Мазмұны
1

Бағалау мақсаты .......................................................................................................... 3

1.1

Оқу бағдарламасымен өзара байланысы .................................................................. 3

1.2

Критериалды бағалау жүйесімен байланысы .......................................................... 3

2

Емтихан жұмысының сипаттамасы .......................................................................... 3

2.1

Бағалау міндеттері ...................................................................................................... 4

2.2

Балдарды үлестіру ...................................................................................................... 4

2.3

Емтиханды өткізу тілі ................................................................................................ 5

2.4

Калькуляторды қолдану ............................................................................................. 5

3

Емтиханды өткізу үдерісін басқару .......................................................................... 5

4

Емтихан жұмысына балл қою және баға беру үдерісі ............................................ 5

5

Бағалар сипаттамасы .................................................................................................. 6

6

Тапсырмалар мен балл қою кестесінің үлгісі .......................................................... 7

2

1

Бағалау мақсаты

Білім алушылардың «Биология» пәні бойынша оқу бағдарламасының көлемін
меңгеру деңгейін негізгі орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру
стандартына (бұдан әрі – МЖМББС) сәйкес анықтау.
1.1

Оқу бағдарламасымен өзара байланысы

Білім алушыларды қорытынды аттестаттау жаңартылған білім беру мазмұны
бойынша жалпы орта білім беру деңгейінің қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-11сыныптары үшін «Биология» пәнінен үлгілік оқу бағдарламасының мазмұнын қамтиды.
Білім алушылардың білімі мен біліктілігінің деңгейі, дағдылары МЖМББС-ның
күтілетін нәтижелерімен анықталады.
1.2

Критериалды бағалау жүйесімен байланысы

Білім алушыларды қорытынды аттестаттау қалыптастырушы және жиынтық
бағалауды қамтитын критериалды бағалау жүйесінің бөлігі болып табылады.

2

Емтихан жұмысының сипаттамасы

Орындау уақыты
3 сағат
Емтихан жұмысы екі бөлімнен тұрады.
А бөлімі ұсынылған төрт жауаптан бір дұрыс жауабы бар 20 тапсырмадан тұрады. Әр
тапсырма 1 балмен бағаланады.
B бөлімі 4-5 құрылымдық тапсырмадан тұрады. Тапсырмалар 5-10 балл аралығында
бағаланады.
Білім алушыларға калькуляторды қолдануға рұқсат етіледі.
Максималды балл
60 балл

3

2.1

Бағалау міндеттері

1-БМ

Білу және түсіну
Білім алушылар:
• ғылыми құбылыстар, фактілер, заңдар, анықтамалар, концептуалды
түсініктер мен теорияларды;
• ғылыми лексика, терминология, шартты белгілерді (соның ішінде
белгіленулер, шамалар және өлшем бірліктерді);
• ғылыми құрал-жабдықтардың жұмыс істеу қағидаттарын және олардың
қауіпсіздік және қолдану ережелерін;
• ғылыми шамалар мен оларды анықтау тәсілдерін;
• әлеуметтік, экономикалық және экологиялық салдарларды ескере
отырып, ғылыми әдістер мен технологияларын;
• құбылыстар,
жүйелер
мен
өзара
байланыстардың
дәлелді
түсініктемелерін білуі және түсінуі қажет.

2-БМ

Ақпаратты өңдеу, бағалау және қолдану
Білім алушылар:
• әр түрлі дереккөздерден алынған ақпараттарды анықтауы, таңдауы,
жүйелеуі;
• ақпаратты өңдеу және маңызды емес ақпаратты бөліп шығару;
• сандық және әр түрлі мәліметтермен жұмыс жасауы, ақпаратты әр түрлі
формада ұсынуы;
• үлгілерді анықтау үшін ақпаратты пайдалануы, жұмыс барысын
сипаттауы және қорытынды жасауы;
• болжам жасап, гипотезалар ұсынуы;
• гипотезаларды қолдау үшін аргументтер мен дәлелдер табуы;
• жаңа жағдайларда білім мен принциптерді қолдануы;
• сандық мәліметтері бар есептерді шығаруы тиіс.

