Алматы облысы білім басқармасының Іле ауданы білім бөлімі

«№19 орта мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Биология пәні бойынша элективті курс бағдарламасы

Биология сабағындағы инновациялық

технологиялар

10 сынып

Барлығы: 34 сағат (аптасына 1 сағат )

Автор: Баззылбекова Толкын

№19 орта мектептің биология

пән мұғалімі педагог-сарапшы

2024 жыл

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ……………………………………………………............……………........….…3

НЕГІЗГІ БӨЛІМ ....................................................................................................................4

Ақпараттық әдістемелік бөлім ............................................................................................5

Инновациялық әдіс-тәсілдер ...............................................................................................6

Күнтізбелік-тақырыптық жоспар ……………………………………………………..…...8

Қысқа мерзімді сабақ жоспары………………………………………………….……….10

ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………………...………147

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ …………………………………….…….…148

КІРІСПЕ

Қазіргі заманда білім беру жүйесі қарқынды дамып, қоғамның сұранысына сәйкес жаңаша бағыт алуда. Әлемдік білім кеңістігіне ену үшін әрбір пән мұғалімінен шығармашылық ізденіс пен кәсіби шеберлік талап етіледі. Сол себепті білім беруде инновациялық технологияларды тиімді пайдалану – оқу-тәрбие процесінің басты шарты болып табылады.

«Биология сабағында инновациялық технологияларды қолдануды зерттеу» атты авторлық бағдарлама заманауи білім беру талаптарына сәйкес әзірленген. Бағдарлама оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруға, зерттеушілік және шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған. Инновациялық технологияларды қолдану арқылы оқыту тиімділігі артып, сабақтар мазмұнды, тартымды және нәтижеге бағытталған сипат алады.

Бағдарламада биология пәнін оқытуда заманауи педагогикалық технологияларды – жобалау әдісі, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, саралап және деңгейлеп оқыту, критериалды бағалау жүйесі, зерттеу және тәжірибелік жұмыстар әдістері қамтылған. Бұл тәсілдер оқушылардың ғылыми ойлауын дамытуға, өздігінен ізденуге, өмірлік дағдыларды қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, бағдарлама экологиялық мәдениетті, табиғатты қорғауға жауапкершілікті, ғылыми дүниетанымды қалыптастыруға бағытталған. Оқушылар биологиялық құбылыстар мен процестерді зерттей отырып, қоршаған ортаға ұқыпты қарауға, табиғат заңдылықтарын түсінуге және оларды өмірде қолдануға үйренеді. Бағдарлама мұғалімдердің кәсіби құзыреттілігін жетілдіруге де зор мүмкіндік береді. Инновациялық әдістерді меңгеру арқылы педагогтар сабақтың сапасын арттырып қана қоймай, оқушылармен жаңа деңгейде шығармашылық серіктестік орната алады.

Бағдарлама апробациясы барысында алынған нәтижелер оның білім беру үдерісіне енгізудің тиімділігін дәлелдеді. Инновациялық технологиялар негізінде құрылған биология сабақтары оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, олардың танымдық белсенділігі мен зерттеушілік қабілеттерінің өсуіне айтарлықтай әсер етті. Жалпы алғанда, бұл бағдарлама – биология пәнін оқытудың сапасын арттыруға, оқушылардың ғылыми-биологиялық ойлауын қалыптастыруға және мұғалімдердің кәсіби дамуын қамтамасыз етуге бағытталған заманауи әдістемелік.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

«Биология сабағында инновациялық технологияларды қолдануды зерттеу» тақырыбы бойынша авторлық бағдарлама бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Қазіргі таңда білім беру жүйесінде инновациялық технологияларды енгізу мен қолдану маңызды рөл атқарады. Бұл үрдіс оқыту сапасын арттыруға, оқушылардың танымдық белсенділігін жоғарылатуға және білім беру мазмұнын жаңартуға мүмкіндік береді. Бағдарламаның өзектілігі білім беру жүйесінің жаңа форматқа көшуімен, цифрлық ресурстардың кеңінен қолданылуымен және оқытушылардың кәсіби біліктілігін арттыру қажеттілігімен түсіндіріледі.

Бағдарламаның өзектілігі: Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде инновациялық технологияларды қолдану білім беру сапасын арттыру және оқушылардың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету жолында ерекше мәнге ие. ХХІ ғасырда білім алушылардың сын тұрғысынан ойлау, ақпараттық технологияларды пайдалану, шығармашылық қабілеттерін дамыту маңызды. Осы тұрғыда биология сабағында қолданылатын инновациялық әдістер оқыту процесін тиімді, тартымды әрі нәтижелі етуге бағытталған. Сонымен қатар, биология пәні бойынша жаңа педагогикалық әдістерді енгізу оқушылардың жаратылыстану ғылымдарына қызығушылығын арттырып, ғылыми зерттеу жұмыстарымен айналысуына ықпал етеді. Бағдарлама елдің жалпы білім беру жүйесін жаңғырту стратегиясына сәйкес әзірленген.

Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі: Бұл бағдарлама педагогика және биология ғылымдарының жетістіктеріне сүйене отырып жасалған. Инновациялық технологиялардың түрлері мен қолдану әдістері жан-жақты зерттеліп, оларды оқыту процесіне енгізудің тиімді жолдары көрсетілген. Ғылыми тұрғыдан бағдарламаның негізіне оқыту технологияларының классификациясы, олардың биология пәніне сәйкестігі және оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай бейімделуі алынған. Әдістемелік бөлімде әртүрлі цифрлық құралдар, мультимедиалық материалдар мен зертханалық жұмыстарды пайдаланудың нақты нұсқаулары қарастырылған.

Бағдарламаның жаңашылдығы: Бағдарламадағы инновациялық әдістер дәстүрлі оқыту тәсілдерінен айтарлықтай ерекшеленеді. Оның жаңашылдығы заманауи технологияларды оқыту процесіне енгізу арқылы көрініс табады. Бұл технологияларға виртуалды зертханалар, интерактивті тақталар, биологиялық симуляторлар және онлайн платформалар кіреді. Сонымен қатар, оқушылардың өзіндік зерттеу дағдыларын қалыптастыру мақсатында жобаға бағытталған оқыту әдістері кеңінен қолданылған. Осы әдістер оқушыларды биологияны тереңірек түсінуге және өз бетінше білім алуға ынталандырады.

Педагогикалық орындылығы: Бағдарлама оқушылар мен мұғалімдердің қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Оқыту материалдары қолжетімді әрі түсінікті форматта әзірленген. Педагогикалық тұрғыдан инновациялық әдістердің тиімділігі эксперименттік зерттеулер арқылы дәлелденген. Бағдарлама мазмұны оқушылардың когнитивтік даму деңгейін ескере отырып

құрастырылған. Бұл олардың биологияға деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, болашақта осы салада кәсіби маман ретінде қалыптасуына негіз болады. Теориялық маңыздылығы: Бағдарлама теориялық тұрғыдан оқытудағы жаңа әдістемелік қағидаттарды әзірлеуге негізделген. Оның теориялық маңызы оқыту процесінде инновациялық технологиялардың орны мен рөлін анықтауға, олардың дидактикалық мүмкіндіктерін зерттеуге бағытталған. Сонымен қатар, бағдарламада педагогикалық инновациялар теориясына сүйене отырып, оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту механизмдері сипатталған. Бұл өз кезегінде білім беру саласындағы ғылыми зерттеулерге қосымша дереккөз бола алады.

Практикалық маңыздылығы: Бағдарламаның практикалық маңыздылығы оның нақты оқу үдерісінде қолданылу мүмкіндігінде. Мұғалімдер үшін әдістемелік нұсқаулық ретінде бұл бағдарлама оқыту барысында инновациялық әдістерді енгізуге көмектеседі. Оқушылар үшін сабақтарды қызықты әрі мазмұнды етеді. Сонымен қатар, бұл бағдарлама білім беру мекемелерінде инновациялық технологияларды қолданудың үлгісін көрсету арқылы тәжірибе алмасу алаңын ұсынады.

Бағдарламаны апробациялау: Бағдарламаның апробациясы бірнеше мектепте өткізілген. Эксперимент барысында инновациялық әдістердің тиімділігі анықталды. Мысалы, виртуалды зертханаларды қолдану арқылы оқушылардың биология пәніне деген қызығушылығы артып, зерттеу дағдыларының дамығаны байқалды. Интерактивті платформалар арқылы алған білімдерін бекіту деңгейі де жоғары болды. Сонымен қатар, мұғалімдер тарапынан бағдарламаның тиімділігіне қатысты оң пікірлер айтылды. Апробация нәтижелері бағдарламаның білім беру үдерісінде кеңінен қолданылуына негіз болады.

Қорытындылай келе, «Биология сабағында инновациялық технологияларды қолдануды зерттеу» атты авторлық бағдарлама оқыту сапасын арттыруға, оқушылардың танымдық қабілеттерін дамытуға, олардың биологияға қызығушылығын оятуға бағытталған. Бағдарлама теория мен тәжірибені ұштастыра отырып, білім беру жүйесін жаңғыртуда маңызды құрал ретінде қарастырылады.

Бағдарламаның мақсаттары мен міндеттері

Мақсаты:

«Биология сабағында инновациялық технологияларды қолдануды зерттеу» бағдарламасының негізгі мақсаты – оқушылардың биология пәніне деген қызығушылығын арттыру, танымдық және зерттеушілік қабілеттерін дамыту, сондай-ақ білім беру процесінің тиімділігін арттыру үшін заманауи инновациялық әдістер мен технологияларды енгізу.

Міндеттері:

1. Инновациялық технологиялардың түрлерін анықтау:

Биология сабақтарында қолдануға болатын заманауи әдістер мен технологиялардың ерекшеліктерін, мүмкіндіктерін зерттеу және оларды оқыту үдерісіне енгізу.

2. Білім беру сапасын жақсарту:

Оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырып, олардың теориялық және практикалық білімдерін тереңдету.

3. Зерттеушілік дағдыларын қалыптастыру:

Оқушыларды биология саласындағы ғылыми зерттеулерге тарту арқылы аналитикалық ойлау қабілеттерін дамыту.

4. Оқу үдерісін жекелендіру:

Әрбір оқушының жеке қажеттіліктерін ескере отырып, интерактивті технологиялар арқылы оқытуды жекелендіру.

5. Педагогтарды қолдау:

Мұғалімдер үшін инновациялық технологияларды қолдану әдістері бойынша әдістемелік нұсқаулықтар әзірлеу және кәсіби біліктілігін арттыру.

6. Экологиялық сана қалыптастыру:

Оқушылардың табиғатты қорғау, қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарау мәдениетін тәрбиелеу.

Күтілетін нәтижелер

Бағдарламаның нәтижелері үш деңгейде қарастырылады: оқушылардың жетістіктері, мұғалімдердің кәсіби даму нәтижелері және білім беру процесінің сапасы.

1. Оқушылардың жетістіктері:

   • Биология пәні бойынша теориялық білімдерінің тереңдеуі.

   • Танымдық және зерттеушілік дағдыларының қалыптасуы.

   • Заманауи технологияларды пайдалану арқылы оқушылардың пәнге қызығушылығының артуы.

   • Эксперименттік жұмыстарды орындау және зерттеу жобаларын әзірлеу қабілеттерінің дамуы.

   • Табиғатқа деген құрмет пен экологиялық сананың нығаюы.

2. Мұғалімдердің кәсіби даму нәтижелері:

   • Биология сабақтарын инновациялық әдістер арқылы тиімді ұйымдастыру қабілеттерінің артуы.

   • Цифрлық платформаларды, виртуалды зертханаларды және мультимедиалық ресурстарды сабақта қолдану дағдыларының жетілуі.

   • Жаңа педагогикалық әдістерді меңгеру және оқыту тәжірибесін байыту.

3. Білім беру процесінің сапасы:

   • Биология сабағында инновациялық технологияларды қолдану арқылы оқу жетістіктерінің жоғарылауы.

   • Оқушылардың сабаққа белсенді қатысу деңгейінің артуы.

   • Білім беру мазмұнының жаңартылған талаптарға сәйкес келуі.

   • Оқу материалдарын тиімді игеру арқылы оқушылардың Ұлттық бірыңғай тестілеу нәтижелерінің жақсаруы.

Нәтижелерді тексеру тәсілдері

Бағдарлама нәтижелерін тексеру үшін түрлі бағалау әдістері қолданылады:

1. Диагностикалық тестілеу:

   • Оқушылардың сабақ басындағы және соңындағы білім деңгейін салыстыру.

   • Биология бойынша негізгі тақырыптар мен зерттеушілік дағдыларды меңгеру деңгейін анықтау.

2. Практикалық жұмыстар:

   • Виртуалды зертханалар мен симуляторларды қолдану арқылы оқушылардың нақты тапсырмаларды орындау деңгейін бағалау.

   • Эксперимент нәтижелерін жазбаша және ауызша түрде қорғау.

3. Жобалық жұмыстарды бағалау:

   • Оқушылардың өздігінен орындалған ғылыми жобаларын қорғау нәтижелері.

   • Оқушылардың шығармашылық және аналитикалық қабілеттерін дамыту дәрежесін талдау.

4. Қатысу белсенділігін бақылау:

   • Интерактивті платформаларда оқушылардың белсенділігін және сабаққа қатысу жиілігін талдау.

   • Сабақ кезіндегі жеке және топтық жұмысқа тартылу деңгейін қадағалау.

5. Сауалнамалар мен кері байланыс:

   • Мұғалімдер мен оқушылар арасында бағдарлама туралы сауалнамалар жүргізу.

   • Бағдарламаның тиімділігі мен оқыту үдерісіне әсері бойынша пікірлерді жинау.

6. Салыстырмалы талдау:

   • Бағдарламаға дейінгі және кейінгі оқу жетістіктерінің көрсеткіштерін салыстыру.

   • Басқа сыныптармен (бағдарламаға қатыспаған) салыстырмалы көрсеткіштерді талдау.

Бағдарлама аясында күтілетін нәтижелерді тексеру тәсілдері оқу процесінің сапасын жүйелі түрде бақылауға, инновациялық технологиялардың тиімділігін бағалауға және оларды білім беру жүйесіне енгізудің тиімді стратегияларын әзірлеуге мүмкіндік береді.

№	Күнтізбелік-тақырыптық жоспар Тақырыбы	Сағат саны	Күні	Ескертулер
1.	Биологияны зерттеудің негіздері: Ғылыми әдіс және эксперименттік зерттеу	1
2.	Жасуша құрылымы: Жасушаның негізгі органеллалары мен олардың функциялары	1
3.	Жасуша мембранасы: Құрылымы мен тасымалдау механизмдері	1
4.	Жасуша бөлінуі: Митоз және мейоз процестері	1
5.	Энергия алмасу: Фотосинтез және тыныс алу	1
6.	Нәруыздар және олардың құрылымы: Нәруыз синтезі	1
7.	Генетика негіздері: Мендель заңдары	1
8.	ДНҚ және РНҚ: Генетикалық ақпараттың берілуі	1
9.	Эволюция және табиғи сұрыптау: Дарвин теориясы	1
10.	Адамның биологиялық дамуы: Эмбриология негіздері	1
11.	Адам анатомиясы: Ас қорыту жүйесі	1
12.	Адам анатомиясы: Тыныс алу жүйесі	1
13.	Адам анатомиясы: Жүрек-қан тамырлары жүйесі	1
14.	Адам анатомиясы: Жүйке жүйесі	1
15.	Адам анатомиясы: Бұлшықет және қаңқа жүйесі	1
16.	Адам анатомиясы: Зәр шығару жүйесі	1
17.	Адам анатомиясы: Эндокриндік жүйе	1
18.	Адамның иммундық жүйесі: Қорғаныс механизмдері	1
19.	Биосфера: Тіршілік белдеулері мен олардың экологиялық маңызы	1
20.	Экожүйелер: Биогеохимиялық айналымдар	1
21.	Популяциялар экологиясы: Популяция динамикасы	1
22.	Экология және қоршаған орта: Адамның экологиялық ізі	1
23.	Су экожүйелері: Су қоймаларының биологиясы	1
24.	Құрлық экожүйелері: Ормандар мен шөлдер	1
25.	Микроорганизмдер: Вирустар, бактериялар және саңырауқұлақтар	1
26.	Биотехнология негіздері: Гендік инженерия	1

	және оның қолдану салалары
27.	Қоршаған орта және денсаулық: Ауаның және судың ластануының әсері	1
28.	Генетикалық аурулар: Тұқым қуалайтын және туа біткен аурулар	1
29.	Энергетикалық ресурстар және экология: Жаңартылатын және жаңартылмайтын ресурстар	1
30.	Биоалуантүрлілік: Тұқым қуалау және экологиядағы рөлі	1
31.	Адамдардың мінез-құлқы: Биологиялық және экологиялық аспектілер	1
32.	Адамдардың денсаулық сақтау негіздері: Тамақтану және физикалық белсенділік	1
33.	Биосфераның қорғау стратегиялары: Табиғи қорларды сақтау	1
34.	Ғылыми зерттеулердің биологиядағы рөлі: Жаңа технологиялар мен жетістіктер	1

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2021 жылғы 16 қыркүйектегі № 472 бұйрығына сәйкес қысқа мерзімді сабақ жоспарлары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Биологияны зерттеудің негіздері: Ғылыми әдіс және эксперименттік зерттеу
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға биологияны зерттеудің негіздерін, соның ішінде ғылыми әдісті және эксперименттік зерттеу тәсілдерін түсіндіру. Оқушылардың ғылыми зерттеулерді дұрыс жүргізу үшін қажетті дағдыларды қалыптастыру және оларды тәжірибеде қолдану қабілеттерін дамыту.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу.	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар
	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	«Түрлі – түсті доптар» жаттығуы Мақсаты: оқушылардың есту арқылы есте сақтауын дамыту Қағаз бетіне екі кішкентай қызыл және жасыл доп, қызыл доп пен жасыл доптың ортасына үлкен көк доп сал, ал жасыл доптың жанына кішкентай сары доп сал.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды орындайды
	бағытталған
	оқыту ортасын құрады

Теориялық мәтін:

Биологияны зерттеудің негіздері: Ғылыми әдіс және эксперименттік зерттеу Биология – тірі организмдерді зерттейтін ғылым. Биологияны зерттеу барысында ғалымдар тірі табиғаттың күрделі құрылымдарын, олардың қызметін және бір- бірімен байланысын түсіну үшін әртүрлі әдістерді қолданады. Бұл зерттеулердің негізінде ғылыми әдіс жатыр, ол зерттеушілерге нақты әрі дәлелді нәтижелер алуға мүмкіндік береді.

Ғылыми әдіс – бұл жаңа білім алуға бағытталған жүйелі тәсілдер жиынтығы. Ол бірнеше негізгі кезеңдерден тұрады:

1. Проблеманы анықтау: Зерттеу мәселесін нақтылау және оның маңыздылығын түсіну.

2. Гипотеза құру: Жорамалдарды құру және болжам жасау.

3. Эксперимент жүргізу: Гипотезаны тексеру үшін тәжірибелер ұйымдастыру.

