреді, анемия болдырмайды.

С

Дене тіндерін тыныштандырады, ашушаңдықты
реттейді.

Са

Ағзадағы атқаратын қызметі 10%.

Na

Жасушадағы осмос қысымын тұрақтайды,
импульстың жұмысын реттейді

О

Көмірсулар мен майлардан тұрады.

Fe

Қалқанша безінің жұмысын жақсартады

I

Тыныс алып, ұзақ өмір сүруді реттейді.

Элементтер жасырынған жұмбақтардың жауабын 3 тілде тауып көр!
1. Күмістей түсі жылтыр, өзі сұйық,
Буланбас, қайнатсаң да отынды үйіп.
Көрсететін суықты, жылуды анық
Қандай зат құрал жасар соны құйып (Hg, сынап, ртуть, hydrargyrum )
2. Қолданамын электр желісінде
Осы менің негізгі жеңісім де
Жарқыратып үй – үйге жарық берем
Бағалымын адамға сол үшін де (Al, алюминий, alimenium)
3. Тағады оны төсіне
Алтыннан басқа алдына
Салмақты да сабырлы
Теңеу айтып оған да (Ag, күміс, серебро, argentium)

4. Өзім газбын, жоқ болсам ауа жетпей қиналасың (О, оттегі, кислород,
оxygenium)
5. Ол болмаса астың дәмі кірмес,
Кім бар екен ортада оны білмес. (NaCl – ас тұзы)
6. Машина мен трактордың жаны,
Қара металлургияның наны. (Fe, темір, железо, ferrum)
7. Шыдасаң да ассыз алты күн асқа, шыдау қиын бұл күнге екі күнсіз (Н 2О, cу,
вода, aqua);
8. Температура өлшеу құралдарының негізі сұйық металл. (Hg, сынап, ртуть,
hydrargyrum);
9. Алғашқы буыным бастауыштың сұрағы, екінші буыным сан есім, мен қандай
элементпін? (Ne, неон)
10. Қанның құрамына кіретін металл? (Fe, темір, железо, ferrum)
11. Алғашқы көмекке пайдаланатын бейметалл? (I, йод, iodium)
12. Қай галоген бактерияларды өлтіріп, денсаулықты қорғайды? (Cl, хлор,
chlorum)
13. Пышақпен кесуге болатын металл? (Na, натрий, natrium)
14. Жазылуым бойынша оқысаң элементпін, керісінше оқысаң өткізгішпін. (Cu,
мыс, медь, сuprum)
15. Бірінші бөлігім, көп емес дегенді білдіреді,
Екінші бөлігім тілсіз жау (N, aзот, nitrogenium)
V. Сабақты бағалау:
VI. Үй тапсырмасы:
 Биогенді элементтер. Макроэлементтердің маңызы.
 Микро және ультрамикроэлементтердің қолдынылу аясы.
 Минералдардың медициналық маңызы.
 Термин сөздермен жұмыс.
Қорытынды
Адам организмі үшін биогенді макро және микроэлементтердің маңызы өте
зор. Олардың қалыпты күйде болуы ағзаның өсіп жетілу процестерін қамтамасыз
етеді. Олар ағзада зат алмасу, тыныс алу, ас қорыту, тотығу-тотықсыздану, қан
айналу бүйрек, бауыр, жүрек қызметінің дұрыс жүруіне мидың қызметіне
қатысады.

Биогенді элементтер тірі ағзаға физиологиялық ықпал жүргізеді. Адам
ағзасында өздерінің қажетті мөлшерінен төмен не жоғары болса олар ағзада
потологиялық құбылыстарды туғызады.
Қолданылған әдебиеттер:
1. М.Қ. Бисебеков «Биохимия негіздері» 2002 ж, 256 бет.
2. П.Терехин., С.В.Ахметова, Г.Н.Талиева. Емдік тамақтану (оқу-әдістемелік
құрал). Қарағанды б.