2.2

Баллдарды үлестіру
Бағалау міндеттері бойынша баллдарды бөлу.
Бағалау міндеттері

Балл

1-БМ Білу және түсіну

20-25

2-БМ Ақпаратты өңдеу, бағалау және қолдану

30-35

Барлығы

60

Қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы оқу бағдарламасының бөлімдері бойынша
баллдарды бөлу (10-11 сыныптар)
Тірі ағзалардың
көптүрлілігі,
құрылымы мен
қызметтері
31% – 39 %
(19-23 балл)

Көбею, тұқым
қуалаушылық,
өзгергіштік.
Эволюциялық даму
19% - 27 %
(12-16 балл)
4

Ағза мен
қоршаған орта

Қолданбалы
кіріктірілген
ғылымдар

1% - 9%
(1-5 балл)

33% - 41 %
(20-24 балл)

2.3

Емтиханды өткізу тілі
Емтихан оқыту тілінде тапсырылады.

2.4

Калькуляторды қолдану

Калькулятор:
• көлемі қолдану үшін қолайлы;
• батарея немесе күн батареялары негізінде жұмыс істейтін;
• қақпағы, қаптамасы және жабындарында нұсқаулықтар немесе формулалар
бастырылмаған болуы керек.
Келесі функциялары бар калькуляторды пайдалануға тыйым салынады:
• алгебралық амалдарды орындау;
• дифференциалдау немесе интегралдау;
• басқа құрылғылар немесе интернетпен байланыс.
Калькуляторда жеңіл шығарылатын ақпараттар болмауы керек, соның ішінде:
• деректер қоры;
• сөздіктер;
• математикалық формулалар;
• мәтіндер.
3

Емтиханды өткізу үдерісін басқару

Бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білімнің білім беретін оқу бағдарламаларын
жүзеге асыратын білім беру ұйымдарындағы білім алушылардың үлгерімі «Орта,
техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдары үшін білім
алушылардың үлгеріміне ағымдағы бақылауды, оларды аралық және қорытынды
аттестаттауды өткізудің үлгілік қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім
және ғылым министрінің 2008 жылғы 18 наурыздағы №125 Бұйрығымен бекітілген
ағымдық бақылаудың, оларды аралық және қорытынды аттестаттауды ұйымдастыру және
өткізу жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес жүзеге асырылады.
4

Емтихан жұмысына балл қою және баға беру үдерісі

Емтихан жұмысы үшін балл қою үдерісін балл қою кестесі негізінде аттестаттау
комиссиясы жүзеге асырады.
Білім алушыларға қойылған балл баллдарды бағаға айналдыру шәкіліне сәйкес бағаға
ауыстырылады.
Емтихан жұмысының
балдары
0-23

Балдардың проценттік
құрамы, %
0-39

2 (қанағаттанарлықсыз)

24-38

40-64

3 (қанағаттанарлық)

39-50

65-84

4 (жақсы)

51-60

85-100

5 (өте жақсы)

5

Баға

5

Бағалар сипаттамасы

Негізгі бағалардың сипаттамасы білім алушылардың мүмкіндік деңгейін анықтайтын
белгілі бір стандарт жөніндегі жалпы түсінігін қалыптастыру үшін беріледі. Іс жүзінде білім
алушыға берілген баға оның тапсырмаларды қалай орындағанына байланысты болады.
Баға