4. Деректерді жинау және талдау: Эксперимент нәтижелерін жинақтау, оларды өңдеу және талдау.

5. Қорытынды жасау: Эксперимент нәтижелері негізінде бастапқы гипотезаны растау немесе жоққа шығару.

6. Нәтижелерді жариялау: Алынған нәтижелерді жариялау және басқа зерттеушілермен бөлісу.

Эксперименттік зерттеу – ғылыми әдістің ажырамас бөлігі. Эксперимент жүргізу барысында ғалымдар нақты факторларды бақылап, олардың организмдерге әсерін зерттейді. Эксперименттің сенімділігі үшін ғалымдар барлық айнымалыларды бақылауға және қайталауға тырысады. Нәтижесінде алынған мәліметтер дәлелді болуы тиіс, сондықтан зерттеу процестерінің барлық қадамдары мұқият

жоспарланып, орындалуы қажет.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Ғылыми әдістің кезеңдері

Оқушыларға төменде берілген ғылыми әдістің кезеңдерін ретімен орналастыру тапсырмасы беріледі:

• Деректерді жинау және талдау

• Проблеманы анықтау

• Нәтижелерді жариялау

• Гипотеза құру

• Қорытынды жасау

• Эксперимент жүргізу

Тапсырма: Оқушылар әрбір кезеңді дұрыс ретпен орналастыруы қажет.

2. Тапсырма: Эксперимент жүргізу

Оқушыларға өсімдіктердің өсуіне жарықтың әсерін зерттеу бойынша шағын эксперимент жүргізу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Екі өсімдік алыңыз.

• Бір өсімдікті жарық түсетін жерде, ал екіншісін қараңғы жерде орналастырыңыз.

• Бір апта бойы өсімдіктердің өсуін бақылаңыз.

• Аптаның соңында екі өсімдіктің биіктігін өлшеңіз және олардың өсуіне жарықтың әсерін анықтаңыз.

1. Тапсырма (кесте): Өсімдіктердің өсуін бақылау Оқушыларға келесі кестені толтыру тапсырылады:

Күні	Өсімдіктің атауы	Орналасқан орны	Бастапқы биіктігі (см)	Аптаның соңындағы биіктігі (см)	Өсім (см)
1	Өсімдік 1	Жарықта
2	Өсімдік 2	Қараңғыда

Тапсырма: Оқушылар бір апта бойы өсімдіктердің өсуін бақылап, кестені толтырады және өсімдіктердің өсуіне жарықтың әсерін талдайды.

Тест тапсырмалары:

1. Ғылыми әдіс қандай кезеңнен басталады?

   • A) Гипотеза құрудан

   • B) Эксперимент жүргізуден

   • C) Проблеманы анықтаудан

   • D) Деректерді талдаудан

   • E) Нәтижелерді жариялаудан

2. Гипотеза дегеніміз не?

   • A) Дәлелденген нәтиже

   • B) Жорамал немесе болжам

   • C) Эксперимент нәтижесі

   • D) Жарияланатын мақала

   • E) Деректерді талдау процесі

3. Эксперимент жүргізу қандай мақсатта жүзеге асырылады?

   • A) Нәтижелерді жариялау үшін

   • B) Жаңа гипотеза құру үшін

   • C) Гипотезаны тексеру үшін

   • D) Проблеманы анықтау үшін

   • E) Деректерді талдау үшін

4. Қандай жағдай эксперименттің нәтижелерін дәлелді етуге көмектеседі?

   • A) Экспериментті қайталау

   • B) Гипотезаны өзгерту

   • C) Жеке ойларды қосу

   • D) Экспериментті жариялау

   • E) Тәжірибе уақытының қысқаруы

5. Ғылыми әдістің қорытынды кезеңі қандай?

   • A) Гипотеза құру

   • B) Нәтижелерді жариялау

   • C) Эксперимент жүргізу

   • D) Проблеманы анықтау

   • E) Қорытынды жасау

6. Деректерді талдау не үшін қажет?

   • A) Гипотезаны қайта құру үшін

B) Экспериментті бастау үшін C) Эксперимент нәтижелерін түсіну және интерпретациялау үшін D) Проблеманы анықтау үшін E) Нәтижелерді жариялау үшін
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Сұрақты өзгерту» әдісі тура жауапты қажет ететін сұрақтың орнына нақты дәлелді талап ететін сұраққа өзгертіңіз. Мысалы, «Химия маңызды пән бе?» сұрағын «Химия пәнінің маңызы неде?» деп өзгертуге болады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Жасуша құрылымы: Жасушаның негізгі органеллалары мен олардың функциялары
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларды жасушаның негізгі органеллаларының құрылымы мен функцияларымен таныстыру. Оқушылардың жасуша құрылымының биологиялық маңыздылығын түсінуін және олардың негізгі органеллалардың атқаратын қызметтерін білу қабілеттерін дамыту.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.		Қағаз бланктер

	Психологиялық ахуал орнату	«Менің көңіл - күйім» жаттығуы Мақсаты: көңіл - күйін игере білуге және басқаруға, қадағалауға, дұрыс бағалай білуге тәрбиелеу. Алдарыңдағы бланкіге өз көңіл - күйлеріңді суреттеп салыңдар.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Жасуша құрылымы: Жасушаның негізгі органеллалары мен олардың функциялары Жасуша – тірі организмдердің ең кіші құрылымдық және функционалдық бірлігі. Барлық тірі ағзалар жасушалардан тұрады, және олардың әрқайсысы өзіндік қызметтерін атқаратын органеллалардан құралған. Жасушаның негізгі органеллаларына ядро, митохондриялар, эндоплазмалық тор, рибосомалар, Гольджи аппараты, лизосомалар, және хлоропластар жатады. Ядро: Ядро – жасушаның ең маңызды органелласы. Ол генетикалық материал – ДНҚ-ны сақтайды және жасушаның көбею, өсу және даму процестерін басқарады. Ядроның ішінде ядрошық бар, ол рибосомалардың түзілуіне қатысады. Митохондриялар: Митохондриялар – жасушаның "энергетикалық станциялары". Олар жасуша үшін қажет энергияны аденозинтрифосфат (АТФ) түрінде өндіреді. Митохондриялар тыныс алу процесін жүзеге асырады, сондықтан олар организмнің энергетикалық қажеттіліктерін қанағаттандыруға қатысады. Эндоплазмалық тор (ЭПТ): Эндоплазмалық тор – мембраналық жүйе, ол тегіс және түйіршікті болып екіге бөлінеді. Түйіршікті ЭПТ рибосомалармен жабдықталған және нәруыз синтезіне қатысады, ал тегіс ЭПТ липидтер мен көмірсулардың синтезіне жауап береді. Рибосомалар: Рибосомалар – нәруыз синтезіне жауап беретін ұсақ органеллалар. Олар цитоплазмада бос күйде немесе түйіршікті эндоплазмалық тордың бетінде орналасады. Гольджи аппараты: Гольджи аппараты – нәруыздарды, липидтерді және басқа да заттарды өңдейтін және оларды жасушаның әртүрлі бөліктеріне тасымалдауға дайындық жасайтын органелла. Ол жасушаның "пошта қызметі" ретінде де

A) Митохондриялар, тыныс алу B) Ядро, ДНҚ сақтау C) Гольджи аппараты, заттарды тасымалдау D) Хлоропластар, фотосинтез E) Лизосомалар, жасушаішілік қорытылу
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «А,В,С» әдісі А - сұрақ қояды. В - жауап береді. С – айтқан жауаптарды бақылайды, толық болмаса толықтырады. Оқушылар топта үшеуден отырады. А — сұрақ қоюшы, В – жауап беруші, С — бақылаушы рөлін атқарады. Бақылаушы қажетті жерлерін түртіп алып, әңгіме соңында қорытынды береді. Оқушылар осы сұрақтарға жазбаша стикерге жауап береді. Ұсыныс, тілектерін айтады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Жасуша мембранасы: Құрылымы мен тасымалдау механизмдері
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға жасуша мембранасының құрылымы мен оның функцияларын, сондай-ақ, жасуша мембранасы арқылы заттардың тасымалдау механизмдерін түсіндіру. Оқушылардың жасуша мембранасының биологиялық маңыздылығын түсініп, оны нақты мысалдармен байланыстыру қабілеттерін дамыту.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың	Oқушылapмен	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі –

басы	сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Мен басқаның көзімен» Ортаға бір оқушыдан кезекпен шығып, қалған қатысушылар ол жайлы қандай ой - пікірде екенін айтады. Оқушы өзін басқаның көзімен қандай адам екенін анықтайды.		түсті доптар
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Жасуша мембранасы: Құрылымы мен тасымалдау механизмдері Жасуша мембранасы – жасушаның сыртқы қабығы, ол жасушаны қоршаған ортадан бөліп, оның ішіндегі тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Мембрана жасушаның тіршілігі үшін маңызды болып табылатын заттардың ішке енуін және сыртқа шығуын реттейді. Жасуша мембранасының негізгі құрылымы екі қабатты фосфолипидтерден тұрады, сонымен қатар мембранада нәруыздар, көмірсулар және холестерин молекулалары да болады. Жасуша мембранасының құрылымы: Фосфолипидті қабат: Жасуша мембранасының негізгі компоненті – екі қабатты фосфолипидтер. Фосфолипид молекуласының бір бөлігі суға жақын (гидрофильді), ал екінші бөлігі судан қашатын (гидрофобты). Бұл қасиет мембрананың жартылай өткізгіштігін қамтамасыз етеді, яғни кейбір заттар мембрана арқылы еркін өтсе, басқалары өте алмайды. Нәруыздар: Мембранада екі түрлі нәруыздар болады: интегралды (ішкі) және перифериялық (шеткі). Интегралды нәруыздар мембранадан толық өтеді және заттардың тасымалдауында маңызды рөл атқарады. Перифериялық нәруыздар мембрананың бетінде орналасып, жасушаішілік сигналдарды тасымалдайды. Холестерин: Холестерин молекулалары мембрананың қаттылығын реттеп, оның икемділігін сақтауға көмектеседі.

4. Көмірсулар:

Мембрана бетінде орналасқан көмірсулар жасушаның тану процестеріне қатысады және жасушааралық байланысқа жауап береді.

Жасуша мембранасы арқылы заттардың тасымалдану механизмдері:

1. Диффузия:

Диффузия – молекулалардың концентрациясы жоғары жерден

концентрациясы төмен жерге қарай өздігінен тасымалдану процесі. Бұл процесс энергия жұмсамайды және оттегі мен көмірқышқыл газы сияқты ұсақ молекулалардың мембрана арқылы өтуіне мүмкіндік береді.

2. Осмос:

Осмос – судың жартылай өткізгіш мембрана арқылы концентрациясы төмен ерітіндіден концентрациясы жоғары ерітіндіге қарай өтуі. Бұл процесс жасушаның су балансын сақтауда маңызды рөл атқарады.

3. Белсенді тасымалдау:

Белсенді тасымалдау – молекулалардың концентрациясы төмен жерден

концентрациясы жоғары жерге қарай энергия жұмсап тасымалдану процесі.

Бұл процесс үшін АТФ энергиясы қажет және ірі молекулалар мен иондардың мембрана арқылы өтуін қамтамасыз етеді.

4. Фагоцитоз және пиноцитоз:

Бұл процестер арқылы жасуша ірі молекулаларды немесе сұйықтықтарды мембранамен қоршап, оларды жасуша ішіне тасымалдайды. Фагоцитозда қатты заттар, ал пиноцитозда сұйықтықтар тасымалданады.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Мембрананың құрылымын зерттеу

Оқушыларға жасуша мембранасының құрылымын бейнелейтін суретті қарастырып, оның негізгі компоненттерін белгілеу ұсынылады.

Тапсырма:

• Жасуша мембранасының құрылымын бейнелейтін суретті салыңыз.

• Фосфолипид қабаттарын, интегралды және перифериялық нәруыздарды, холестерин және көмірсуларды көрсетіңіз.

• Әрбір компоненттің қысқаша қызметін жазыңыз.

1. Тапсырма: Осмос процесін бақылау

Оқушыларға картоп немесе қиярдың бір бөлігін гипертоникалық (тұзды) ерітіндіге, ал екіншісін гипотоникалық (таза су) ерітіндіге қою тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Картоп немесе қиярдың екі бөлігін кесіңіз.

• Бір бөлігін тұзды ерітіндіге, ал екіншісін таза суға салыңыз.

• 20 минуттан кейін олардың өзгерісін бақылаңыз.

• Қорытынды жасаңыз: қандай ерітіндіде жасушалар суды жоғалтып, қандай ерітіндіде суды сіңіргенін анықтаңыз.

1. Тапсырма (кесте): Тасымалдау механизмдерін салыстыру Оқушыларға төмендегі кестені толтыру тапсырмасы беріледі:

	Тасымалдау механизмі	Энергия жұмсалу	Заттардың бағыты (концентрация градиенті)	Мысалдар
	Диффузия
	Осмос
	Белсенді тасымалдау
	Фагоцитоз
Тапсырма: Кестені толтыру арқылы әрбір тасымалдау механизмінің ерекшеліктерін сипаттаңыз. Тест тапсырмалары: Жасуша мембранасының негізгі компоненті қандай? A) Нәруыздар B) Көмірсулар C) Холестерин D) Фосфолипидтер E) Су Диффузия процесі қалай жүзеге асады? A) Концентрациясы жоғары жерден концентрациясы төмен жерге қарай B) Концентрациясы төмен жерден концентрациясы жоғары жерге қарай C) Тек энергия жұмсалғанда D) Тек нәруыздар арқылы E) Тек осмос арқылы Осмос дегеніміз не? A) Оттегі тасымалдау процесі B) Белсенді тасымалдау процесі C) Су молекулаларының мембрана арқылы өтуі D) Заттардың мембрана арқылы белсенді тасымалдауы E) Көмірсулардың мембрана арқылы өтуі Белсенді тасымалдау процесінің ерекшелігі қандай? A) Энергия жұмсалмайды B) Тек судың тасымалдануы C) Энергия жұмсалады және концентрациясы төмен жерден жоғары жерге тасымалданады D) Тек осмос арқылы жүзеге асады E) Тек фагоцитоз арқылы жүзеге асады Жасуша мембранасындағы холестериннің қызметі қандай? A) Жасушаішілік сигналдарды тасымалдау B) Нәруыздардың синтезі C) Мембрананың қаттылығын және икемділігін реттеу D) Фосфолипидтердің құрылымын өзгерту E) Заттарды тасымалдау

Фагоцитоз процесі қандай заттарды тасымалдайды? A) Сұйықтықтарды B) Ұсақ молекулаларды C) Ірі қатты заттарды D) Газдарды E) Тек нәруыздарды
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Айна» әдісі Оқушылар жұптасып, бір- біріне қарама-қарсы тұрады (немесе партада отырып та болады). Олардың біреуі қолдарымен, аяқтарымен, денесімен, бет-әлпетімен әртүрлі қимылдар жасайды, ал екінші оқушы оларды айна секілді қайталайды: оңды сол қылады, солды оң жасайды. Бір минуттан кейін оқушылар рөлдерімен алмасады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Жасуша бөлінуі: Митоз және мейоз процестері
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға жасуша бөлінуінің екі негізгі түрі – митоз және мейоз процестерін түсіндіру. Бұл процестердің биологиялық маңыздылығын, олардың кезеңдерін және олардың нәтижесінде пайда болатын жасушалардың айырмашылықтарын түсінуге көмектесу.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті

	түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Атомдар мен молекулалар» әдісі Әр қатысушы - жеке атомдар. Жүргізушінің айтуы бойынша атомдар қозғалысқа түседі, бір - бірімен жеңіл қақтығысқа түседі. Жүргізуші қанша атомның қосындысынан молекула құралатынын айтады, сол кезде сол санға сай бірігіп тұра қалу керек. Молекула құрамына кірмей қалғандар ойыннан шығады.		доптар
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Жасуша бөлінуі: Митоз және мейоз процестері Жасуша бөлінуі – тірі организмдердің өсуі, дамуы және көбеюі үшін маңызды процесс. Жасуша бөлінуінің екі негізгі түрі бар: митоз және мейоз. Митоз: Митоз – соматикалық (дене) жасушалардың бөліну процесі. Бұл процесс арқылы бір аналық жасуша екі бірдей жас жасушаға бөлінеді, олардың генетикалық материалы бірдей болады. Митоз бірнеше кезеңдерден тұрады: Профаза: Бұл кезеңде хромосомалар конденсацияланып, көрінеді, ал ядро мембранасы ыдырай бастайды. Метафаза: Хромосомалар жасушаның экваторына орналасып, веретендік жіпшелерге жабысады. Анафаза: Хроматидтер бір-бірінен ажырап, жасушаның қарама-қарсы полюстеріне қарай жылжиды. Телофаза:

Хромосомалар жаңа ядролардың ішіне оралып, жасуша екі бөлікке бөлінеді.

5. Цитокинез:

Цитоплазманың бөлінуі нәтижесінде екі жаңа жасуша пайда болады.

Мейоз:

Мейоз – жыныс жасушаларының (гаметалардың) бөліну процесі. Мейоздың

нәтижесінде төрт генетикалық жағынан әртүрлі гаплоидты жасуша пайда болады. Мейоз екі кезеңге бөлінеді: мейоз I және мейоз II.

1. Мейоз I:

   • Профаза I: Хромосомалар конденсацияланады, жұптасып,

кроссинговер (хромосомалардың учаскелерінің алмасуы) орын алады.

• Метафаза I: Хромосома жұптары экваторға орналасады.

• Анафаза I: Гомологты хромосомалар ажырап, жасушаның қарама- қарсы полюстеріне жылжиды.

• Телофаза I және цитокинез: Екі жасуша пайда болады, әрқайсысында хромосомалардың жартысы болады.

1. Мейоз II: (митозға ұқсас)

   • Профаза II: Хромосомалар қайтадан конденсацияланады.

   • Метафаза II: Хромосомалар экваторға орналасады.

   • Анафаза II: Хроматидтер ажырап, полюстерге жылжиды.

   • Телофаза II және цитокинез: Төрт гаплоидты жасуша пайда болады.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Митоз кезеңдерін бейнелеу

Оқушыларға митоздың әр кезеңін бейнелейтін сурет салу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Митоздың барлық кезеңдерін бейнелейтін сурет салыңыз (профаза, метафаза, анафаза, телофаза).

• Әрбір кезеңді анықтап, хромосомалардың орналасуын және қозғалысын көрсетіңіз.

1. Тапсырма: Мейоздың нәтижелерін зерттеу

Оқушыларға мейоздың бірінші және екінші бөлінуінің нәтижесінде пайда болатын жасушалардың санын және олардың хромосома санын анықтау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Мейоз I және мейоз II нәтижесінде қанша жасуша пайда болатынын және олардың хромосома саны қандай болатынын есептеңіз.

• Бұл жасушалардың митоз арқылы пайда болатын жасушалардан айырмашылығын түсіндіріңіз.