Сипаттамасы

5

Білім алушы пәнді терең әрі жете біледі және пәннің қағидалары мен әдістерін
нақты түсінеді. Білім алушының жауаптары жақсы түсіндірілген, нақты және
толық, есептеулер дәл және дұрыс орындалған.
Білім алушы:
• фактілерді қағидалар және теориялармен, немесе керісінше теорияны
фактілермен байланыстыруды;
• бірнеше дереккөздерден алынған ақпаратты жинақтауды, оны қолдана
білуді және айқын логикалық түрде ұсынуды;
• айнымалылардың кең таңдауы бар ситуациялық есептердің шешімін
табуды;
• мәселені модельдеу мен шешу жолын анықтау үшін бірнеше
ақпараттардан алынған мәліметтерді өңдеуді біледі.
Білім алушы пәннің түрлі салаларынан жақсы білімін көрсетеді, болмашы
кемшіліктері бар, пәннің негізгі принциптері мен әдістерін түсінеді.
Білім алушының жауаптары жақсы түсіндірілген, нақты және дәлелденген;
есептеулері дұрыс жаупқа келтірілуі мүмкін.
Білім алушы:
• фактілерді оқу бағдарламасында келтірілмеген жағдаяттармен
байланыстыруды;
• ақпаратты бірнеше дереккөздерден алу мен пайдалануды және оны
айқын логикалық түрде ұсынуды;
• айнымалылардың шектеулі саны бар ситуациялық есептерді шешуді
біледі.
Білім алушы пән бойынша болмашы кемшіліктері бар базалық білімін көрсетеді
және пәнге негізделген қағидалары мен әдістерін аса түсінбейді.
Білім алушының жауаптары ішінен қажетті ақпаратпен қоса қажетсіз ақпарат та
бар. Қарапайым есептерді дұрыс шығарған, бірақ қиын есептерде қателер
жіберген.
Білім алушы:
• оқу бағдарламасында келтірілген фактілерді жаңғыртуды;
• бір әрекетті қамтитын есепті шешуді;
• берілген ақпарат көзінен ақпараттың бір бөлігін ғана таңдап ұсынуды;
• ең аз деректерді өңдеуді қажет ететін модельді немесе мәселені
анықтауды біледі.
Білім алушының пән бойынша базалық білімі жеткіліксіз.

4

3

2
6

Тапсырмалар мен балл қою кестесінің үлгісі

Бұл бөлімде қорытынды аттестаттауда қолданылатын тапсырмалардың кейбір түрлері
ұсынылған.
Әр тапсырма соңында тік жақша [ ] ішінде осы тапсырма жауабы үшін берілетін балл
саны келтірілген.

6

Нұсқама ретінде әр тапсырма үшін қойылатын балл саны көрсетілген балл қою кестесі
беріледі.
А бөлімі
1

Ферменттерді ас қорыту жүйесіне бөлуге бейімделген жасушаларда қандай органеллалар
көп мөлшерде көрінеді?
1. Гольджи аппараты
2. Гольджи везикулалары
3. түйіршіктелген эндоплазмалық тор
A)
B)
C)
D)

тек 1 және 2
тек 1 және 3
тек 2 және 3
1, 2 және 3
[1]

2

Жануардан алынған ДНҚ анализі оның негіздер құрамы 23%-ға адениннен тұратынын
көрсетті.
ДНҚ-дағы гуанин пайызы қанша?
A)
B)
C)
D)

23%
27%
46%
54%
[1]

3

Сапротрофті қоректенуге қай сипаттама сәйкес келеді?
A)
B)
C)
D)

ішкі ас қорыту
бұл автотрофты қоректенудің типі
бұл саңырауқұлақтар мен бактериялар үшін ғана тән ерекшелік
күн сәулесі энергиясын пайдалану арқылы қоректі синтездеу
[1]

4

Төмендегінің қайсысы жануар үшін абиотикалық фактор болып есептеледі?
A)
B)
C)
D)

аталықтың/аналықтың болуы
табыстың болуы
судың болуы
жыртқыштар саны
[1]

7

5

C цитохромы нәруызы аминқышқылдарының орналасу ретінің салыстыруын ағзалар
арасындағы туыстықты анықтау үшін қолдануға болады.
Кестеде бунақдененің бір түрінің C цитохромы мен алты әр түрлі ағзалардың C
цитохромы арасындағы ерекшеленетін аминқышқылдарының саны көрсетілген.

Ағза

Бунақдене аминқышқылдар
орналасу ретінен ерекшеленетін
аминқышқылдар саны

Бунақдене

0

Құс

18

Бауырымен
жорғалаушы

22

Балық

28

Сүтқоректі

26

Саңырауқұлақ

42

Өсімдік

38

Берілген нәтижелердің негізінде қандай қорытынды жасауға болады?
A)
B)
C)
D)

Бұл ағзалардың барлық типтері бунақденелерден шыққан.
Балық пен сүтқоректілер бір-біріне ең жақын туыстас.
Саңырауқұлақтың бунақденеге туыстығы ең алыс.
Өсімдік саңырауқұлақтан пайда болған.
[1]

6

Байланыстың қай түрі нәруыздың бірінші және екінші реттік құрылымының түзілуіне
қатыспайды?
A)
B)
C)
D)

ковалентті байланыс
дисульфидті байланыс
сутекті байланыс
пептидті байланыс
[1]

8

7

Гендік инженерияда кері транскриптаза (КТ) ферменті қолданылуы мүмкін.
КТ матрицалық мРНҚ- ны қолданады және кДНҚ деп аталатын екі тізбекті ДНҚ
көшірмесін түзеді.
Қай тұжырым дұрыс?
1. Генде экзондар болғандықтан, кДНҚ генге қарағанда ұзындау болады.
2. Егер генде интрондар болса, кДНҚ генге қарағанда қысқалау болады.
3. кДНҚ-ның генетикалық коды транскрипцияланған кезде матрицаға тура сəйкесті
мРНҚ түзіледі.
A)
B)
C)
D)

тек 1 және 2
тек 1 және 3
тек 2 және 3
1, 2 және 3
[1]

8

Әр трофикалық деңгейі сан алуан түрлі болып келетін күрделі қоректік тор үшін қай
тұжырым дұрыс?
A) Күрделі қоректік торда әр түрдің популяциясы аз түрден тұратын қоректік торға
қарағанда көп болады.
B) Жоғарғы трофикалық деңгейлердегі түрлер популяциялары төменгі трофикалық
деңгейлерге қарағанда көп болады.
C) Уақыт өте келе барлық қоректік желі аз түрден тұратын қоректік торға қарағанда
тұрақтылау болады.
D) Қарапайым қоректік желіге қарағанда әртүрлі түрлердің арасында бәсекелестік аз
болады.

9

[1]
E.coli бактериясында лак-оперон - реттеу қызметін атқаратын геном аймағы. Ол
метаболизмді және лактоза дисахаридінің сіңіруін кодтайтын үш геннен тұрады.
Лактоза барлық үш геннің транскрипциясына жол бермейтін репрессор нәруызымен
байланысып, оны бөлек шығарады. Бұл дегеніміз - гендер тек лактоза болғанда ғана
жүзеге асады.
Лак-оперон туралы қай тұжырым дұрыс?
A)
B)
C)
D)

Репрессор нәруыз рибосомалардың байланысуына кедергі жасайды.
Үш ген бір-біріне тәуелсіз бақыланады.
Бұл жүйе теріс кері бақылаудың мысалы болып табылады.
Бұл жүйе энергияны сақтайды, себебі гендер керек болған жағдайда ғана жүзеге
асады.
[1]

10 Жылқылардың түсі бір-біріне әсер ететін әртүрлі локустарда орналасқан әртүрлі
гендермен анықталады.
Бұл әсер қалай аталады?
A)
B)
C)
D)

кодоминанттылық
доминанттылық
эпистаз
пост –транскрипті бақылау
[1]
9

11 Даун синдромында қай хромосоманың артық көшірмесі болады?
A)
B)
C)
D)

21
22
X
Y

[1]
12 Дені сау екі ата-ана рецессивті аллельмен анықталатын ауру тасымалдаушылары болып
табылады.
Осы аурудың олардың баласында болуының мүмкіндігі қандай?
A)
B)
C)
D)

0%
25%
50%
100%
[1]

13 Адамның бойы мен терінің түсі сияқты белгілер аллельдер арқылы бақыланады.
Бұл белгілердің өзгермелі болатындығы қай тұжырымда түсіндірілген?
1 Бұл белгілердің аллельдері доминантты немесе рецессивті.
2 Қоршаған орта факторлары да бұл белгілерге əсер етеді.
3 Бұл белгілерге аллельдердің көп саны əсерін тигізеді.
A)
B)
C)
D)