1. Тапсырма (кесте): Митоз бен мейоздың салыстырмалы кестесі

Оқушыларға митоз бен мейоздың айырмашылықтарын сипаттайтын кестені толтыру тапсырмасы беріледі:

Қасиеттері Митоз Мейоз

Бөлінудің кезеңдерінің саны

Пайда болатын жасушалардың саны

Генетикалық материал

Қолданылатын жасушалар

Қорытынды нәтижесі Тапсырма: Кестені толтыру арқылы митоз бен мейоздың негізгі айырмашылықтарын көрсетіңіз. Тест тапсырмалары: Митоз процесі не үшін қажет? A) Жыныс жасушаларын түзу үшін B) Денедегі жасушалардың өсуі және жаңаруы үшін C) Генетикалық әртүрлілік үшін D) Жасушаның ДНҚ-сы өзгеруі үшін E) Жасушаның бөлінуін тоқтату үшін Митоздың қай кезеңінде хромосомалар экваторға орналасады? A) Профаза B) Метафаза C) Анафаза D) Телофаза E) Цитокинез Мейоздың негізгі ерекшелігі қандай? A) Тек бір бөліну процесінен тұрады B) Екі рет бөліну процесі жүреді C) Бір ғана гаплоидты жасуша пайда болады D) Генетикалық материал өзгеріссіз қалады E) Жасуша бөлінбейді Мейоздың қай кезеңінде кроссинговер процесі орын алады? A) Профаза I B) Метафаза I C) Анафаза I D) Профаза II E) Телофаза II Митоздың соңғы нәтижесі қандай? A) Төрт гаплоидты жасуша B) Екі диплоидты жасуша C) Төрт диплоидты жасуша D) Бір гаплоидты жасуша E) Екі гаплоидты жасуша Мейоздың нәтижесінде пайда болатын жасушалардың генетикалық құрамы қалай болады? A) Бірдей B) Әртүрлі C) Диплоидты D) Полиплоидты E) Өзгеріссіз

Сабақтың аяғы

Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату

Өзін-өзі бағалау «Айналмалы бекеттер» әдісі Әр шағын топты бекетте орналастырып, арандататын сұрақты талқылауға және ойларын қағазға немесе тақтаға жазуға 10 минут беріңіз. Уақыт аяқталғанда топ басқа бекетке ауысып алдағы топтың жұмысын жалғастырады. Ауысу әр 10 минут сайын болып тұрады, әр топ барлық позицияларда болып шыққанға және барлық топтардың ойларын ойлап шыққанға дейін жалғаса береді.

бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Энергия алмасу: Фотосинтез және тыныс алу
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға энергия алмасу процестері, соның ішінде фотосинтез және тыныс алу процестері туралы түсінік беру. Оқушылардың осы процестердің биологиялық маңыздылығын түсініп, олардың организмдегі рөлін талдай білу қабілеттерін дамыту.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады,		Түрлі – түсті доптар

	таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	сабақтың мақсаттарымен танысады. Афирмациялар әдісі «Ол жасаған іс менің де қолымнан келеді»,« Мен жетістіктің адамымын»,« Менің жағдайым күннен – күнге жақсаруда»
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Энергия алмасу: Фотосинтез және тыныс алу Энергия алмасу – тірі организмдердің өмір сүруі үшін қажетті процестердің бірі. Бұл процесс арқылы организмдер қоршаған ортадан энергияны алады және оны өздерінің қажеттіліктеріне қарай пайдаланады. Энергия алмасу екі негізгі процеске бөлінеді: фотосинтез және тыныс алу. Фотосинтез: Фотосинтез – бұл процесс арқылы жасыл өсімдіктер, балдырлар және кейбір бактериялар күн сәулесінің энергиясын химиялық энергияға айналдырады. Бұл процесс хлоропластарда жүзеге асады және оның негізгі нәтижесі – органикалық заттар (глюкоза) мен оттегінің түзілуі. Фотосинтездің жалпы теңдеуі: 6CO2+6H2O+Күн сәулесі энергиясы→C6H12O6+6O2 Бұл процесс екі негізгі кезеңнен тұрады: Жарық фазасы: Бұл кезеңде күн сәулесінің энергиясы хлорофилл арқылы сіңіріліп, АТФ және НАДФН молекулалары түрінде энергияға айналады. Бұл молекулалар фотосинтездің келесі кезеңінде қолданылады. Қараңғы фазасы (Кальвин циклі): Бұл кезеңде АТФ және НАДФН энергиясы көмірқышқыл газын глюкозаға айналдыру үшін пайдаланылады. Тыныс алу: Тыныс алу – организмдердің органикалық заттардан энергия алу процесі. Бұл процесс митохондрияларда жүзеге асады және оттегінің қатысуымен жүреді. Тыныс алу процесінің нәтижесінде глюкоза ыдырап, көмірқышқыл газы, су және энергия (АТФ) түзіледі. Тыныс алудың жалпы теңдеуі: C6H12O6+6O2→6CO2+6H2O+Энергия (АТФ) Тыныс алу үш негізгі кезеңнен тұрады: Гликолиз: Бұл кезеңде глюкоза пируватқа дейін ыдырайды және аз мөлшерде АТФ түзіледі. Кребс циклі: Пируват толықтай ыдырап, көмірқышқыл газы бөлінеді және көп мөлшерде НАДН және ФАДН_2 молекулалары түзіледі.

3. Электронды тасымалдау тізбегі: НАДН және ФАДН_2 арқылы тасымалданған электрондар энергиясын АТФ синтезіне пайдаланады.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Фотосинтез процесін моделдеу

Оқушыларға фотосинтездің жарық фазасын моделдеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Жарық фазасында фотосинтездің қалай жүретінін схемалық түрде бейнелеңіз.

• Күн сәулесінің энергиясы, су молекулалары және хлорофилл арасындағы байланыстарды көрсетіңіз.

• Жарық фазасының өнімдерін атаңыз (АТФ және НАДФН).

1. Тапсырма: Тыныс алу процесін салыстыру

Оқушыларға тыныс алудың әр кезеңін және олардың нәтижелерін салыстыру тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Тыныс алудың гликолиз, Кребс циклі және электронды тасымалдау тізбегінің негізгі өнімдерін сипаттаңыз.

• Әрбір кезеңде түзілетін АТФ мөлшерін анықтаңыз.

• Осы кезеңдердегі химиялық өзгерістерді салыстырыңыз.

1. Тапсырма (кесте): Фотосинтез бен тыныс алуды салыстыру

Оқушыларға фотосинтез бен тыныс алу процестерін салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі:

Қасиеттері	Фотосинтез	Тыныс алу
Энергия көзі
Орналасатын органелла
Негізгі өнімдер
Қажетті заттар
Энергияны өндіру/тұтыну

Тапсырма: Кестені толтыру арқылы фотосинтез бен тыныс алу процестерінің айырмашылықтарын көрсетіңіз.

Тест тапсырмалары:

1. Фотосинтездің қай кезеңінде глюкоза түзіледі?

   • A) Жарық фазасы

   • B) Қараңғы фазасы (Кальвин циклі)

   • C) Гликолиз

   • D) Кребс циклі

   • E) Электронды тасымалдау тізбегі

2. Тыныс алу процесінде негізгі энергия көзі қандай?

   • A) Күн сәулесі

   • B) Оттегі

   • C) Глюкоза

   • D) Су

   • E) Көмірқышқыл газы

Тыныс алудың қандай кезеңінде көп мөлшерде АТФ түзіледі? A) Гликолиз B) Кребс циклі C) Электронды тасымалдау тізбегі D) Пируваттың түзілуі E) Қараңғы фазасы Фотосинтездің жарық фазасы қай органеллада өтеді? A) Митохондрия B) Ядро C) Рибосома D) Хлоропласт E) Гольджи аппараты Фотосинтез процесінің нәтижесінде қандай өнімдер түзіледі? A) Көмірқышқыл газы және су B) Глюкоза және оттегі C) АТФ және НАДФН D) Пируват және оттегі E) Сүт қышқылы және су Тыныс алудың Кребс циклінің нәтижесінде қандай зат бөлінеді? A) Оттегі B) Глюкоза C) Көмірқышқыл газы D) Су E) НАДФН
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Аквариум» әдісі «Аквариум әдісі» - балаларға мәселені «қоғам алдында» талқылауға ұсынғандағы диалог формасы. Шағын топ белгілі бір мәселе бойынша диалогті жүргізуге кімге сеніп тапсыруға болатынын таңдайды. Кейде тілек білдірушілер бірнеше болуы мүмкін. Қалған барлық оқушылар көрермен рөлін атқарады. Сондықтан да мұны «аквариум» деп атайды. Барлық сынып алда өз пікірін білдіргені болмаса,		бағалау парақтары

ыстық орындық сияқты. Олар алтын балыққа арналған аквариумда, басқалары оларға сұрақ қойып түсініктемелер сұрай алады және т.б.

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Нәруыздар және олардың құрылымы: Нәруыз синтезі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға нәруыздардың құрылымы мен олардың организмдегі рөлі туралы түсінік беру, сондай-ақ, нәруыз синтезі процесін түсіндіру. Оқушылардың нәруыздардың құрылымдық деңгейлерін және олардың биологиялық маңыздылығын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Таңғажайып дорба» ойыны Дорбада бірнеше жеміс, көкөніс бөліктері бар. Бала көзі жабылып, дорбадағы заттың дәмін татып, оның қай жеміс екенін, дәмі, исі, формасы, түсі жайында ажырата баяндайды.		Түрлі – түсті доптар

Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Нәруыздар және олардың құрылымы: Нәруыз синтезі Нәруыздар – организмдегі маңызды биологиялық молекулалар. Олар дененің құрылымдық элементтері, биохимиялық реакциялардың катализаторлары (ферменттер), тасымалдау және қорғаныс қызметтерін атқарады. Нәруыздар аминқышқылдардан құралған, және олардың құрылымы мен функциялары аминқышқылдардың реттілігіне байланысты болады. Нәруыздардың құрылымдық деңгейлері: Бастапқы құрылым (первичная структура): Аминқышқылдардың тізбектегі реттілігі. Бұл құрылым генетикалық ақпаратқа байланысты анықталады. Екіншілік құрылым (вторичная структура): Полипептидті тізбектің кеңістіктік ұйымдастырылуы, мысалы, альфа- спираль немесе бета-қабат. Бұл құрылым сутектік байланыстар арқылы тұрақтанады. Үшіншілік құрылым (третичная структура): Полипептидті тізбектің одан әрі кеңістікте оралуы. Бұл құрылым нәруыздың функционалды формасы болып табылады және әртүрлі байланыстар арқылы тұрақтанады. Төртіншілік құрылым (четвертичная структура): Бірнеше полипептидті тізбектердің біртұтас комплекс құруы. Мысалы, гемоглобин нәруызының төрт суббірлігі бар. Нәруыз синтезі: Нәруыз синтезі – бұл генетикалық ақпараттың нәруызға айналу процесі, ол екі негізгі кезеңнен тұрады: транскрипция және трансляция. Транскрипция: Бұл кезеңде ДНҚ молекуласының белгілі бір бөлігінен мРНҚ (мессенджер РНҚ) молекуласы синтезделеді. Бұл процесс ядро ішінде жүреді. ДНҚ-ның бір тізбегі мРНҚ үшін үлгі ретінде қызмет етеді. Трансляция: Трансляция кезінде мРНҚ цитоплазмадағы рибосомаға қосылады, және мРНҚ-ның нуклеотидтік реттілігіне сәйкес аминқышқылдар тізбегі (нәруыз) түзіледі. Бұл процеске тРНҚ (транспорттық РНҚ) қатысады, ол аминқышқылдарды рибосомаға тасымалдайды. Практикалық тапсырмалар: 1. Тапсырма: Нәруыз синтезінің кезеңдерін моделдеу Оқушыларға нәруыз синтезінің негізгі кезеңдерін схемалық түрде бейнелеп, оларды түсіндіру тапсырмасы беріледі. Тапсырма:

• Нәруыз синтезінің транскрипция және трансляция кезеңдерін көрсететін схема жасаңыз.

• Әрбір кезеңнің негізгі ерекшеліктерін және олардың қай жерде өтетінін жазыңыз.

• ДНҚ, мРНҚ, тРНҚ және рибосоманың рөлін сипаттаңыз.

2. Тапсырма: Аминқышқылдардың тізбегін анықтау

Оқушыларға мРНҚ-ның белгілі бір тізбегіне сәйкес келетін аминқышқылдар тізбегін анықтау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Оқушыларға мРНҚ тізбегі беріледі, мысалы, "AUG-GCU-CCG-UAA".

• Осы тізбектің сәйкес аминқышқылдарын анықтаңыз (кодон кестесін қолдана отырып).

• Нәтижесінде қандай нәруыздың бастапқы құрылымы пайда болатынын анықтаңыз.

2. Тапсырма (кесте): Нәруыздардың құрылымдық деңгейлерін салыстыру Оқушыларға нәруыздардың құрылымдық деңгейлерін салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі:

Құрылым деңгейі	Қысқаша сипаттамасы	Байланыс түрі
Бастапқы құрылым
Екіншілік құрылым
Үшіншілік құрылым
Төртіншілік құрылым

Тапсырма: Кестені толтыру арқылы нәруыздардың әртүрлі құрылымдық деңгейлерін сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Нәруыздың бастапқы құрылымы дегеніміз не?

   • A) Нәруыз молекуласының кеңістіктегі оралуы

   • B) Бірнеше полипептидтердің бірігуі

   • C) Аминқышқылдар тізбегіндегі аминқышқылдардың реттілігі

   • D) Альфа-спираль немесе бета-қабаттың түзілуі

   • E) Нәруыздың биологиялық қызметі

2. Транскрипция қай жерде жүзеге асады?

   • A) Цитоплазмада

   • B) Митохондрияда

   • C) Рибосомада

   • D) Ядрода

   • E) Гольджи аппаратында

3. Трансляция процесі кезінде қандай молекула аминқышқылдарды тасымалдайды?

   • A) мРНҚ

   • B) тРНҚ

   • C) ДНҚ

D) рРНҚ E) ферменттер Нәруыздың екіншілік құрылымы қандай байланыстар арқылы тұрақтанады? A) Пептидтік байланыстар B) Сутектік байланыстар C) Коваленттік байланыстар D) Иондық байланыстар E) Гидрофобтық әсерлер Нәруыз синтезінің қандай кезеңінде аминқышқылдар тізбегі түзіледі? A) Транскрипция B) Трансляция C) Репликация D) Элонгация E) Терминация Төртіншілік құрылым дегеніміз не? A) Бір аминқышқылдардың реттілігі B) Бірнеше полипептид тізбектерінің бірігуі C) Рибосоманың құрылымы D) Генетикалық ақпараттың берілуі E) Нәруыздың функционалды қасиеттері
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Алфавит» әдісі Оқушылар әрқайсысы алфавиттің бір-бір әрпін алып, жыл көлемінде оқыған материалдарынан өздеріне түскен әріпке сәйкес тақырыптарды айтып шығады. Мысалы, Қорытынды сабақтарда, емтиханға дайындықта, есте сақтауын дамытуда көмекке келеді.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Генетика негіздері: Мендель заңдары

Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары

Сабақтың мақсаты: Оқушыларға генетиканың негізгі заңдарын, соның ішінде Мендель заңдарын түсіндіру. Оқушылардың тұқым қуалаушылықтың негізгі принциптерін және генетикалық белгілердің ұрпақтан ұрпаққа берілуін түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу.	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар
	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	Мен қандай адаммын? әдісі Әр қатысушы өзінің жағымды, жағымсыз қасиеттерін айтады. Сол бойынша қорытынды жүргізіледі.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Генетика негіздері: Мендель заңдары Генетика – организмдердің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігін зерттейтін биологияның бір саласы. Тұқым қуалаушылық – ата-аналарынан ұрпақтарына генетикалық ақпараттың берілуі, ал өзгергіштік – организмдердің арасындағы генетикалық айырмашылықтар. Генетиканың негізін қалаған Грегор Мендельдің тәжірибелері өсімдіктердің (негізінен бұршақтардың) тұқым қуалау ерекшеліктерін зерттеуге негізделген. Мендель тұқым қуалаудың үш негізгі заңын ашты, олар бүгінгі күні де генетиканың негізін құрайды. Мендельдің бірінші заңы – Біркелкілік заңы (Гомозиготтық ереже): Бұл заң бойынша бірдей екі гомозиготалық организмдерді будандастырғанда (мысалы, доминантты гомозиготтар мен рецессивті гомозиготтарды), бірінші ұрпақта (F1) барлық ұрпақтар біркелкі фенотипке ие болады және генотип

бойынша гетерозиготалар болады.

Мендельдің екінші заңы – Ажырау заңы (Гибридтік ажырау):

Бұл заң бойынша гетерозиготалық ұрпақтарды (F1) өзара будандастырғанда екінші ұрпақта (F2) фенотип бойынша 3:1 қатынасында ажырау болады. Генотип бойынша ажырау 1:2:1 қатынасында жүреді.

Мендельдің үшінші заңы – Тәуелсіз комбинация заңы:

Бұл заң бойынша екі немесе одан да көп белгілердің тұқым қуалауында әр белгі өз бетімен тәуелсіз комбинацияланып, ұрпақта әртүрлі комбинациялар түзеді.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Мендель заңдарын моделдеу

Оқушыларға Мендельдің бірінші және екінші заңдарын моделдеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Таза доминантты (AA) және рецессивті (aa) генотиптерді будандастырып, бірінші ұрпақ (F1) фенотипі мен генотипін анықтаңыз.

• Екінші ұрпақ (F2) генотиптерін анықтау үшін F1 гетерозиготаларын (Aa) өзара будандастырыңыз.

• Әрбір ұрпақ үшін фенотип және генотип пропорцияларын жазыңыз.

1. Тапсырма: Тәуелсіз комбинация заңы бойынша белгілерді есептеу

Оқушыларға тәуелсіз комбинация заңы бойынша екі түрлі белгілердің тұқым қуалауын зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Белгілі бір организмнің екі белгісі бар: A (доминантты) және a (рецессивті), B (доминантты) және b (рецессивті).

• ААВВ және ааbb генотиптерін будандастырыңыз, бірінші ұрпақтың (F1) генотипін және фенотипін анықтаңыз.

• F1 ұрпағын өзара будандастырып, екінші ұрпақта (F2) болатын мүмкін комбинацияларды есептеңіз.

1. Тапсырма (кесте): Мендель заңдарына сәйкес белгілердің таралуын есептеу Оқушыларға Мендельдің екінші заңына сәйкес белгілердің таралуын зерттеу кестесін толтыру тапсырмасы беріледі:

Генотиптер	Фенотиптер	F2 ұрпағында байқалатын фенотиптердің қатынасы
АА	Доминирлеуші
Aa	Гетерозиготалы
aa	Рецессивті

Тапсырма: Кестені толтырып, әрбір генотип үшін фенотиптер мен олардың F2 ұрпағында байқалу қатынасын анықтаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Мендельдің бірінші заңы қалай аталады?