тек 1 және 2
тек 1 және 3
тек 2 және 3
1, 2 және 3
[1]

14 ATФ құрамына қандай компоненттер кіреді?
A)
B)
C)
D)

аденин және үш фосфорлы топтар
аденин және екі фосфатты топтар
аденозин және үш фосфатты топтар
аденозин және екі фосфатты топтар

[1]
15 Фосфолипидтердің қос қабатты болуы сұйықтық - мозаикалық модель үшін қажетті
шарт болып табылады.
Осы модель үшін басқа да минималді қажетті шарттар қандай?
A)
B)
C)
D)

холестерин молекулалары
нәруыздар
гормонға арналған рецепторлар
барлық жауап дұрыс
[1]

10

16 Микробиологияға арналған заттарды автоклав немесе гамма-сәулелері арқылы
зарарсыздандыруға болады.
Қай тұжырымда гамма-сәулелерін қолданудың себебі көрсетілген?
A)
B)
C)
D)

Гамма-сәулелер көзі автоклавқа қарағанда арзандау.
Автоклавтар тек қана бактерияның өсуін бәсеңдетеді.
Гамма-сәулелер сияқты құрғақ шарттар автоклавтің ылғал буына қарағанда тиімді.
Гамма-сәулелері автоклавта еріп кететін кейбір заттарды еріте алмайды.
[1]

17 ДНҚ-ның бір фрагменті полимеразді тізбек реакциясы
ампликацияланады.
Сегіз ПТР циклінен соң қанша фрагменттер қатысады?
A)
B)
C)
D)

арқылы

(ПТР)

8
16
64
256
[1]

18 Тышқанға моноклональді антидене түзу үшін антиген егілді.
Келесі кезеңде тышқаннан қандай жасушалар алынады?
A)
B)
C)
D)

B- лимфоциттері
ұйқы безі жасушалары
көк бауыр жасушалары
тимус жасушалары
[1]

19 Адамның қызыл қан жасушасын дистильденген суға салғанда не болады?
A)
B)
C)
D)

кетік кескінді болады
лизиске ұшырайды
тургорлық қысым төмендейді
тургорлық қысым көтеріледі
[1]

11

20 Иммундық реакция кезінде антидененің әртүрлі кластары қанға бөлінеді.
Олардың бір класы ИгМ деп аталады.
Төмендегі схемада көрсетілгендей ИгМ біріккен бес жеке антидене молекулаларынан
түзілгені көрсетілген.

Қай тұжырым дұрыс?
A)
B)
C)
D)

ИгМ-нің 5 ауыр тізбектен тұрады.
ИгМ-де 10 дисульфидті байланыстан тұрады.
ИгМ-де антигендерді байланыстыратын 10 орны бар.
Жеке антидене молекулалары өзгермелі аймақтарда бірге бекітіледі.
[1]
[Барлығы: 20 балл]

12

B бөлімі
21 Фотосинтез – жарық энергиясының әсерінен көмірқышқыл газы мен судан
органикалық заттардың түзілу процесі. Осы процестің нәтижесінде оттегі бөлінеді.
(a) (i) Фотосинтездің жарық фазасының өнімдерін атаңыз.

[1]
(ii) Фотосинтездің жарық фазасының ерекшеліктерін және онда болып жатқан
процестерді сипаттаңыз.

[4]
(iii) Фотосинтездің қараңғы фазасының ерекшеліктері мен онда болып жатқан
процестерді сипаттаңыз.

[4]

13

(b) Фотосинтез жылдамдығы бірқатар факторлардан тәуелді, олардың ішінде: жарық,
көмірқышқыл газының концентрациясы, су және температураны атап айтуға
болады.
Неліктен бұл факторлар фотосинтез реакцияларын шектейтінін түсіндіріңіз.