   • A) Тәуелсіз комбинация заңы

   • B) Біркелкілік заңы

   • C) Ажырау заңы

   • D) Өзара байланыс заңы

E) Кездейсоқ комбинация заңы Мендельдің екінші заңына сәйкес, гетерозиготалық F1 ұрпағын өзара будандастырғанда F2 ұрпағында қандай қатынас байқалады? o A) 1:2:1 o B) 3:1 o C) 9:3:3:1 o D) 2:1 o E) 1:3 Мендельдің үшінші заңы қандай процесті түсіндіреді? A) Гомозиготалық ұрпақтардың пайда болуын B) Біркелкілікті C) Белгілердің тәуелсіз комбинациясын D) Генотиптердің ажырауын E) Гендердің тұқым қуалауын F2 ұрпағында 3:1 фенотиптік қатынасы қандай заңға сәйкес жүреді? A) Біркелкілік заңы B) Ажырау заңы C) Тәуелсіз комбинация заңы D) Гомологты ажырау заңы E) Генетикалық өзгергіштік заңы Екі белгінің тәуелсіз комбинациялануы кезінде F2 ұрпағында қандай фенотиптік қатынас байқалады? A) 9:3:3:1 B) 1:1 C) 3:1 D) 1:2:1 E) 4:0 Генотиптің қандай комбинациясы гетерозиготалы болады? A) АА B) аа C) Аа D) ВВ E) bb
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Ара ұясы» техникасы Мұғалім жұптағы оқушыларға не білгендігі туралы пікір алмасуды және екі сұрақтан дайындауын тапсырады. Содан кейін әрбір жұп кезектесіп сұрақ қояды, ол сұраққа жауапты мұғалім		бағалау парақтары

немесе басқа оқушылар береді. Сонымен берілген осы техника негізінде мұғалімнің берген мәліметтері қорытындыланылады, өңделеді

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	ДНҚ және РНҚ: Генетикалық ақпараттың берілуі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға ДНҚ және РНҚ молекулаларының құрылымы, қызметі және олардың генетикалық ақпараттың берілуіндегі рөлі туралы түсінік беру. Оқушылардың генетикалық ақпараттың ДНҚ-дан РНҚ-ға берілу процесін түсінуін және осы процестердің маңыздылығын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. Менің қиыншылықтарым Қатысушылар бастарынан өткен қиыншылықтарды естеріне түсіріп, ортаға салады, өзгелермен ой бөліседі.		Түрлі – түсті доптар
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды

	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: ДНҚ және РНҚ: Генетикалық ақпараттың берілуі ДНҚ (дезоксирибонуклеин қышқылы) және РНҚ (рибонуклеин қышқылы) – барлық тірі организмдердегі генетикалық ақпаратты сақтайтын және тасымалдайтын негізгі молекулалар. ДНҚ генетикалық ақпаратты сақтау және келесі ұрпаққа беру функциясын атқарады, ал РНҚ осы ақпаратты белсендіру және нәруыз синтезіне қатысу үшін маңызды рөл атқарады. ДНҚ-ның құрылымы: ДНҚ молекуласы екі тізбектен тұрады, олар спираль түрінде оралып, қос спиральды құрылым түзеді. ДНҚ тізбектері фосфат топтары мен дезоксирибоза қант молекулаларынан тұратын нуклеотидтерден құралған. Нуклеотидтер төрт азоттық негізден тұрады: аденин (A), тимин (T), гуанин (G), және цитозин (C). Аденин тиминмен, ал гуанин цитозинмен сутектік байланыс арқылы қосылып, ДНҚ-ның қос спиральды құрылымын қалыптастырады. РНҚ-ның құрылымы: РНҚ молекуласы бір тізбектен тұрады және оның құрылымы ДНҚ-ға ұқсас, бірақ бірнеше ерекшеліктері бар. РНҚ құрамында рибоза қант молекуласы болады, және тиминнің орнына урацил (U) орналасады. РНҚ-ның негізгі түрлері: мРНҚ (мессенджер РНҚ), тРНҚ (транспорттық РНҚ), және рРНҚ (рибосомалық РНҚ). Генетикалық ақпараттың берілуі: Репликация: ДНҚ-ның екі еселену процесі, бұл процесс жасушаның бөлінуі алдында жүреді. ДНҚ тізбектері ажырап, әрбір тізбекке сәйкес жаңа тізбек синтезделеді. Нәтижесінде екі бірдей ДНҚ молекуласы түзіледі. Транскрипция: Бұл процесс кезінде ДНҚ-ның бір тізбегіндегі ақпарат мРНҚ молекуласына көшіріледі. Транскрипция ядроның ішінде жүреді, және мРНҚ синтезделгеннен кейін ол цитоплазмаға шығып, рибосомаларға қосылады. Трансляция: Трансляция процесінде мРНҚ рибосомаларға қосылып, аминқышқылдардың тізбегі – нәруыз синтезделеді. Бұл процесс үшін тРНҚ аминқышқылдарды рибосомаға тасымалдайды, ал рРНҚ рибосоманың негізгі құрылымдық компоненті болып табылады. Практикалық тапсырмалар: Тапсырма: ДНҚ-ның құрылымын модельдеу Оқушыларға ДНҚ молекуласының қос спиральды құрылымын модельдеу тапсырмасы беріледі. Тапсырма: ДНҚ-ның қос спиральды құрылымын қағаз бетінде салыңыз немесе моделін жасаңыз. Аденин (A) мен тимин (T), гуанин (G) мен цитозин (C) негіздерінің жұптарын көрсетіңіз. ДНҚ-ның екі тізбегін байланыстыратын сутектік байланыстарды белгілеңіз. Тапсырма: Транскрипция және трансляция процестерін зерттеу

Оқушыларға берілген ДНҚ тізбегінен сәйкес келетін мРНҚ және нәруыз тізбегін анықтау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Оқушыларға ДНҚ тізбегі беріледі, мысалы, "TAC-GGC-CTA".

• Осы тізбектен транскрипция нәтижесінде пайда болатын мРНҚ тізбегін анықтаңыз.

• Трансляция нәтижесінде мРНҚ тізбегінен пайда болатын аминқышқылдар тізбегін (нәруыз) анықтаңыз.

3. Тапсырма (кесте): ДНҚ мен РНҚ-ны салыстыру

Оқушыларға ДНҚ мен РНҚ-ның құрылымдық және функционалдық

айырмашылықтарын салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі:

Қасиеттері	ДНҚ	РНҚ
Құрылымы
Азоттық негіздері
Қант молекуласы
Негізгі функциясы
Орналасқан орны

Тапсырма: Кестені толтыру арқылы ДНҚ мен РНҚ-ның құрылымы мен функцияларын салыстырыңыз.

Тест тапсырмалары:

1. ДНҚ молекуласының негізгі функциясы қандай?

   • A) Нәруыз синтезін жүргізу

   • B) Генетикалық ақпаратты сақтау және беру

   • C) Энергия өндіру

   • D) Жасушаның құрылымын құру

   • E) Рибосомаларды құру

2. Транскрипция процесі қай жерде жүреді?

   • A) Цитоплазмада

   • B) Рибосомада

   • C) Митохондрияда

   • D) Ядро ішінде

   • E) Гольджи аппаратында

3. РНҚ молекуласында қандай азоттық негіз бар?

   • A) Тимин

   • B) Аденин

   • C) Гуанин

   • D) Урацил

   • E) Цитозин

4. Трансляция кезінде қандай молекула аминқышқылдарды тасымалдайды?

   • A) мРНҚ

   • B) тРНҚ

   • C) ДНҚ

D) рРНҚ E) Глюкоза ДНҚ репликациясы қандай мақсатта жүзеге асады? A) Жасуша бөлінуі алдында генетикалық ақпаратты екі еселеу B) Нәруыз синтезі үшін C) Энергия өндіру үшін D) Жасуша мембранасын құру үшін E) Рибосомалар синтезі үшін ДНҚ-ның қай құрылымдық компоненттері бір-бірімен сутектік байланыс арқылы байланысады? A) Фосфат топтары B) Дезоксирибоза және рибоза C) Азоттық негіздер D) Нуклеотидтер E) Қант молекулалары
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Арқаға жазылған комплименттер» әдісі Әр оқушының арқасына түйрегішпен (немесе скотчпен) А-4 форматындағы қағаз бекітіледі. Оқушылар сынып ішін аралап жүріп, бір-бірінің арқаларындағы қағаздарға жылы, жұмсақ сөздер жазып, бірін-бірі мақтайды. 2-3 минуттан кейін олар қағаздарын алып, шағын топ ішінде бір-біріне жазылған комплименттерді оқып береді.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Эволюция және табиғи сұрыптау: Дарвин теориясы
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға эволюция және табиғи сұрыптау

мақсаттары

теориясының негіздерін, соның ішінде Чарльз Дарвиннің көзқарастарын түсіндіру. Оқушылардың эволюцияның және табиғи сұрыптаудың биологиялық процестерін түсініп, оларды талдай білу қабілеттерін дамыту.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу.	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар
	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	Есте қалған қызықты оқиға Топ дөңгеленіп отырып, қатысушыларға доп беріледі Допты бір - біріне кезектесіп беріп, есте қалған қызықты оқиғаларды айтады.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Эволюция және табиғи сұрыптау: Дарвин теориясы Эволюция – тірі организмдердің ұзақ уақыт аралығында біртіндеп өзгеруі және дамуы процесі. Бұл процесс арқылы түрлердің әртүрлілігі пайда болып, олардың қоршаған ортаға бейімделуі жүзеге асады. Эволюцияның негізгі механизмі ретінде Чарльз Дарвин табиғи сұрыптау теориясын ұсынды. Дарвиннің табиғи сұрыптау теориясы: Тұқым қуалайтын өзгергіштік: Әрбір организм ата-аналарынан тұқым қуалаған белгілерге ие болады, бірақ осы белгілер әрбір ұрпақта өзгеріп отырады. Бұл өзгерістер мутациялар, гендер комбинациясы және қоршаған орта әсері нәтижесінде пайда болады. Тіршілік үшін күрес: Организмдердің табиғи ортада тірі қалуы мен көбеюі шектеулі ресурстарға байланысты. Ресурстардың шектеулігі организмдер арасында тіршілік үшін

күресті тудырады.

3. Табиғи сұрыптау:

Қоршаған ортаға жақсы бейімделген организмдер тірі қалып, көбею мүмкіндігі жоғары болады. Осылайша, бейімделуші белгілер ұрпақтан ұрпаққа беріліп, таралады.

3. Жаңа түрлердің пайда болуы:

Ұзақ уақыт аралығында табиғи сұрыптау арқылы бір түрден бірнеше жаңа түрлер пайда болуы мүмкін. Бұл эволюция процесінің нәтижесі болып табылады.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Эволюциялық өзгерістерді моделдеу

Оқушыларға табиғи сұрыптау процесінің моделін жасау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Оқушыларға белгілі бір ортада (мысалы, шөл, орман) тіршілік ететін организмдер тобының бейімделуін сипаттаңыз.

• Әртүрлі белгілері бар организмдердің қоршаған ортаға бейімделу қабілетін бағалаңыз (мысалы, түсі, пішіні, мөлшері).

• Белгілі бір уақыт аралығында қандай белгілер табиғи сұрыптау арқылы сақталып, қандай белгілер жойылатынын анықтаңыз.

1. Тапсырма: Дарвин теориясының кезеңдерін түсіндіру

Оқушыларға Дарвиннің табиғи сұрыптау теориясының негізгі кезеңдерін түсіндіру тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Дарвин теориясының төрт негізгі кезеңін түсіндіріп, мысалдар келтіріңіз.

• Әр кезеңнің биологиялық маңыздылығын сипаттаңыз және олардың эволюция процесіндегі рөлін түсіндіріңіз.

1. Тапсырма (кесте): Табиғи сұрыптаудың әсерін зерттеу

Оқушыларға табиғи сұрыптаудың әртүрлі организмдерге әсерін зерттеу және нәтижелерді кестеге толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Организмнің түрі	Қоршаған орта	Бейімделу белгілері	Сұрыптаудың нәтижесі (тірі қалу ықтималдығы)
Тауықтар	Орман	Жасыл қауырсындар	Жоғары
Ақ қояндар	Қарлы орта	Ақ жүн	Жоғары
Қоңыр жәндіктер	Құмды жер	Қоңыр түс	Жоғары

Тапсырма: Кестені толтыру арқылы әртүрлі организмдердің бейімделу белгілері мен табиғи сұрыптау нәтижесін сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Табиғи сұрыптау процесі қандай негізгі факторға байланысты жүреді?

   • A) Қоршаған ортаға бейімделу

   • B) Генетикалық мутациялар

   • C) Организмдердің ішкі құрылымы

D) Экологиялық апаттар E) Географиялық оқшаулау Дарвиннің табиғи сұрыптау теориясына сәйкес, тіршілік үшін күрес немен байланысты? A) Жасушалардың көбеюімен B) Шектеулі ресурстар үшін бәсекелестікпен C) Жаңа түрлердің пайда болуымен D) Гендердің мутациясымен E) Климаттық өзгерістермен Табиғи сұрыптау нәтижесінде қандай процесс жүзеге асады? A) Организмдердің генетикалық материалдары бірдей болады B) Тек күшті организмдер тірі қалады C) Организмдердің бейімделуші белгілері таралады D) Тіршілік үшін күрес тоқтатылады E) Барлық организмдер бірдей тірі қалады Тұқым қуалайтын өзгергіштік дегеніміз не? A) Генетикалық ақпараттың берілуі B) Организмдердің қоршаған ортаға бейімделу қабілеті C) Ата-аналардан ұрпаққа берілетін генетикалық өзгерістер D) Организмдердің физиологиялық өзгерістері E) Популяциядағы белгілердің өзгеруі Эволюцияның нәтижесінде не пайда болуы мүмкін? A) Бірдей организмдер B) Жаңа түрлер C) Тұрақты генетикалық код D) Тіршілік үшін күрес тоқтатылады E) Барлық организмдер бірдей бейімделеді Табиғи сұрыптау қалай жүреді? A) Тек қана кездейсоқ генетикалық өзгерістер нәтижесінде B) Организмдердің қоршаған ортаға жақсы бейімделуі нәтижесінде C) Тек күшті организмдер тірі қалады D) Барлық организмдер бірдей тірі қалады E) Қоршаған ортаға бейімделмеген организмдер көбейеді
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Арқаға сурет салу» Бұл ойында барлық әрекеттерді үнсіз жасау керек. Оқушылар екі топқа бөлініп, бірінің артынан екіншісі тұрып, сап түзейді. Мұғалім ең артында тұрған		бағалау парақтары

оқушыларға бір заттың атауы жазылған қағаз ұсынады (мәселен, алма, алмұрт, жүзім, гүл, кітап, ағаш,автомашина т.б). Тапсырма: соңында тұрған оқушы үндемей, алдында тұрған оқушының арқасына әлгі заттың суретін саусағымен салады. Арқасына сурет салынған оқушы алдында тұрғанның арқасына өзінің арқасына салынған затты салады. Суреттер салынып біткеннен кейін мұғалім соңғы оқушыдан арқасына салынған заттың атын сұрап, оны қағазда жазылғанмен салыстырады.

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адамның биологиялық дамуы: Эмбриология негіздері
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның биологиялық дамуының негіздерін, соның ішінде эмбриологияның негізгі кезеңдерін түсіндіру. Оқушылардың эмбрионның даму кезеңдерін және олардың биологиялық маңыздылығын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады,		Түрлі – түсті доптар

	таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	сабақтың мақсаттарымен танысады. «Ұқсастық шегі» әдісі Қатысушылар жұптасып отырады. Жұбына қарап, ұқсастықты тауып жазады. Ұқсастығын оқып, ой бөліседі
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Адамның биологиялық дамуы: Эмбриология негіздері Эмбриология – организмдердің ұрықтану сәтінен бастап туғанға дейінгі даму процесін зерттейтін ғылым. Адамның эмбрионалды дамуы бірнеше негізгі кезеңдерден тұрады: ұрықтану, зиготаның бөлінуі, гаструляция, органогенез, және феталдық даму. Ұрықтану: Ұрықтану – сперматозоидтың аналық жасушамен қосылып, зигота деп аталатын біржасушалы организмнің пайда болу процесі. Зигота – болашақ организмнің барлық генетикалық ақпаратын сақтайды. Зиготаның бөлінуі: Ұрықтану аяқталғаннан кейін, зигота митоз арқылы бөлініп, бластомералар деп аталатын жасушаларға айналады. Бұл процесс ұрықтың көпжасушалы құрылымға айналуына әкеледі. Бөлінудің соңғы кезеңінде бластоциста деп аталатын көпжасушалы құрылым түзіледі. Гаструляция: Гаструляция – бұл процесс кезінде ұрықтың жасушаларының дифференциациясы басталып, үш негізгі ұрықтық қабаттар (эктодерма, мезодерма, энтодерма) түзіледі. Осы қабаттардан болашақта барлық мүшелер мен тіндер қалыптасады. Органогенез: Органогенез – ұрықтық қабаттардан мүшелер мен жүйелердің дамуы процесі. Бұл кезеңде эмбрионның негізгі мүшелері және жүйелері қалыптасады, соның ішінде жүйке жүйесі, жүрек-қан тамырлары жүйесі және асқорыту жүйесі. Феталдық даму: Феталдық даму кезеңі – ұрықтың органогенезден кейінгі даму кезеңі, бұл кезде барлық мүшелердің өсуі және жетілуі жүреді. Бұл кезең жүктіліктің екінші айынан бастап бала туғанға дейінгі уақытты қамтиды. Практикалық тапсырмалар: Тапсырма: Эмбрионның даму кезеңдерін суреттеу Оқушыларға эмбрионның негізгі даму кезеңдерін бейнелейтін суреттер салу немесе схема жасау тапсырмасы беріледі. Тапсырма:

• Эмбрионның даму кезеңдерін (ұрықтану, зиготаның бөлінуі, гаструляция, органогенез, феталдық даму) көрсететін сурет салыңыз.

• Әр кезеңнің негізгі ерекшеліктерін қысқаша сипаттаңыз.

• Әр кезеңде қандай маңызды құрылымдар дамитынын көрсетіңіз.

2. Тапсырма: Органогенез кезеңін зерттеу

Оқушыларға органогенез кезеңінде дамитын мүшелерді зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Әрбір ұрықтық қабаттан (эктодерма, мезодерма, энтодерма) қандай мүшелер дамитынын анықтаңыз.

• Оларды жазып, органогенез процесіндегі маңыздылығын түсіндіріңіз.

• Мүшелердің дамуының уақыттық ретін анықтаңыз.

3. Тапсырма (кесте): Эмбрионның даму кезеңдерін сипаттау

Оқушыларға эмбрионның даму кезеңдерін сипаттайтын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Даму кезеңі	Негізгі оқиғалар	Қалыптасатын құрылымдар
Ұрықтану	Сперматозоид пен аналық жасушаның қосылуы	Зигота
Зиготаның бөлінуі	Жасушалардың митоз арқылы бөлінуі	Бластоциста
Гаструляция	Ұрықтық қабаттардың түзілуі	Эктодерма, мезодерма, энтодерма
Органогенез	Мүшелер мен жүйелердің дамуы	Жүйке жүйесі, жүрек, асқорыту жүйесі
Феталдық даму	Мүшелердің өсуі және жетілуі	Барлық мүшелердің толық қалыптасуы

Тапсырма: Кестені толтырып, әр кезеңнің негізгі оқиғалары мен қалыптасатын құрылымдарды сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Ұрықтану процесі нәтижесінде не пайда болады?