[2]

(c) Фотосинтез және хемосинтез процестерінің ерекшеліктерін дұрыс сипаттайтын
нұсқаны анықтаңыз.
Фотосинтез

Хемосинтез

A

Крахмал синтезделеді

Гликоген синтезделеді

B

Гликоген синтезделеді

Крахмал синтезделеді

C

Өсімдік жасушаларында кездеседі

Хемосинтездеуші бактериялардың
жасушаларында кездеседі

D

Хемосинтездеуші бактериялардың Өсімдік жасушаларында кездеседі
жасушаларында кездеседі

A

B

C

D
[1]
[Барлығы: 12 балл]

14

22 (a) Кестені толтырыңыз, бірінші жол үлгі ретінде толтырылған.
Сперматогенез

Оогенез

Кезең

Процесс Гаметалардың
атауы

Плоидтілік

Гаметалардың Плоидатауы
тілік

Көбею

Митоз

2n

Оогонилер

2n

-

-

Сперматогонилар

Өсу
Пісіп жетілу

Қалыптасу

[3]
(b) Оогенездің сызбасын салыңыз және полярлы денешіктердің рөлін түсіндіріңіз.

[3]

[Барлығы: 6 балл]

15

23. 23.1-суретте өсімдік жасушасының электронды микрографиясы көрсетілген.

23.1-сурет
(a) 23.1 суретте тек өсімдік жасушасына тән екі компонентті белгілеп атауын
жазыңыз.
[1]
(b) 23.1-суретте атап өткен өсімдік жасушасының бір компонентінің құрылымдық
ерекшеліктерін көрсетіңіз.

[2]

16

(c) 23.2-суретте
хлоропласттың
электронды
микрографиясы
көрсетілген.
Хлоропласттың НАДФН электрон тасымалдаушысын тотықтыратын бөлігін
анықтаңыз.

23.2-сурет
[1]
(d) 23.3-суретте митохондрияның электронды микрографиясы көрсетілген.

23.3-сурет
Сызықтық үлкейтуді есептеңіз, есептеулеріңізді көрсетіңіз.
Үлкейту x

[3]

[Барлығы: 7 балл]

17

24 (a) Экстракорпоральды ұрықтандыру әдісінің маңыздылығын түсіндіріңіз.

[4]
(b) Кез-келген табиғи антигенге қарсы көтерілуі мүмкін моноклоналды антиденелер
молекулалық биология мен биохимияда және медицинада кең қолданылады.
Антиденелердің қандай қасиеті және өндіріс процесі оларды көптеген салаларда
тиімді пайдалануға мүмкіндік беретіндігін түсіндіріңіз.

[3]
[Барлығы: 7 балл]

18

25 (a) Бұлшықеттің жиырылу схемасын қарастырыңыз.

25.1-сызба
1,2,3,4 сандарымен көрсетілген бұлшықет талшығының жиырылу механизмін түсіндіріңіз.
1
2
3
4
[2]
(b) Жылдам және баяу бұлшықет талшықтарының дұрыс сипаттамасын анықтаңыз.

A
B
C
D

Жылдам бұлшықет талшықтары
cаркоплазмалық
митохондриялар
ретикулум
Жақсы дамыған
Көп
Нашар дамыған
Аз
Жақсы дамыған
Аз
Нашар дамыған
Көп

19

Баяу бұлшықет талшықтары
саркоплазмалық
митохондриялар
ретикулум
Нашар дамыған
Аз
Жақсы дамыған
Көп
Нашар дамыған
Көп
Жақсы дамыған
Аз
[1]

(c)

Адамның бұлшықет қабаты әр түрлі бұлшықет талшықтарының өрімінен тұрады.
Адам ағзасы физикалық белсенділіктің әртүрлі түрлеріне бейімделе алады және
сәйкесінше талшық түрлерінің қатынасын өзгертеді.
(i) Марафоншылар мен спринтерлерде бұлшықет талшықтарының қай түрі басым
болатынын анықтаңыз.

[1]
(ii) Бұлшық ет талшықтарының түсі жүктеме түріне байланысты өзгереді.
Баяу типтегі бұлшықет талшықтарының қызыл түске боялуын түсіндіріңіз.

[1]
(d) Жүректегі автоматизм үдерісін сипаттаңыз.