   • A) Эмбрион

   • B) Зигота

   • C) Бластоциста

   • D) Фетус

   • E) Гамета

2. Зиготаның бөлінуі кезінде қандай процесс жүзеге асады?

   • A) Мейоз

   • B) Апоптоз

   • C) Митоз

   • D) Транскрипция

   • E) Трансляция

Гаструляция кезеңінде не қалыптасады? A) Жыныс жасушалары B) Ұрықтық қабаттар C) Жүрек D) Ми E) Өкпе Органогенез кезінде қандай негізгі процесс жүреді? A) Ұрықтық қабаттардың түзілуі B) Жасушалардың митоз арқылы бөлінуі C) Мүшелер мен жүйелердің дамуы D) Жыныстық жетілу E) Генетикалық ақпараттың берілуі Феталдық даму кезеңі қай уақытта басталады? A) Жүктіліктің бірінші айында B) Жүктіліктің екінші айында C) Бала туған кезде D) Органогенезден кейін E) Жыныстық жетілу кезінде Эктодермадан қандай құрылым дамиды? A) Бұлшықеттер B) Жүрек C) Жүйке жүйесі D) Асқорыту жүйесі E) Өкпе
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Ассоциативті қатар» Мұғалім тақтаға бір сөз немесе сабақтың тақырыбын жазады. Оқушыларға бір бетке тақтаға жазылған сөзден пайда болған пікірлерін жазуды ұсынады. Сабақ тақырыбына қатысты ассоциация-сөздерді бір қатарға жазып шығу керек. Оқушылар сөздерді оқып, артық деп санаған сөздерді алып тастап, сабақ тақырыбын тұжырымдайды.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адам анатомиясы: Ас қорыту жүйесі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның ас қорыту жүйесінің құрылымы мен қызметін түсіндіру. Оқушылардың ас қорыту мүшелерінің қызметін, қоректік заттардың қорытылу процесін және осы жүйенің организм үшін маңыздылығын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Мен саған сенемін» әдісі Әуен ойнап тұрады. Жұп құрып, бір - бірінің көздеріне қарап отырады. «Мен саған сенемін...» өйткені сен жақсы адамсың.		Түрлі – түсті доптар
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Адам анатомиясы: Ас қорыту жүйесі Ас қорыту жүйесі – адамның денесіне қажетті қоректік заттарды алу, оларды сіңіру және қалдықтарды шығару процесін қамтамасыз ететін маңызды жүйе. Ас қорыту жүйесі асқорыту мүшелерінен және ас қорыту бездерінен тұрады. Бұл жүйе астың механикалық және химиялық өңделуін қамтамасыз етеді. Ас қорыту жүйесінің негізгі мүшелері:

1. Ауыз қуысы:

Ауыз қуысы ас қорыту процесінің басталу нүктесі болып табылады. Мұнда астың механикалық (шайнау) және химиялық (сілекей ферменттері арқылы) өңделуі жүреді. Сілекейде альфа-амилаза ферменті крахмалдарды

мальтозаға дейін ыдыратады.

2. Жұтқыншақ және өңеш:

Ауыз қуысында өңделген тағам жұтқыншақ арқылы өңешке өтеді, одан әрі асқазанға бағытталады. Өңеш бұлшықеттері тағамды перистальтика

арқылы жылжытады.

3. Асқазан:

Асқазан – тағамды химиялық өңдеудің негізгі орны. Мұнда тұз қышқылы мен пепсин ферменті нәруыздарды аминқышқылдарға дейін ыдыратады. Асқазанда тағам химусты сұйықтыққа айналады.

4. Ащы ішек:

Ащы ішек – ас қорыту жүйесінің ең ұзын бөлігі. Мұнда тағамның негізгі қорытылуы және қоректік заттардың сіңірілуі жүреді. Бауырдан бөлінетін өт және ұйқы безінен бөлінетін ферменттер қоректік заттарды майлар,

нәруыздар және көмірсуларға дейін ыдыратады.

5. Тоқ ішек:

Тоқ ішекте судың және электролиттердің сіңірілуі жүреді. Қалған қалдықтар фекалийлерге айналады және анус арқылы шығарылады.

Ас қорыту процесі:

Ас қорыту процесі бірнеше кезеңнен тұрады:

1. Механикалық өңдеу:

Ауыз қуысында тағамды шайнау және ұсақтау.

2. Химиялық өңдеу:

Сілекей, асқазан сөлдері, өт және ферменттер арқылы қоректік заттарды ыдырату.

3. Сіңіру:

Ащы ішекте қоректік заттардың қанға сіңірілуі.

4. Қалдықтардың шығарылуы:

Тоқ ішекте қалдықтардың фекалийлерге айналып, анус арқылы шығарылуы.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Ас қорыту мүшелерінің суретін салу

Оқушыларға ас қорыту жүйесінің негізгі мүшелерін бейнелейтін сурет салу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Ас қорыту жүйесінің суретін салыңыз.

• Әрбір мүшені белгілеңіз: ауыз қуысы, өңеш, асқазан, ащы ішек, тоқ ішек.

• Әр мүшенің негізгі қызметін қысқаша сипаттаңыз.

1. Тапсырма: Ас қорыту жүйесінің кезеңдерін сипаттау

Оқушыларға ас қорыту процесінің әр кезеңін сипаттау және оларды дұрыс ретпен орналастыру тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Ас қорыту процесінің механикалық өңдеу, химиялық өңдеу, сіңіру, және қалдықтарды шығару кезеңдерін сипаттаңыз.

• Әр кезеңнің қай жерде және қалай өтетінін түсіндіріңіз.

• Кезеңдерді дұрыс ретімен орналастырыңыз.

1. Тапсырма (кесте): Ас қорыту ферменттерін салыстыру

Оқушыларға ас қорыту процесінде қатысатын негізгі ферменттерді сипаттайтын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Ферменттің атауы	Шығу орны	Әсер ететін субстрат	Ыдырау өнімдері
Альфа-амилаза	Сілекей	Крахмал	Мальтоза
Пепсин	Асқазан	Нәруыздар	Аминқышқылдар
Липаза	Ұйқы безі	Майлар	Глицерин және май қышқылдары
Трипсин	Ұйқы безі	Нәруыздар	Пептидтер

Тапсырма: Кестені толтырып, әр ферменттің қайда өндіріледі, қандай субстратқа әсер етеді және қандай өнімдер түзілетінін сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Ас қорыту процесі қай жерде басталады?

   • A) Асқазанда

   • B) Ащы ішекте

   • C) Тоқ ішекте

   • D) Ауыз қуысында

   • E) Өңеште

2. Асқазанда қандай фермент нәруыздарды ыдыратады?

   • A) Липаза

   • B) Пепсин

   • C) Альфа-амилаза

   • D) Трипсин

   • E) Нуклеаза

3. Ащы ішекте қандай процесс жүреді?

   • A) Механикалық өңдеу

   • B) Химиялық өңдеу және сіңіру

   • C) Сілекей ферменттерінің әсері

   • D) Пепсиннің әсері

   • E) Қалдықтарды шығару

4. Тоқ ішектің негізгі қызметі қандай?

   • A) Майларды ыдырату

   • B) Крахмалдарды мальтозаға дейін ыдырату

   • C) Судың және электролиттердің сіңірілуі

   • D) Нәруыздардың аминқышқылдарға дейін ыдырауы

   • E) Фекалийлерді анус арқылы шығару

5. Ас қорыту процесінде өт қандай рөл атқарады?

A) Крахмалдарды ыдыратады B) Майларды эмульсиялайды C) Нәруыздарды ыдыратады D) Глюкозаны ыдыратады E) Су молекулаларын ыдыратады 6. Өңештің негізгі қызметі қандай? A) Тағамды асқазанға тасымалдау B) Нәруыздарды ыдырату C) Майларды сіңіру D) Сілекейдің бөлінуі E) Тағамды ащы ішекке тасымалдау
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Ассоциацияның көмегімен көрініс Қатысушылар өздерінің есімдерімен қоса бір затты (пикникке алып шығатын немесе қызығушылығына байланысты) ұйқастырып айту керек. Мысалы: Есімім – Жантас, ұнататын сусыным – квас; Есімім – Жанар, ұнататын жемісім – анар т.с.с. Сабақта өтілген ұғымдарды өз есімдерімен байланыстырып айтуларына болады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адам анатомиясы: Тыныс алу жүйесі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның тыныс алу жүйесінің құрылымы мен қызметін түсіндіру. Оқушылардың тыныс алу жүйесінің негізгі мүшелерін, тыныс алу процестерін және олардың организм үшін маңыздылығын түсінуін

қамтамасыз ету.

Сабақтың

барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу.	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар
	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	«Сиқырлы сөздер» ойыны Мұғалім кез - келген өтінішті айтады, ал оқушы оны әдепті түрде айтуы керек. Мысалы: Айнаш, дәптерді бер. «Айнаш, өтінемін дәптерді берші» Ізеттілік туралы ертегі тыңдау.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Адам анатомиясы: Тыныс алу жүйесі Тыныс алу жүйесі – адамның оттегін алуын және көмірқышқыл газын шығаруын қамтамасыз ететін маңызды жүйе. Тыныс алу процесі организмнің тіршілік етуі үшін қажетті энергияны өндіруге мүмкіндік береді. Тыныс алу жүйесі бірнеше негізгі мүшелерден тұрады: мұрын қуысы, жұтқыншақ, көмей, кеңірдек, бронхтар және өкпелер. Тыныс алу жүйесінің негізгі мүшелері: Мұрын қуысы: Мұрын қуысы ауаны ылғалдандырып, жылытып, тазартады. Мұнда ауа шаң-тозаңнан және басқа да зиянды бөлшектерден сүзгіленеді. Жұтқыншақ: Жұтқыншақ – тыныс алу және асқорыту жүйелері үшін ортақ орган. Ауа мұрын қуысынан жұтқыншаққа, одан әрі көмейге өтеді. Көмей: Көмей дыбыс шығару процесіне қатысады және ауаның кеңірдекке өтуін қамтамасыз етеді. Көмейдің құрамында дауыс байламдары орналасқан.

E) Қан айналымын реттеу Өкпе қандай құрылымдардан тұрады? A) Шеміршек сақиналары B) Альвеолалар C) Қан тамырлар D) Бұлшықет талшықтары E) Дауыс байламдары
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Атаулар туралы үш сұрақ» Мұғалім сабақ басында жаңа тақырып бойынша үш терминді тақтаға жазып, оқушыларға осы атауларға қатысты мынандай сұрақтарға жазбаша жауап беруді тапсырады: Қайда? Бұл терминдерді сіз бұрынырақта қайда және қандай мағынада кездестіріп едіңіз? Қалай? Өз тәжірибеңізбен осы атауларды қолданудың мысалдарын келтіре аласыз ба? Қандай? Осы сабақта бұл атаулар қандай қолданыста болады деп ойлайсыз? Әдеттегідей бұл жұмысты оқушылардың жеке, жұппен (шағын топ ішінде) ауызша немесе жазбаша орындауы ықтимал. Содан кейін мұғалім бірнеше оқушының пікірін тыңдайды. Мұғалімнің сұрақтарды шығармашылық тұрғысынан әр сабақта тақырыпқа байланысты өзгертіп отыруы тиімді.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адам анатомиясы: Жүрек-қан тамырлары жүйесі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның жүрек-қан тамырлары жүйесінің құрылымы мен қызметін түсіндіру. Оқушылардың жүрек- қан тамырлары жүйесінің негізгі бөліктерін, қан айналымының маңызын және осы жүйенің организмдегі рөлін түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Ең жақсы» ойыны Қатысушылар екі топқа бөлінеді. Әр топқа мынадай нұсқау беріледі. Берілген мінездеме қай мамандыққа сай екендігін айту қажет. Ең ақшалы, ең жасыл, ең тәтті, ең күлкілі, ең ұсқынсыз, ең қарым - қатынасы күшті,		Түрлі – түсті доптар

		ең жауапты, ең салмақты
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Адам анатомиясы: Жүрек-қан тамырлары жүйесі Жүрек-қан тамырлары жүйесі – адамның денесінде оттегіні, қоректік заттарды және гормондарды тасымалдауды қамтамасыз ететін күрделі жүйе. Бұл жүйе сонымен қатар көмірқышқыл газын және метаболизм өнімдерін шығарады. Жүрек-қан тамырлары жүйесі жүректен, қан тамырларынан (артериялар, капиллярлар, және веналар) және қаннан тұрады. Жүрек: Жүрек – бұлшықеттен құралған қуыс орган, ол қан айналымының негізгі қозғалтқышы болып табылады. Жүрек төрт бөлімнен тұрады: екі жүрекше (оң және сол) және екі қарынша (оң және сол). Жүрекше мен қарынша арасында жүрек қақпақшалары орналасқан, олар қанды бір бағытта өткізеді. Қан тамырлары: Артериялар: Артериялар қанды жүректен дененің әртүрлі бөліктеріне жеткізеді. Олардың қабырғалары қалың және серпімді, бұл жоғары қан қысымына төтеп беруге мүмкіндік береді. Ең ірі артерия – аорта. Капиллярлар: Капиллярлар – ең ұсақ қан тамырлары, олар арқылы оттегі және қоректік заттар тіндерге өтеді, ал көмірқышқыл газы мен метаболизм өнімдері қанға қайта сіңіріледі. Веналар: Веналар қанды жүрекке қайтарып жеткізеді. Олардың қабырғалары жұқа және оларда қақпақшалар бар, бұл қанның кері бағытта ағуын болдырмайды. Қан айналымының екі шеңбері: Үлкен қанайналым шеңбері: Бұл шеңберде қан сол жақ қарыншадан шығып, артериялар арқылы бүкіл денеге таралады, содан кейін веналар арқылы жүректің оң жақ жүрекшесіне қайтады. Кіші қанайналым шеңбері: Бұл шеңберде қан оң жақ қарыншадан шығып, өкпе артериясы арқылы өкпеге жеткізіледі, онда газ алмасу жүреді. Одан кейін оттегімен байытылған қан өкпе веналары арқылы сол жақ жүрекшеге қайтады. Практикалық тапсырмалар: Тапсырма: Жүректің құрылымын бейнелеу Оқушыларға жүректің құрылымын бейнелейтін сурет салу немесе схема жасау тапсырмасы беріледі. Тапсырма: Жүректің төрт бөлімі (оң және сол жүрекше, оң және сол қарынша) және

жүрек қақпақшаларын көрсететін схема жасаңыз.

• Қанның жүрек арқылы өту жолын көрсетіңіз.

• Әр бөлімнің және қақпақшаның атқаратын қызметін сипаттаңыз.

2. Тапсырма: Қан айналымының шеңберлерін түсіндіру

Оқушыларға үлкен және кіші қанайналым шеңберлерін сипаттау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Үлкен және кіші қанайналым шеңберлерін схема түрінде көрсетіңіз.

• Қанның жүрек, өкпе, және дене мүшелері арқылы қалай айналатынын сипаттаңыз.

• Әр шеңбердің қызметін және маңызын түсіндіріңіз.

2. Тапсырма (кесте): Қан тамырларының түрлерін салыстыру

Оқушыларға артериялар, капиллярлар, және веналардың құрылымы мен қызметін сипаттайтын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Қан тамырының түрі	Қызметі	Құрылымдық ерекшеліктері	Қанның бағытталуы
Артериялар	Қанды жүректен алып шығады	Қалың қабырғалар, серпімді	Жүректен дене мүшелеріне қарай
Капиллярлар	Газ және зат алмасу	Өте жұқа қабырғалар	Дененің барлық тіндері
Веналар	Қанды жүрекке қайтарады	Жұқа қабырғалар, қақпақшалар	Дене мүшелерінен жүрекке қарай

Тапсырма: Кестені толтырып, әр қан тамырының құрылымдық ерекшеліктерін және олардың қызметін сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Жүректің қай бөлімі қанды өкпеге жібереді?

   • A) Сол жақ қарынша

   • B) Оң жақ қарынша

   • C) Сол жақ жүрекше

   • D) Оң жақ жүрекше

   • E) Қақпақша

2. Қан қай қан тамыры арқылы жүректен дене мүшелеріне жеткізіледі?

   • A) Вена

   • B) Артерия

   • C) Капилляр

   • D) Лимфа түтігі

   • E) Қақпақша

3. Үлкен қанайналым шеңберінде қан жүректен қай бағытта таралады?

   • A) Жүректен өкпеге

   • B) Жүректен дене мүшелеріне

   • C) Өкпеден жүрекке

   • D) Жүректен асқазанға

E) Жүректен миға Кіші қанайналым шеңберінде қан қай жерде газ алмасуды жүзеге асырады? A) Жүректе B) Бауырда C) Асқазанда D) Өкпеде E) Бүйректе Қан тамырларының қай түрі оттегіні тіндерге жеткізеді? A) Артериялар B) Веналар C) Капиллярлар D) Лимфа түтіктері E) Қақпақшалар Қан тамырларының қай түрі қанды жүрекке қайтарып жеткізеді? A) Артериялар B) Веналар C) Капиллярлар D) Лимфа түтіктері E) Қақпақшалар
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Ашық және Жабық сұрақтар» Жабық сұрақтар пайдалы болуы мүмкін, алайда олар абстрактілі ойлау, талқылау дағдыларын қолдануға септігін тигізбейді және аса түсінікті болмайды. Ашық сұрақтар керісінше әсер етеді, сол арқылы оқу үдерісін жақсартады. Мысалы, Сіз өткен кеште бір жаққа шықтыңыз ба? Сіз кеше мектептен кейін не істедіңіз? Жұмыс үлгісі: Оқушыларға белгілі бір тапсырма берер алдында олардың сұрақтарды анағұрлым анық түсініп, бағалау критерийлерін қанағаттандыру үшін не істеу қажеттігін түсіну		бағалау парақтары

үшін мысалдар келтіріңіз. Оқушылар бағалау критерийлерін қолдана отырып, жұмыс үлгісіне баға қоя алады. Бұл не талап етілетінін және бұл үдеріспен қалай байланыста болатынын түсінуді модельдеуге көмектеседі.