[3]
[Барлығы: 8 балл]

20

Балл қою схемасы
А бөлімі
№

Жауап

Балл

1

C

1

2

B

1

3

C

1

4

C

1

5

C

1

6

B

1

7

C

1

8

A

1

9

D

1

10

C

1

11

A

1

12

B

1

13

A

1

14

C

1

15

D

1

16

D

1

17

D

1

18

C

1

19

B

1

20

C

1

21

В бөлімі
№
21ai

Жауап

Балл

Оттегі (O2)

Екі ұсыныс үшін 1 балл

АТФ (аденозинтрифосфат)
НАДФН₂
[1]
21aii

Тилакоидтардың мембраналарында
орын алады.

1

Тилакоид мембранасында жасыл
түсті хлорофилл пигменті бар.

1

Белсендірілген хлорофилл сутекті
өзіне қосып алу арқылы судың
айырылу реакциясына (фотолиз)
ықпал етеді.

1

2Н2О → 4Н⁺ + 4е¯ + О2
Тасымаудаушы заттар сутегі
протондарын НАДФ-ке жеткізіп,
оны НАДФН₂- қа дейін
тотықсызыдандырады.

1

[4]
21aiii

Қараңғы фазаның реакциялары
хлоропласттардың стормасында
(матриксінде) орын алады.

1

Күн сәулесінен тәуелсіз (керекті
энергия АТФ формасында
жинақталып қойған).

1

Көмірсутектердің түзілуі үшін
судың фотолизінен алынған және
НАДФН₂ молекуласымен
байланысқан сутектер
қолданылады.

1

СО₂ молекуласынан алынған
көміртекті қосып алатын
көмірсутектер керек.

1
[4]

21b

Қосымша нұсқаулар

Жарық - фотосинтездің жарық
реакциялары үшін энергия көзі;
оның жетіспеушілігінен фотосинтез
қарқындылығы төмендейді.

1

22

СО2 және Н2О — глюкоза
(көмірсулар) синтезі
реакцияларының негізгі
компоненттері, олардың
жетіспеушілігінен фотосинтез
қарқындылығы төмендейді.

1

Фотосинтездің барлық реакциялары
белсенділігі температураға
байланысты ферменттердің
қатысуымен жүзеге асырылады.

1

[2]
С

21c
22a

[1]

Сперматогенез
Кезең

Процесс

Көбею

Өсу

Пісіп
жетілу

Қалыпта
су

Оогенез

Гаметалар
атауы

Плоидті
лік

Гаметалар
атауы

Плоидтілік

Митоз

Сперматог
онилер

2n

Оогонилер

2n

Өсу

1- реттік
сперматоц
ит

2n

1- реттік
ооцит

2n

1

Мейоз-1

2-реттік
сперматоц
ит

n

2-реттік
ооцит

n

1

Мейоз-2

Сперматид
а

n

Жұмыртқа
жасушасы

n

Морфогенез

Сперматоз
оид

n

-

-

1
[3]

22b

1. Схемалық сурет

1

Олар тек артық ДНҚ жою үшін,
яғни жұмыртқаның гаплоидтығын
қамтамасыз ету үшін қажет.

1

Олар қалыптасқаннан кейін көп
ұзамай өледі.

1
[3]
23

23a

Хлоропласт.

1

Жасуша қабықшасы

1

Орталық вакуоль.

1
[1]

23b

Хлоропласт – құрамында хлорофилл
және топтасқан бір мембраналы
тилакоидттері бар, екі мембраналы
органелла әрі жасыл пластида.
Тилакоидтер мен ішкі мембрана
арасындағы бос кеңістік – строма.

1

Жасуша қабықшасы целлюлозадан
тұрады, сонымен қатар оның
құрамында лигнин немесе суберин
болуы мүмкін.

1

Орталық
вакуоль
–
жасуша
шырынымен толған бір мембраналы
органелла.

1
[2]

23c

А

23d

Кескін өлшемі үшін

1

Есептеулер үшін

1

Дұрыс жауабы үшін

1

[1]

M=I/A
Сызықтық үлкею = Кескін
өлшемі/нақты өлшемі
[3]
24a

Кез келген төрт жауап:
Бедеуліктің белгілі бір түрлерінде
бала көтеруге мүмкіндік береді.