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адам анатомиясы: Жүйке жүйесі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның жүйке жүйесінің құрылымы мен қызметін түсіндіру. Оқушылардың жүйке жүйесінің негізгі бөліктерін, олардың қызметін және осы жүйенің организмдегі маңыздылығын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Жағдайлы волейбол» ойыны Мұғалім әділдік пен әділетсіздікті көрсететін жағдайларды айтады, сол арада дұрыс жауапқа бала допты қағып алады, бұрыс жауапқа қағып алмайды.		Түрлі – түсті доптар
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған

ортасы	түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Адам анатомиясы: Жүйке жүйесі Жүйке жүйесі – адамның организміндегі барлық функцияларды реттейтін және үйлестіретін күрделі жүйе. Ол дененің әртүрлі бөліктері арасындағы ақпарат алмасуды және сыртқы ортадан сигналдарды қабылдауды қамтамасыз етеді. Жүйке жүйесі орталық және перифериялық болып екіге бөлінеді. Орталық жүйке жүйесі (ОЖЖ): ОЖЖ – миды және жұлынды қамтиды. Ми – жүйке жүйесінің негізгі орталығы, ол организмнің барлық функцияларын басқарады. Жұлын – мидан келетін сигналдарды дененің басқа бөліктеріне жеткізетін жол болып табылады. Ми: Ми бірнеше бөлікке бөлінеді: үлкен ми, мишық және ми сабауы. Әрбір бөлік өзіне тән функцияларды орындайды. Үлкен ми ойлау, есту, көру, сөйлеу сияқты функцияларды басқарады. Мишық дененің тепе-теңдігін және қозғалыстарды үйлестіреді. Ми сабауы тыныс алу, жүрек соғысы сияқты өмірлік маңызды функцияларды басқарады. Жұлын: Жұлын рефлекстерді басқару және мидан келген сигналдарды жеткізу үшін жауапты. Ол ми мен дененің әртүрлі бөліктері арасында байланыстырушы рөл атқарады. Перифериялық жүйке жүйесі (ПЖЖ): ПЖЖ ОЖЖ-ден шығып, дененің барлық бөліктеріне таралатын жүйке талшықтарын қамтиды. Бұл жүйке талшықтары сезім мүшелерінен сигналдарды миға және мидан бұлшықеттерге жеткізеді. Соматикалық жүйке жүйесі: Дененің қимыл-қозғалыс функцияларын басқаруға жауап береді. Ол ерікті қозғалыстарды және сыртқы сигналдарға жауап ретінде қозғалыстарды қамтамасыз етеді. Автономды жүйке жүйесі: Организмнің ішкі органдарының жұмысын бақылайды және автоматты түрде реттелетін функцияларды (жүрек соғысы, асқорыту, тыныс алу) қамтамасыз етеді. Автономды жүйке жүйесі симпатикалық және парасимпатикалық болып екіге бөлінеді. Жүйке жүйесінің функциялары: Сигналдарды қабылдау және өңдеу: Жүйке жүйесі сыртқы ортадан және ішкі ортадан сигналдарды қабылдап, оларды өңдейді. Рефлекстік әрекеттер: Жүйке жүйесі дененің тез жауап беруін қамтамасыз ететін рефлекстерді басқарады. Организмнің өмірлік функцияларын бақылау: Жүйке жүйесі жүрек соғысы, тыныс алу, қан қысымы сияқты маңызды функцияларды бақылайды. Практикалық тапсырмалар: 1. Тапсырма: Жүйке жүйесінің құрылымын бейнелеу

Оқушыларға орталық және перифериялық жүйке жүйесінің негізгі бөліктерін бейнелейтін сурет салу немесе схема жасау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Жүйке жүйесінің схемасын жасаңыз.

• Орталық жүйке жүйесінің (ми, жұлын) және перифериялық жүйке жүйесінің негізгі бөліктерін көрсетіңіз.

• Әрбір бөліктің қызметін қысқаша сипаттаңыз.

2. Тапсырма: Жүйке жүйесінің функцияларын сипаттау

Оқушыларға жүйке жүйесінің негізгі функцияларын сипаттау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Жүйке жүйесінің сигналдарды қабылдау, рефлекстік әрекеттер, және организмнің өмірлік функцияларын бақылау функцияларын түсіндіріңіз.

• Әрбір функцияның организм үшін маңызын сипаттаңыз.

• Мысалдар келтіріңіз, мысалы, рефлекстік әрекеттер қалай жүзеге асады.

3. Тапсырма (кесте): Жүйке жүйесінің бөліктерін салыстыру

Оқушыларға орталық және перифериялық жүйке жүйесінің бөліктерін салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Жүйке жүйесінің бөлімі	Құрамдас бөліктері	Қызметі	Орналасқан жері
Орталық жүйке жүйесі	Ми, жұлын	Организмнің негізгі функцияларын басқару	Бас, омыртқа бағанасы
Перифериялық жүйке жүйесі	Жүйке талшықтары, ганглиялар	Сигналдарды жеткізу	Дененің барлық бөліктері
Автономды жүйке жүйесі	Симпатикалық, парасимпатикалық жүйелер	Ішкі органдардың жұмысын басқару	Дененің ішкі органдары

Тапсырма: Кестені толтырып, әр жүйке жүйесінің бөлігінің құрамдас бөліктерін, қызметін және орналасқан жерін сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Жүйке жүйесінің қай бөлімі ми мен жұлынды қамтиды?

   • A) Перифериялық жүйке жүйесі

   • B) Орталық жүйке жүйесі

   • C) Автономды жүйке жүйесі

   • D) Симпатикалық жүйке жүйесі

   • E) Парасимпатикалық жүйке жүйесі

2. Ми қандай функцияларды басқарады?

   • A) Тек қозғалыстарды

   • B) Тек рефлекстерді

   • C) Ойлау, есту, көру, сөйлеу

   • D) Тек тыныс алуды

E) Тек асқорыту процесін Жұлынның негізгі қызметі қандай? A) Тыныс алу функциясын басқару B) Рефлекстерді басқару және сигналдарды жеткізу C) Қан айналымын реттеу D) Гормондар шығару E) Жүйке талшықтарын қалыптастыру Перифериялық жүйке жүйесінің негізгі қызметі қандай? A) Сигналдарды мидан дененің әртүрлі бөліктеріне жеткізу B) Ішкі органдарды қорғау C) Жүрек соғысын басқару D) Қан қысымын реттеу E) Қан құрамын өзгерту Автономды жүйке жүйесі қандай функцияларды бақылайды? A) Ерікті қозғалыстарды B) Ас қорыту және тыныс алу сияқты автоматты функцияларды C) Сыртқы сигналдарды қабылдау D) Көру және есту E) Бұлшық еттердің жиырылуын Ми сабауы қандай функцияларды басқарады? A) Тек ойлау процестері B) Қан айналымы мен тыныс алу сияқты өмірлік маңызды функциялар C) Дене қозғалыстары D) Есту және көру E) Жүйке талшықтарының түзілуі
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Аяқталмаған сөйлем» тәсілі «Мұғалімге жеделхат» тақтасына оқушылар стикер жапсыру арқылы орындалады. Оқушылар өздеріне жақын сөйлемді таңдап, айтылған ойды жалғастырады: бүгінгі сабақта мен....түсіндім, ...білдім, ....көзімді жеткіздім. бүгін сабақта қуантқаны..... мен өзімді үшін мақтар едім.		бағалау парақтары

маған ерекше ұнағаны..... сабақтан соң маған келді. бүгін маған сәті түсті. қызықты болғаны..... қиындық тудырды. менің түсінгенім..... енді мен аламын.

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адам анатомиясы: Бұлшықет және қаңқа жүйесі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның бұлшықет және қаңқа жүйесінің құрылымы мен қызметін түсіндіру. Оқушылардың бұлшықет және қаңқа жүйелерінің негізгі бөліктерін, олардың өзара байланысын және дененің қозғалысы мен тірек қызметіндегі рөлін түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Кездесу» ойыны Жай әуенмен екі шеңбер болып қарама – қарсы айналады, әуен тоқтаған кезде бір - біріне қарап, баланың қасиетін айтады.		Түрлі – түсті доптар
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған

ортасы	түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Адам анатомиясы: Бұлшықет және қаңқа жүйесі Адамның қаңқа жүйесі мен бұлшықет жүйесі дененің қозғалуы, тік тұруы және ішкі органдардың қорғалуы үшін маңызды рөл атқарады. Бұл жүйелер бірігіп, адамның қозғалыс аппаратын құрайды. Қаңқа жүйесі: Қаңқа жүйесі – дененің тірегін құрайтын сүйектер мен олардың қосылыстарынан тұрады. Адамның қаңқасы 206 сүйектен құралған. Қаңқа денеге тірек болып, оны әртүрлі механикалық зақымдардан қорғайды. Қаңқаның негізгі бөліктері: Бас сүйек: Бас сүйек миды қорғайды және бет бөлігін құрайды. Омыртқа бағанасы: Омыртқа бағанасы омыртқалардан тұрады және дененің тік тұруын қамтамасыз етеді. Омыртқа бағанасында жұлын орналасқан. Кеуде қуысы: Кеуде қуысы қабырғалар мен төс сүйегінен құралған және жүрек пен өкпені қорғайды. Жамбас сүйектері: Жамбас сүйектері ішкі органдарды қорғайды және дененің ауырлық орталығын теңестіреді. Қол-аяқ сүйектері: Қол мен аяқ сүйектері дененің қозғалысын қамтамасыз етеді. Бұлшықет жүйесі: Бұлшықет жүйесі – қозғалыс және дене қалпын сақтау үшін жауапты. Адамның бұлшықет жүйесі қаңқа бұлшықеттерінен, тегіс бұлшықеттерден және жүрек бұлшықетінен тұрады. Қаңқа бұлшықеттері: Олар сүйектерге бекініп, ерікті қозғалыстарды қамтамасыз етеді. Қаңқа бұлшықеттері жиырылу арқылы сүйектерді қозғалтады. Тегіс бұлшықеттер: Ішкі органдардың қабырғаларында орналасып, еріксіз қозғалыстарды қамтамасыз етеді (мысалы, асқазанның қимылдары). Жүрек бұлшықеті: Жүрек қабырғасында орналасқан ерекше бұлшықет түрі, ол жүректің соғуын қамтамасыз етеді. Бұлшықет пен қаңқа жүйелерінің өзара байланысы: Бұлшықеттер сүйектерге сіңірлер арқылы бекітіліп, олардың қозғалуы үшін қажетті күшті қамтамасыз етеді. Сүйектер буындар арқылы қосылып, қозғалысты жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бұл жүйелердің үйлесімді жұмысы дененің әртүрлі қозғалыстарын, соның ішінде жүру, отыру, секіру сияқты әрекеттерді жүзеге асырады. Практикалық тапсырмалар: Тапсырма: Қаңқа жүйесінің негізгі бөліктерін бейнелеу Оқушыларға қаңқа жүйесінің негізгі бөліктерін бейнелейтін сурет салу немесе схема жасау тапсырмасы беріледі. Тапсырма: Адамның қаңқа жүйесінің схемасын жасаңыз.

• Қаңқаның негізгі бөліктерін (бас сүйек, омыртқа бағанасы, кеуде қуысы, жамбас сүйектері, қол-аяқ сүйектері) белгілеңіз.

• Әр бөліктің негізгі қызметін қысқаша сипаттаңыз.

2. Тапсырма: Бұлшықеттердің қызметін сипаттау

Оқушыларға негізгі бұлшықет топтарының қызметін сипаттау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Адамның негізгі бұлшықет топтарын (иық, арқа, аяқ, қол бұлшықеттері) сипаттаңыз.

• Әр бұлшықет тобының қызметін түсіндіріңіз (мысалы, иық бұлшықеттері қолды көтеруге көмектеседі).

• Бұлшықеттердің сүйектермен қалай әрекеттесетінін және қандай қозғалыстарды қамтамасыз ететінін түсіндіріңіз.

2. Тапсырма (кесте): Қаңқа және бұлшықет жүйелерінің байланысын зерттеу

Оқушыларға қаңқа және бұлшықет жүйелерінің байланысын сипаттайтын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Қаңқа бөлігі	Бұлшықет тобы	Қозғалыс түрі	Қызметі
Иық сүйегі	Дельта тәрізді бұлшықет	Қолды көтеру	Қолды жоғары көтеру
Жамбас сүйегі	Сан бұлшықеттері	Аяқты бүгу және жазу	Жүру және секіру
Омыртқа бағанасы	Арқа бұлшықеттері	Дене қалпын сақтау	Тік тұру, денені алға немесе артқа еңкею

Тапсырма: Кестені толтырып, әр бұлшықет тобының қаңқаның қай бөлігімен әрекеттесетінін және қандай қозғалыстарды қамтамасыз ететінін сипаттаңыз. Тест тапсырмалары:

1. Қаңқа жүйесінің қай бөлігі дененің тік тұруын қамтамасыз етеді?

   • A) Бас сүйек

   • B) Омыртқа бағанасы

   • C) Қол сүйектері

   • D) Жамбас сүйектері

   • E) Кеуде қуысы

2. Қаңқа бұлшықеттерінің негізгі қызметі қандай?

   • A) Ішкі органдарды қорғау

   • B) Жүректің соғуын қамтамасыз ету

   • C) Еріксіз қозғалыстарды қамтамасыз ету

   • D) Еркін қозғалыстарды қамтамасыз ету

   • E) Асқорыту процесін басқару

3. Жүрек бұлшықеті қай жерде орналасқан?

   • A) Арқада

   • B) Асқазанда

   • C) Жүректе

   • D) Аяқта

E) Қолда Қандай сүйек омыртқа бағанасына жатпайды? A) Мойын омыртқалары B) Арқа омыртқалары C) Бел омыртқалары D) Жамбас сүйектері E) Құйымшақ омыртқалары Бұлшықет тобының қайсысы қолды көтеруге жауап береді? A) Арқа бұлшықеттері B) Иық бұлшықеттері C) Сан бұлшықеттері D) Кеуде бұлшықеттері E) Іш бұлшықеттері Қаңқа бұлшықеттері қай орган арқылы сүйектерге бекітіледі? A) Сіңірлер арқылы B) Лигаменттер арқылы C) Артериялар арқылы D) Нервтер арқылы E) Қантамырлар арқылы
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Әңгімелесетін әріптестер» Өткен сабаққа сілтеме жасауды көздейтін бастапқы немесе бүкіл сыныпқа арналған тапсырма ретінде оқушылар әріптестерімен: жаңа оқылған 3 факті туралы; оларға жеңіл болып көрінгендер туралы оларға қиын болып көрінгендер туралы алдағы уақытта оқығысы келген нәрселер туралы ақпарат алмасады. .		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:

Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адам анатомиясы: Зәр шығару жүйесі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның зәр шығару жүйесінің құрылымы мен қызметін түсіндіру. Оқушылардың зәр шығару жүйесінің негізгі мүшелерін, олардың қызметін және организмнен зиянды заттарды шығару процесін түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу.	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар
	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	«Сиқырлы жұмыртқа» ойыны Әр оқушы жұмыртқа бейнесінде берілген формаларға жаңа зат пайда болатындай етіп, аяқтап сурет салады.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Адам анатомиясы: Зәр шығару жүйесі Зәр шығару жүйесі – организмнен зиянды заттарды, артық сұйықтықты және электролиттерді шығару үшін жауапты маңызды жүйе. Бұл жүйе организмнің ішкі ортасының тұрақтылығын (гомеостазды) сақтауға көмектеседі. Зәр шығару жүйесі бүйректерден, несепағарлардан, қуықтан және несеп шығару өзегінен тұрады. Зәр шығару жүйесінің негізгі мүшелері: 1. Бүйректер: Бүйректер – организмнің сұйықтық және электролит баланстарын реттейтін негізгі орган. Олар қанды сүзгілеп, зәр түзеді. Әрбір бүйректе нефрон деп

аталатын 1 миллионға жуық ұсақ сүзгілер бар. Нефрондарда қанның сүзгілеуі, қажетсіз заттардың жойылуы және қажетті заттардың қайта сіңірілуі жүзеге асады.

2. Несепағарлар:

Бүйректе түзілген зәр несепағарлар арқылы қуыққа өтеді. Несепағарлар – бұлшықетті түтікшелер, олар зәрді қуыққа жеткізеді.

2. Қуық:

Қуық – зәрді уақытша сақтайтын орган. Қуық қабырғасы кеңейіп, зәрді

жинауға мүмкіндік береді. Зәр қуықта белгілі бір деңгейге жеткенде, несеп шығару рефлексі іске қосылады.

2. Несеп шығару өзегі:

Несеп шығару өзегі арқылы зәр қуықтан сыртқы ортаға шығарылады. Ерлер мен әйелдерде несеп шығару өзегінің ұзындығы мен құрылымы әртүрлі.

Зәр шығару процесі:

Зәр шығару процесі бірнеше кезеңнен тұрады:

1. Фильтрация:

Бүйректерде қан сүзгіден өтіп, қажетсіз заттар мен артық сұйықтықтар нефрондарда зәрге айналады.

2. Реабсорбция:

Нефрондарда пайдалы заттар (глюкоза, аминқышқылдар, су) қанға қайта сіңіріледі.

3. Секреция:

Қажетсіз заттар қаннан нефрондарға қайта бөлініп, зәрмен бірге шығарылады.

4. Зәр шығару:

Зәр несепағарлар арқылы қуыққа жиналып, несеп шығару өзегі арқылы сыртқа шығарылады.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Зәр шығару жүйесінің құрылымын бейнелеу

Оқушыларға зәр шығару жүйесінің негізгі мүшелерін бейнелейтін сурет салу немесе схема жасау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Зәр шығару жүйесінің схемасын жасаңыз.

• Әрбір мүшені белгілеңіз: бүйректер, несепағарлар, қуық, несеп шығару өзегі.

• Әр мүшенің негізгі қызметін қысқаша сипаттаңыз.

1. Тапсырма: Бүйректердің қызметін сипаттау

Оқушыларға бүйректердің негізгі қызметтерін және нефронның жұмысын түсіндіру тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Бүйректердің қан сүзу, реабсорбция және секреция функцияларын сипаттаңыз.

• Нефронның құрылымын түсіндіріңіз (гломерула, түтікшелер, жинақтаушы түтікшелер).

• Әрбір кезеңнің организм үшін маңызын сипаттаңыз.

1. Тапсырма (кесте): Зәр шығару процесін сипаттау

Оқушыларға зәр шығару процесінің негізгі кезеңдерін сипаттайтын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Процесс кезеңі	Орындалатын әрекет	Қай жерде өтеді	Маңызы
Фильтрация	Қанды сүзу	Бүйрек гломерулалары	Қажетсіз заттарды және артық сұйықтықты шығару
Реабсорбция	Пайдалы заттарды қайта сіңіру	Бүйрек түтікшелері	Организмге қажетті заттарды сақтау
Секреция	Қажетсіз заттарды шығару	Нефрондар	Зиянды заттарды шығару
Зәр шығару	Зәрді сыртқа шығару	Қуық, несеп шығару өзегі	Артық сұйықтықты және зиянды заттарды шығару

Тапсырма: Кестені толтырып, зәр шығару процесінің әр кезеңін, оның қай жерде өтетінін және организм үшін маңызын сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Зәр қай жерде түзіледі?

   • A) Қуықта

   • B) Несепағарларда

   • C) Бүйректерде

   • D) Несеп шығару өзегінде

   • E) Асқазанда

2. Нефронның негізгі қызметі қандай?

   • A) Қанды сүзу

   • B) Зәрді сақтау

   • C) Қан қысымын реттеу

   • D) Асқорытуға көмектесу

   • E) Тыныс алу процесін қамтамасыз ету

3. Қуықтың негізгі қызметі қандай?

   • A) Қанның сүзгілеуі

   • B) Зәрді уақытша сақтау

   • C) Асқорыту ферменттерін шығару

   • D) Оттегіні тасымалдау

   • E) Гормондарды бөлу

4. Несеп шығару өзегі арқылы зәр қайда жеткізіледі?

   • A) Бүйрекке

   • B) Қуыққа

   • C) Сыртқы ортаға

   • D) Асқазанға

   • E) Қанға

Зәр шығару процесінің қай кезеңінде пайдалы заттар қайта сіңіріледі? A) Фильтрация B) Реабсорбция C) Секреция D) Зәр шығару E) Қанды сүзу Қандай орган артық сұйықтықты және зиянды заттарды организмнен шығарады? A) Асқазан B) Өкпе C) Бүйрек D) Жүрек E) Бауыр
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Әріптер мен сандар» Қатысушыларға мұғалім қалаған әріп не сан айтады. Қай топ 10 санағанша, әртүрлі тәсілмен бірінші құрастырып болса, солар жеңімпаз. Сергіту кезінде немесе жағымды ахуал туғызу сәтінде қолдануға болады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адам анатомиясы: Эндокриндік жүйе
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның эндокриндік жүйесінің құрылымы мен қызметін түсіндіру. Оқушылардың эндокриндік жүйенің негізгі бөліктерін, олардың гормондар өндірудегі рөлін және организмнің әртүрлі функцияларын реттеудегі маңыздылығын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

кезеңі/уақыт
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Өкпені еріту» жаттығуы Тып - тыныш денеңізді бос ұстап отырыңыз. Өзіңізді қаракөлеңкеде театрда отырмын деп есептеңіз Алдыңыздағы шағын сахнаға ( ең жек көретін, көргіңіз келмейтін ) сіз кешіруге тиісті адамды қойыңыз. Мейлі ол сізді қазір ренжітсін, бұрын ренжітсін, қазір өмірде бар болсын, әлде өмірден өтіп кетті ме, оған мән бермеңіз. Көз алдыңызға елестеткенде оның жағдайы жақсы, жүзіне күлкі үйірілген жағдайда болуы керек. Оны бақытты деп біліңіз. Бірнеше минут оның жүзін анық көз алдыңызда ұстап тұрыңыз. Сонан соң барып ол бейнемен қоштасыңыз. Сіз кешірген адам кетісімен сіз өзіңізді сахнаға қойыңыз. Өзіңізді де тек жақсы жағдайда елестетіңіз. Бақытты, күлкі үйірілген жүзбен тұрыңыз. Бұл әлемдегі жақсылық барлығыңызға да тең жететінін ұғыңыз.		Түрлі – түсті доптар
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды

Теориялық мәтін:

Адам анатомиясы: Эндокриндік жүйе

Эндокриндік жүйе – организмнің ішкі орта тұрақтылығын (гомеостазды) сақтауға және әртүрлі функцияларды реттеуге жауап беретін маңызды жүйе. Бұл жүйе

арнайы бездерден тұрады, олар гормондар деп аталатын химиялық заттарды бөліп шығарады. Гормондар қан арқылы организмнің әртүрлі мүшелеріне таралып, олардың қызметін реттейді.

Эндокриндік жүйенің негізгі бөліктері:

1. Гипофиз:

Гипофиз – эндокриндік жүйенің негізгі реттеуші безі. Ол мидың түбінде

орналасқан және әртүрлі гормондар шығарып, басқа эндокриндік бездердің жұмысын бақылайды. Гипофиз гормондары өсуді, зат алмасуды, жыныстық дамуды және организмнің басқа да маңызды функцияларын реттейді.

2. Қалқанша без:

Қалқанша без мойында орналасқан және тироксин, трийодтиронин сияқты гормондар шығарады. Бұл гормондар зат алмасу процесін және энергия

алмасуды реттейді.

3. Бүйрек үсті бездері:

Бүйрек үсті бездері бүйректердің үстінде орналасқан және адреналин, норадреналин, кортизол сияқты гормондар шығарады. Бұл гормондар стресс жағдайында организмнің реакциясын, қан қысымын және метаболизмді реттейді.

4. Ұйқы безі:

Ұйқы безі инсулин және глюкагон гормондарын шығарады. Инсулин қант деңгейін төмендетеді, ал глюкагон қант деңгейін жоғарылатады, осылайша қандағы глюкоза деңгейін тұрақтандырады.

5. Жыныс бездері:

Еркектерде – аталық бездер, әйелдерде – аналық бездер жыныс

гормондарын (тестостерон, эстроген, прогестерон) шығарады, олар жыныстық дамуды және көбею функцияларын реттейді.

Эндокриндік жүйенің қызметі:

1. Гормондарды шығару:

Бездер организмнің қажеттілігіне сәйкес гормондарды шығарып, қан арқылы тасымалдайды.

2. Организмнің реттеу функциялары:

Гормондар организмнің әртүрлі функцияларын реттейді, соның ішінде зат алмасу, өсу, даму, энергия алмасу және стресс жағдайындағы реакциялар.

3. Гомеостазды сақтау:

Гормондар организмнің ішкі ортасының тұрақтылығын сақтауға

көмектеседі, мысалы, қант деңгейі, қан қысымы, дене температурасы.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Эндокриндік жүйенің құрылымын бейнелеу

Оқушыларға эндокриндік жүйенің негізгі бөліктерін бейнелейтін сурет салу немесе схема жасау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Эндокриндік жүйенің схемасын жасаңыз.

• Әрбір безді белгілеңіз: гипофиз, қалқанша без, бүйрек үсті бездері, ұйқы безі, жыныс бездері.

• Әр бездің шығаратын гормондарын және олардың негізгі қызметін қысқаша сипаттаңыз.

1. Тапсырма: Гормондардың қызметін түсіндіру

Оқушыларға эндокриндік жүйенің негізгі гормондарының қызметін сипаттау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Гормондардың қандай қызмет атқаратынын және олардың организмге әсерін түсіндіріңіз.

• Мысалы, инсулин мен глюкагонның қант деңгейіне қалай әсер ететінін сипаттаңыз.

• Әрбір гормонның организмдегі негізгі рөлін түсіндіріңіз.

1. Тапсырма (кесте): Эндокриндік бездер мен гормондарды сипаттау

Оқушыларға эндокриндік бездер мен олардың гормондарын сипаттайтын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Бездің атауы	Шығаратын гормоны	Гормонның қызметі	Организмге әсері
Гипофиз	Өсу гормоны	Өсу мен даму	Организмнің өсуін және дамуын реттейді
Қалқанша без	Тироксин	Зат алмасуды реттеу	Энергия алмасуды және метаболизмді реттейді
Бүйрек үсті бездері	Адреналин	Стресске жауап	Қан қысымын және организмнің реакциясын арттырады
Ұйқы безі	Инсулин	Қант деңгейін төмендету	Қандағы глюкоза деңгейін төмендетеді
Жыныс бездері	Тестостерон/Эстроген	Жыныстық даму	Жыныстық дамуды және көбею функцияларын реттейді

Тапсырма: Кестені толтырып, әр эндокриндік бездің шығаратын гормонын, оның қызметін және организмге әсерін сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Қай эндокриндік без организмнің өсуін және дамуын реттейтін гормон шығарады?

   • A) Қалқанша без

   • B) Гипофиз

   • C) Бүйрек үсті бездері

   • D) Ұйқы безі

   • E) Жыныс бездері

Қай гормон қандағы қант деңгейін төмендетеді? A) Тироксин B) Адреналин C) Инсулин D) Кортизол E) Тестостерон Қай без стресс жағдайында адреналин гормонын бөледі? A) Гипофиз B) Қалқанша без C) Ұйқы безі D) Бүйрек үсті бездері E) Жыныс бездері Қалқанша без қандай гормонды шығарады? A) Тироксин B) Инсулин C) Адреналин D) Өсу гормоны E) Прогестерон Қай гормон жыныстық дамуды реттейді? A) Адреналин B) Инсулин C) Тестостерон/Эстроген D) Кортизол E) Тироксин Гипофиз безінің негізгі қызметі қандай? A) Қант деңгейін реттеу B) Зат алмасуды басқару C) Басқа эндокриндік бездердің жұмысын басқару D) Энергия алмасуды реттеу E) Стресске жауап беру
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Балалар философиясы» Тақырыппен таныстырып, үдерісті түсіндіріңіз. Оқушыларға ынталандыру материалдарын толығымен қарауға бірнеше минут беру керек. Оқушылар шеңберге оралғанда, жауап беруі тиіс тақырыпқа/пәнге қатысты		бағалау парақтары

сұрақтарды ойластыру үшін, оларға бір-екі минут беріледі. Осылайша дауыс беру және сұрақтарды талқылау анықталады. Мұғалім сұрақтарды дұрыс құра отырып, дамытатын сұрақтар қойып немесе әр оқушының қатысуын қамтамасыз ету үшін топпен бірге әрекет ете отырып, делдал ретінде қатысады..

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адамның иммундық жүйесі: Қорғаныс механизмдері
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның иммундық жүйесінің құрылымы мен оның қорғаныс механизмдерін түсіндіру. Оқушылардың иммундық жүйенің негізгі бөліктерін, олардың организмді инфекциялардан және зиянды агенттерден қорғаудағы рөлін түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. Жағымды сөздер. Мақсаты: Өзін - өзі одан әрі ашу, өзін - өзі тану, өзінің және айналасындағылардың		Түрлі – түсті доптар

		психологиялық мінездемесін анықтау және талдау іскерлігін дамыту. Қатысушылар шеңбер бойымен отырады. Жүргізуші жағымды сөздер айта отырып, кез келген біреуге доп лақтырады. Допты алған ойыншы шеңбердегі қатысушылардың кез - келгенін таңдайды да, оған өз жағымды сөзін айтады, ойын жалғаса береді. Жағымды сөздер қысқа бір сөзден тұрса болады.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Адамның иммундық жүйесі: Қорғаныс механизмдері Иммундық жүйе – организмнің инфекциялардан, вирустардан, бактериялардан және басқа да зиянды агенттерден қорғануын қамтамасыз ететін күрделі жүйе. Бұл жүйе әртүрлі жасушалар мен органдардан тұрады, олар бірігіп, организмді сыртқы және ішкі зиянды факторлардан қорғайды. Иммундық жүйенің негізгі бөліктері: Тері және шырышты қабаттар: Бұл организмнің бірінші қорғаныс шебі болып табылады. Тері және шырышты қабаттар инфекцияның организмге енуіне кедергі келтіреді. Оларда микробтарды жоятын арнайы заттар болады. Фагоциттер: Фагоциттер – бұл организмге енген микробтарды, өлі жасушаларды және басқа да бөгде заттарды сіңіріп, жоятын ақ қан жасушалары. Олар иммундық жүйенің маңызды компоненттері болып табылады. Лимфоциттер: Лимфоциттер – иммундық жүйенің негізгі жасушалары, олар екі түрге бөлінеді: Т-лимфоциттер және В-лимфоциттер. Т-лимфоциттер зиянды агенттерді тікелей жояды, ал В-лимфоциттер антиденелерді шығарып, инфекцияларға қарсы күреседі. Антиденелер: Антиденелер – бұл иммундық жүйенің бөгде заттарға қарсы шығарған арнайы белоктары. Олар инфекциялық агенттерді таниды және оларды жою үшін басқа иммундық жасушаларға сигнал береді. Лимфа жүйесі:

Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Батискаф» (Су астын байқайтын құралдармен жабдықталған, өз бетімен қозғалу қасиеті бар терең су камерасы.) Екі топ бір-біріне кезекпен сөздер жасырады. Топтың бір оқушысы қимылмен өз тобына жасырылған сөзді жеткізу керек.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Биосфера: Тіршілік белдеулері мен олардың экологиялық маңызы
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға биосфераның тіршілік белдеулері және олардың экологиялық маңызы туралы түсінік беру. Оқушылардың әртүрлі тіршілік белдеулерінің ерекшеліктерін, экожүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз етудегі рөлін түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.		Түрлі – түсті доптар

	Психологиялық ахуал орнату	«Сәлемдесу» ойыны: Қазір біз сендермен ойын ойнаймыз, қимылды тез жасауларың керек. «Бастаймыз» деген белгі берілгенде, мен қалай амандасу керек екенін айтамын, сонда сендер бір - бірлеріңмен тез - тез амандасасыңдар. Әр адаммен әртүрлі амандасасыңдар. Сонымен, көзбен… қолмен… иықпен… құлақпен… тіземен… иекпен… өкшемен… арқамен.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Биосфера: Тіршілік белдеулері мен олардың экологиялық маңызы Биосфера – жер бетіндегі барлық тіршілік формаларының өмір сүретін ортақ қабаты. Биосферада әртүрлі тіршілік белдеулері (биомдар) бар, олар климаттық жағдайларға, географиялық орындарға және басқа да факторларға байланысты қалыптасады. Әрбір тіршілік белдеуі өзіне тән өсімдіктер мен жануарлар дүниесімен ерекшеленеді. Тіршілік белдеулері: Тропикалық ормандар: Тропикалық ормандар – биосферадағы ең бай экожүйелердің бірі. Бұл белдеуде ылғалдылық пен температура жоғары болып, өсімдіктер мен жануарлардың алуан түрлілігі байқалады. Тропикалық ормандар биологиялық әртүрліліктің орталығы болып табылады және жаһандық климатты реттеуде маңызды рөл атқарады. Шөлдер: Шөлдер – құрғақ климатпен сипатталатын тіршілік белдеуі. Мұнда өсімдіктер мен жануарлар тіршілік ету үшін су тапшылығына бейімделген. Шөлдердегі экологиялық жүйе өте нәзік және климаттық өзгерістерге сезімтал. Саванналар: Саванналар – тропикалық және субтропикалық белдеулерде орналасқан шөпті жазықтар. Бұл белдеуде жылдық жауын-шашын мөлшері орташа, ал өсімдіктердің басым бөлігі шөптерден тұрады. Саванналарда әртүрлі жабайы жануарлар мекендейді, соның ішінде Африканың ірі шөпқоректілері мен жыртқыштары.

Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Баяндама» әдісі Мұғалім оқушыларға мәтінді оқуға, соңынан оның мазмұнын сурет, сызба түрінде беруді ұсынады. Бұл «шпаргалканы» оқушы оң жағындағы көршісіне береді. Енді әрқайсысы өз көршісінің суреттерін не сызбаларын қолдана отырып, осы мәтін бойынша «баяндама» жасайды. «Баяндама» мазмұнын неғұрлым кең ашып, оны қорғап, ең жақсы өрнекті ұсынған оқушы жеңімпаз болады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Экожүйелер: Биогеохимиялық айналымдар
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға экожүйелердегі биогеохимиялық айналымдардың маңызын түсіндіру. Оқушылардың көміртек, азот, су және фосфор айналымдары сияқты негізгі биогеохимиялық процестерді, олардың экожүйелердегі рөлін және организмдер арасындағы өзара байланысты түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың	Oқушылapмен	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі –
басы	сәлемдесу, оқушыларды			түсті
	түгeлдeу, oқушылapдың			доптар
	нaзapын caбaққa aудapу.

	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	«Кім, нені жақсы көреді?» жаттығуы. Барлығы орындықтарға отырады. Кім, нені жақсы көреді солар орындарынан тұрады. Мысалы: Кім балмұздақты жақсы көреді, сол орнынан тұрсын…Кім өзін батырмын деп есептейді?… Кім сары түсті жақсы көреді?… Кім көп тамақ жегенді жақсы көреді?… Кім айнаға қарағанды жақсы көреді? т. б. сұрақтар қоюға болады.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Экожүйелер: Биогеохимиялық айналымдар Биогеохимиялық айналымдар – бұл табиғи процестер, олар арқылы химиялық элементтер және қосылыстар табиғатта айналып жүреді. Бұл айналымдар экожүйелердегі организмдер мен қоршаған орта арасында зат алмасуын қамтамасыз етеді. Биогеохимиялық айналымдар экожүйелердің тұрақтылығын сақтауға және тіршіліктің үздіксіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Негізгі биогеохимиялық айналымдар: Көміртек айналымы: Көміртек – барлық тірі организмдер үшін маңызды элемент. Көміртек айналымы фотосинтез және тыныс алу процестері арқылы жүзеге асады. Өсімдіктер атмосферадан көмірқышқыл газын сіңіріп, оны органикалық заттарға айналдырады, ал жануарлар мен микроорганизмдер тыныс алу арқылы көмірқышқыл газын қайтадан атмосфераға шығарады. Азот айналымы: Азот – нәруыздар мен нуклеин қышқылдарының негізгі компоненті. Азот айналымы атмосфералық азоттың бекітілуінен, аммоний, нитрит және нитрат түріндегі өзгерістерден тұрады. Бұл айналымда нитрофикация және денитрификация процестері маңызды рөл атқарады.

Су айналымы: Су айналымы – гидрологиялық цикл, су атмосферадан жерге түсіп, қайтадан буланып, су айналымының үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Су булану, конденсация, жауын-шашын және ағынды сулар арқылы табиғатта айналып жүреді. Фосфор айналымы: Фосфор – энергия алмасу және генетикалық материалдың қалыптасуы үшін қажетті элемент. Фосфор топырақтан өсімдіктер арқылы қоректік тізбекке енеді, ал жануарлар мен өсімдіктер қалдықтары арқылы қайтадан топыраққа қайтарылады. Биогеохимиялық айналымдардың экологиялық маңызы: Биогеохимиялық айналымдар экожүйелердің тұрақтылығын сақтауға және организмдер арасындағы зат алмасуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұл айналымдар арқылы қажетті элементтер экожүйелерде сақталып, қоршаған ортаға зиян келтірместен қайта қолданылады. Практикалық тапсырмалар: Тапсырма: Биогеохимиялық айналымдардың схемасын жасау Оқушыларға көміртек, азот, су және фосфор айналымдарының схемасын жасау тапсырмасы беріледі. Тапсырма: Көміртек, азот, су және фосфор айналымдарының схемаларын салыңыз. Әрбір айналымның негізгі кезеңдерін көрсетіңіз. Әрбір элементтің табиғаттағы айналымын сипаттаңыз және осы айналымдардың экожүйедегі рөлін түсіндіріңіз. Тапсырма: Биогеохимиялық айналымдардың өзара байланысын сипаттау Оқушыларға биогеохимиялық айналымдардың бір-бірімен қалай байланысты екенін сипаттау тапсырмасы беріледі. Тапсырма: Көміртек және азот айналымдарының экожүйедегі өзара байланысын сипаттаңыз. Мысал ретінде өсімдіктердің фотосинтез және жануарлардың тыныс алу процестерін көрсетіңіз. Бұл айналымдардың экожүйенің тұрақтылығына әсерін түсіндіріңіз. Тапсырма (кесте): Биогеохимиялық айналымдардың сипаттамасы Оқушыларға негізгі биогеохимиялық айналымдарды сипаттайтын кестені толтыру тапсырмасы беріледі. Кесте мысалы:
	Айналымның атауы	Негізгі кезеңдер	Қатысатын организмдер	Экожүйедегі рөлі
	Көміртек айналымы	Фотосинтез, тыныс алу	Өсімдіктер, жануарлар	Органикалық заттарды түзу және қайта пайдалану
	Азот айналымы	Нитрификация, денитрификация	Бактериялар, өсімдіктер	Нәруыздар мен нуклеин қышқылдарының синтезі

E) Тек су айналымы
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «БББ» әдісі Жаңа тақырып бастар алдында оқушылар үш бағаннан тұратын сурет салады - Олар нені біледі? Олар нені білгісі келеді? Олар нені білді? Миға шабуыл өткізгеннен кейін оқушылар алғашқы екі бағанды толтырады және бөлімді оқып біте бастағанда, үшіншіге қайта оралады (немесе бөлімді оқу барысында толтыруы мүмкін). Ұсыным: «Қалайша оқып- үйренетін боламын?» деген қосымша баған қосуға болады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Популяциялар экологиясы: Популяция динамикасы
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға популяцияның динамикасы және оны анықтайтын факторлар туралы түсінік беру. Оқушылардың популяцияның өсуі, азаюы және тұрақтануына әсер ететін факторларды түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың	Oқушылapмен	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі –
басы	сәлемдесу, оқушыларды			түсті
	түгeлдeу, oқушылapдың			доптар
	нaзapын caбaққa aудapу.