1

Денсаулығында
гинекологиялық
проблемалар
болған
жағдайда
суррогаттық аналықты қолдануға
мүмкіндік.

1

40-50 жас аралығындағы әйелдерге
бала көтеруге мүмкіндік береді.

1

Овуляция процесі бұзылған немесе
жатыр түтікшесі жоқ әйелдерге бала
көтеруге мүмкіндік береді.

1

24

ЭКҰ арқылы көтерілген бала 99%дық
дәлдікпен
(хромосомалық
абберацияларсыз)
сау
болып
туылады.

1

[4]
24b

Кез келген үш жауап:
Жоғары спецификация оларды
ауруларды емдеуге де,
диагностикалауға да қолдануға
мүмкіндік береді.

1

Гибридомаларды алу әдісі жақсы
сипатталған және оны көптеген
елдерде қолдануға мүмкіндік береді.

1

Моноклональды антиденелерді алу
принципін
ашқан
ғалымдар
Милштейн, Колер мен Эрне оны
лицензияламады және алынған
гибридті жасушалармен белсенді
түрде бөлісті, сол себептен ол бұл
әдістің тез таралуына және дамуына
ықпал етті.

1

Гибридті
жасушалар
антиденелердің
үлкен
шығаруға қабілетті.

1

арнайы
көлемін

[3]
25a

Миозиннің бос басы АТФ -пен
байланысады және оны АДФ дейін
гидролиздейді (Қайтымды процесс гидролиз нәтижесінде бөлінетін
энергия
миозиннің
өзгерген
конформациясында сақталады).

1

Бастар актиннің келесі бөлімімен
әлсіз байланысады, фосфат бөлінеді,
бұл
миозин
басының
актин
жіпшесімен күшті байланысына
әкеледі. Бұл қайтымсыз реакция.

1

Баста жуан жіпті Z-дискісіне қарай
тартатын конформациялық өзгеріске
ұшырайды (немесе бұл жұқа

1

25

Әр екі кезең үшін - 1 балл

талшықтардың бос ұштары бірбіріне қарама-қарсы).
АДФ
ажыратылады,
осының
арқасында бас актин жіпшесінен
ажыратылады.
Жаңа
АТФ
молекуласы бекітіледі.

1

[2]
25b

А

[1]

25ci

Марафоншыларда барлық бұлшық
ет талшықтарының 80% -дан астамы
баяу бұлшық еттер, олардың
спринтерлерден
айырмашылығы,
оларда тез талшықтар басым болады
(шамамен 65-70%).

[1]

25cii

Баяу типті бұлшықет талшықтары
аэробты жаттығуларға қатысады.
Аэробты жаттығулардың ұзақтығын
сақтау үшін оларда миоглобиннің
жоғары
мөлшері
бар,
соған
байланысты олар қызыл түске ие.

[1]

25d

Автоматия Na иондарының жасуша
ішіне жылжуынан көрінеді.

1

Бұл
кезде
мембраналық
потенциалдың мәні төмендейді және
деполяризацияның
критикалық
деңгейіне ұмтылады - мембраналық
зарядтың төмендеуімен бірге баяу
стихиялық
диастолалық
деполяризация пайда болады.

1

Жылдам деполяризация фазасында
Na және Ca иондарының арналары
ашылады, олар жасуша ішіне
қозғала бастайды.

1

Нәтижесінде мембраналық заряд
нөлге дейін төмендейді және кері
зарядка ауысып, + 20-30 мВ мәнге ие
болады

1

Na қозғалысы Na иондарының
электрохимиялық тепе-теңдігі
орнағанша жүреді.

1

Плато фазасында Са иондары
жасушаға енуін жалғастырады. Бұл
кезде жүрек ұлпасы қозғыш емес.

1

26

Кез келген 3 тұжырым
қабылданады

Са -иондары үшін электрохимиялық
тепе-теңдік орнағаннан кейін, плато
фазасы аяқталып, реполяризация
кезеңі басталады. Нәтижесінде
мембраналық
заряд
бастапқы
деңгейіне оралады.

1

[3]
Барлығы

60

27