	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	«Сантики, Фантики, Лимпопо». Барлығы шеңбер бойымен тұрып, бір баланы таңдайды да бөлменің сыртына шығарады. Шеңбердегі балалардың ішінен бір баланы жүргізуші етіп сайлайды, ол шенбердегі балаларға қозғалыстарды көрсетіп тұрады. Барлық ойыншылар жүргізушінің артынан көрсеткен қимылдарды қайталау керек. Қимылдарды қайталаған кезде жүргізушіге қарамай, білтіртпей жасау керек. Шеңбердегі балалар шапалақ ұрып, «САНТИКИ, ФАНТИКИ, ЛИМПОПО» деп айтып ойынды бастайды. Бөлме сыртында тұрған бала ойыншылардың дауыстарын естіп, бөлмеге кіреді де шеңбердің ортасына тұрып, кім жүргізуші екенін табу керек. Егер жүргізушіні тапса, жүргізуші есіктің сыртына шығады. Ойын сол ретімен жалғасып отырады.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Популяциялар экологиясы: Популяция динамикасы Популяция динамикасы – популяцияның уақыт ішінде өзгеруін зерттейтін экологияның бір бөлігі. Популяция санының өзгеруіне әсер ететін негізгі

факторлар: туылу, өлу, көші-қон және сыртқы орта жағдайлары. Бұл факторлар популяцияның өсуін, тұрақтануын немесе азаюын қамтамасыз етеді.

1. Туылу және өлу:

Популяцияның өсуіне туылу санының өлу санынан жоғары болуы себеп болады.

Егер туылу деңгейі жоғары болса, популяция саны артады, ал егер өлу деңгейі жоғары болса, популяция саны азаяды.

2. Көші-қон:

Популяцияға көшіп келу (иммиграция) және кету (эмиграция) процестері де әсер етеді. Иммиграция популяция санының артуына, эмиграция санының азаюына әкеледі.

3. Сыртқы орта жағдайлары:

Климаттық өзгерістер, тамақтың жетіспеушілігі, аурулар, жыртқыштық және басқа да факторлар популяция санына тікелей әсер етеді. Бұл факторлар популяцияның тұрақтануына немесе санының күрт өзгеруіне әкелуі мүмкін. Популяция динамикасының түрлері:

1. Экспоненциалдық өсу:

Қолайлы жағдайларда популяция саны шексіз артып, экспоненциалды түрде өсуі мүмкін. Бірақ бұл процесс ресурстардың жетіспеушілігіне байланысты шектеледі.

2. Логистикалық өсу:

Популяция өсуі белгілі бір шекке жеткенде тұрақтанады, бұл кезде өсу

жылдамдығы азаяды. Бұл шек қоршаған ортадағы ресурстардың шектеулі болуына байланысты.

3. Тербелістер:

Кейбір популяциялар санының уақыт өте келе циклдік өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Бұл табиғи құбылыстарға, мысалы, тамақ мөлшерінің өзгеруіне немесе климаттық өзгерістерге байланысты.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Популяция өсуінің графигін салу

Оқушыларға популяция өсуінің экспоненциалдық және логистикалық модельдерін график түрінде салу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Популяция өсуінің екі түрлі моделінің (экспоненциалдық және логистикалық) графигін салыңыз.

• Әр графиктің негізгі кезеңдерін белгілеңіз (мысалы, бастапқы өсу, тұрақтану кезеңі).

• Әрбір модельдің сипаттамаларын қысқаша түсіндіріңіз.

1. Тапсырма: Сыртқы факторлардың популяция динамикасына әсерін талдау Оқушыларға сыртқы факторлардың популяция динамикасына әсерін зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Сыртқы факторлардың (азықтың жетіспеушілігі, климаттық өзгерістер, аурулар) бірін таңдап, оның популяция динамикасына әсерін сипаттаңыз.

• Таңдалған фактордың әсерін мысалдармен дәлелдеңіз.

• Бұл фактордың популяция санына қалай әсер ететінін талдаңыз.

1. Тапсырма (кесте): Популяция динамикасына әсер ететін факторларды салыстыру

Оқушыларға популяция динамикасына әсер ететін негізгі факторларды салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Фактор	Популяцияға әсері	Мысалдар	Нәтижесі
Туылу	Популяцияның өсуіне әсер етеді	Жаңа туғандардың санының артуы	Популяция санының артуы
Өлу	Популяцияның азаюына әсер етеді	Қарттардың немесе аурулардан өлім	Популяция санының азаюы
Иммиграция	Популяция санының артуына әсер етеді	Басқа жерден келушілер	Популяция санының артуы
Эмиграция	Популяция санының азаюына әсер етеді	Басқа жерге кетушілер	Популяция санының азаюы
Климаттық өзгерістер	Сыртқы ортаның өзгеруі	Ауа температурасының өзгеруі	Популяция санының өзгеруі

Тапсырма: Кестені толтырып, әрбір фактордың популяция динамикасына әсерін және нәтижесін сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Популяцияның экспоненциалды өсуі қандай жағдайда орын алады?

   • A) Ресурстар шектеулі болғанда

   • B) Сыртқы факторлар әсер еткенде

   • C) Ресурстар жеткілікті және шектеусіз болғанда

   • D) Климаттық өзгерістер болғанда

   • E) Туылу деңгейі төмен болғанда

2. Логистикалық өсу моделі қандай кезде байқалады?

   • A) Популяция саны шексіз артып жатқанда

   • B) Популяция саны тұрақтанып, өсу шектелгенде

   • C) Өлу деңгейі жоғары болғанда

   • D) Иммиграция деңгейі төмен болғанда

   • E) Эмиграция саны жоғары болғанда

3. Сыртқы факторлардың қайсысы популяция санына әсер етуі мүмкін?

   • A) Туылу ғана

   • B) Өлу ғана

   • C) Климаттық өзгерістер, аурулар

   • D) Иммиграция ғана

   • E) Эмиграция ғана

4. Популяция динамикасы дегеніміз не?

   • A) Популяцияның көші-қон қозғалысы

   • B) Популяцияның өсуі, азаюы және тұрақтануы

   • C) Жануарлардың тіршілік ету аумағын өзгертуі

   • D) Туылу мен өлімнің қатынасы

E) Экожүйенің биологиялық әртүрлілігі Көші-қонның популяция динамикасына әсері қандай? A) Тек популяция санының азаюына әкеледі B) Тек популяция санының артуына әкеледі C) Иммиграция санының артуы популяция санының өсуіне, эмиграция санының артуы азаюына әкеледі D) Популяция санына әсер етпейді E) Тек туылу деңгейін төмендетеді Қандай фактор популяция санының уақыт өте келе циклдік өзгерістерге ұшырауына себеп болуы мүмкін? A) Ресурстардың шектеулі болуы B) Иммиграцияның төмендеуі C) Табиғи құбылыстар (мысалы, тамақ мөлшерінің өзгеруі) D) Климаттық тұрақтылық E) Туылу деңгейінің тұрақтылығы
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Блиц кездесу» әдісі Екі әріптес біреуі тақтаға, ал екіншісі қарама-қарсы жаққа қарап отырады. Бірінші қатысушыда келесі әріптесіне өтпей тұрып, төменде келтірілген негізгі сөзді(дерді) түсіндіру үшін бар-жоғы 30 секунды бар –мұғалім түсіндіру үшін негізгі сөзді мысал ретінде келтіреді.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Экология және қоршаған орта: Адамның экологиялық ізі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамның экологиялық ізі және оның қоршаған ортаға әсері туралы түсінік беру. Оқушылардың

экологиялық ізді есептеу әдістерін, адамның табиғатқа тигізетін әсерін және оны азайту жолдарын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу.	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар
	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	«Қолдағы хат» әдісі Әрқайсысы өзіне серігін таңдап, қарама - қарсы тұра қалады. Бойы ұзындау бала, көзін жұмып тұру керек. Егер бойлары бірдей болса, кімнің жасы үлкен (туған күні 1 - 2 айға ертерек) бала көзін жұмады. Көзін жұмып тұрған бала қолын алға созып тұрады. Көзі ашық бала соның алақанына хат жаза бастайды, жеке тұрған баспа әріптерді. «Соқыр» ойыншы сол әріптерді табуға тырысып, не оқығанын айтып беру керек. Бір әріпті жазғаннан кейін клесіні жазар алдында бұрын жазылған әріпті өшіріп тастап отыру керек.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Экология және қоршаған орта: Адамның экологиялық ізі Адамның экологиялық ізі – бұл адамның табиғат ресурстарын пайдалануымен

және қоршаған ортаға тигізетін әсерімен өлшенетін көрсеткіш. Экологиялық із адамның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін табиғаттан алатын ресурстарының және шығарылатын қалдықтарының мөлшерін көрсетеді. Бұл көрсеткіш жердің адамзаттың барлық қажеттіліктерін қамтамасыз етуге қаншалықты қабілетті екенін бағалауға мүмкіндік береді.

Экологиялық іздің негізгі компоненттері:

1. Энергия пайдалану:

Адамдар энергияны тұрмыстық қажеттіліктерін қанағаттандыру, өндірістік процестер, көлік және басқа да қызметтер үшін пайдаланады. Энергияның негізгі көздері көмір, мұнай, табиғи газ сияқты қазба отындарынан тұрады.

Бұл отындар атмосфераға парниктік газдарды шығарып, климаттың өзгеруіне ықпал етеді.

2. Тұтыну және қалдықтар:

Адамдардың тұтынатын өнімдері мен қызметтері, олардың қалдықтары экологиялық іздің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл қалдықтар

топыраққа, суға және ауаға әсер етіп, табиғи экожүйелердің тұрақтылығына кері әсерін тигізеді.

3. Табиғат ресурстарын пайдалану:

Ормандарды кесу, жерді пайдалану, суды тұтыну және басқа да табиғат ресурстарын пайдалану экологиялық іздің көлемін ұлғайтады. Бұл

процестер табиғи ресурстардың сарқылуына және биологиялық әртүрліліктің жоғалуына алып келеді.

Экологиялық ізді азайту жолдары:

1. Энергияны тиімді пайдалану:

Қайта қалпына келетін энергия көздерін (күн, жел) пайдалану, энергия үнемдеу шараларын қолдану және энергияны тиімді пайдалану экологиялық ізді азайтады.

2. Қалдықтарды азайту:

Қайта өңдеу, қайта пайдалану, қалдықтарды бөліп жинау және органикалық қалдықтарды компосттау экологиялық іздің азаюына көмектеседі.

3. Жерді ұтымды пайдалану:

Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығының тұрақты әдістерін қолдану, табиғи экожүйелерді қорғау және қалпына келтіру экологиялық ізді азайтады.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Өзіңіздің экологиялық ізіңізді есептеу

Оқушыларға өздерінің экологиялық іздерін есептеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Онлайн экологиялық ізді есептеу калькуляторын пайдаланып, өзіңіздің экологиялық ізіңізді есептеңіз (мысалы, қанша жер ауданы сіздің қажеттіліктеріңізді қанағаттандыру үшін қажет).

• Есептеу нәтижелерін сыныпта талқылаңыз.

• Сіздің экологиялық ізді азайту үшін қандай шараларды қолдануға болатындығын ойластырыңыз.

1. Тапсырма: Энергияны тиімді пайдалану жолдарын зерттеу

Оқушыларға энергияны тиімді пайдалану әдістерін зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Күнделікті өмірде энергияны үнемдеу үшін қолдануға болатын 5 тиімді әдісті сипаттаңыз (мысалы, энергия үнемдейтін шамдар, үйдегі жылуды сақтау, күн энергиясын пайдалану).

• Әр әдістің экологиялық ізге қалай әсер ететінін талдаңыз.

• Энергияны тиімді пайдалану арқылы қаншалықты экологиялық ізді азайтуға болатынын бағалаңыз.

1. Тапсырма (кесте): Табиғат ресурстарын пайдалану және қалдықтардың әсерін зерттеу

Оқушыларға табиғат ресурстарын пайдалану мен қалдықтардың экологиялық ізге әсерін сипаттайтын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Ресурстарды пайдалану	Қалдық түрі	Қоршаған ортаға әсері	Экологиялық ізді азайту шаралары
Орманды кесу	Ағаш қалдықтары	Топырақтың эрозиясы, биологиялық әртүрліліктің азаюы	Орманды қайта қалпына келтіру, ағашты тиімді пайдалану
Суды шамадан тыс тұтыну	Ластанған су	Су ресурстарының сарқылуы, су экожүйелерінің бұзылуы	Су үнемдеу технологияларын қолдану, су қайта өңдеу
Қазба отындарын пайдалану	Парниктік газдар	Климаттың өзгеруі, ауа ластануы	Қайта қалпына келетін энергия көздеріне көшу

Тапсырма: Кестені толтырып, әрбір ресурстарды пайдалану түрінің қоршаған ортаға әсерін және экологиялық ізді азайту шараларын сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Адамның экологиялық ізі не нәрсені көрсетеді?

   • A) Табиғат ресурстарын қолдану деңгейін

   • B) Адамдардың өмір сүру деңгейін

   • C) Өнеркәсіптік өнімдер өндірісін

   • D) Климаттың өзгеру деңгейін

   • E) Жердің биологиялық әртүрлілігін

2. Экологиялық іздің негізгі компоненттерінің бірі қандай?

   • A) Әлеуметтік факторлар

   • B) Экономикалық өсім

   • C) Энергияны пайдалану

   • D) Жануарлар популяциясы

   • E) Қала тұрғындары саны

3. Қайсысы экологиялық ізді азайтуға көмектеседі?

   • A) Қазба отындарын көп пайдалану

   • B) Қайта өңдеу және қалдықтарды бөлу

   • C) Орманды кесу

D) Су ресурстарын шамадан тыс пайдалану E) Жаңа өнеркәсіптерді салу Энергияны тиімді пайдалану қандай жолмен экологиялық ізді азайтады? A) Энергияның тиімділігін арттыру арқылы B) Табиғат ресурстарын сарқылту арқылы C) Өндірісті арттыру арқылы D) Климаттың өзгеруіне ықпал ету арқылы E) Қалдықтардың көбеюін қамтамасыз ету арқылы Орманды кесудің экологиялық әсері қандай? A) Өнеркәсіптік өндірістің артуы B) Биологиялық әртүрліліктің жоғалуы C) Су ресурстарының молаюы D) Климаттың тұрақтылығы E) Ауыл шаруашылығының кеңеюі Табиғат ресурстарын дұрыс пайдалану нені қамтамасыз етеді? A) Экологиялық іздің артуын B) Жердің сарқылуын C) Экожүйелердің тұрақтылығын D) Жаңа қалалардың салынуын E) Қоршаған ортаның ластануын
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Блок ортасында бағалау» Блоктың соңында бағалаған жағдайда, сізге оқушылар жолықтырған немесе жалпыға ортақ түсінбеушілік тудырған саладағы проблемаларды қарастыруға уақыт жетпей қалуы мүмкін. Бөлімді оқу барысында бағалауға уақыт беру (мысалы, 7 сабақтың бесінші сабағында) мәселені қарастыруға, ұғынуға және қайталауға мүмкіндік береді. Бұл, сонымен қатар, мұғалімге үдерісті дәлелдермен бекіте отырып, назарын түсінбеушілік туғызған салаларға аударуына мүмкіндік береді.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Су экожүйелері: Су қоймаларының биологиясы
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға су экожүйелерінің құрылымы мен қызметін түсіндіру. Оқушылардың су қоймаларының биологиялық әртүрлілігі, организмдер арасындағы өзара байланыстар және су экожүйелерінің тұрақтылығын қамтамасыз етудегі рөлі туралы түсініктерін қалыптастыру.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Көңіл - күй неге ұқсас». Ойыншылар олардың бүгінгі көңіл - күйлері неге (қай жыл мезгіліне, ауа райына, табиғаттың құбылысына) ұқсас екенін айтып береді. Ойынды үлкен дер бастаса жақсы болар еді: «Менің қазіргі көңіл - күйім көгілдір аспандағы жылы, жұмсақ күннің көзіне ұқсайды, ал сенің ше?». Жаттығу шеңбер бойымен жалғаса береді. Ойынның сонында жауаптар қорытындыланады,		Түрлі – түсті доптар

		бүгінгі шеңберіміздегі балалардың көңіл - күйі қандай екен: қайғылы, көңілді, күлкілі, ызаланған т. б. Жауаптардың қорытындысын шығарған кезде, жаман ауа райы, суық, жанбыр, түнерген аспан сияқты элементтер агрессивті, қобалжу күйлердің көрсеткіштеріне назар аударыңыз.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Су экожүйелері: Су қоймаларының биологиясы Су экожүйелері – бұл су ортасында тіршілік ететін организмдердің жиынтығы. Су экожүйелері әртүрлі типтерге бөлінеді: тұщы су экожүйелері (өзендер, көлдер, батпақтар) және тұзды су экожүйелері (теңіздер, мұхиттар). Бұл экожүйелердегі биологиялық процестер су қоймаларының физикалық және химиялық жағдайларына байланысты өзгереді. Тұщы су экожүйелері: Өзендер мен бұлақтар: Өзендер мен бұлақтар – ағынды су экожүйелері. Мұнда су үнемі қозғалып тұрады, сондықтан оттегінің мөлшері жоғары. Бұл экожүйеде әртүрлі организмдер – балықтар, шаянтәрізділер, су өсімдіктері – тіршілік етеді. Көлдер мен батпақтар: Көлдер – тұйық су қоймалары, оларда су стационарлы немесе баяу қозғалады. Батпақтарда органикалық заттардың көп мөлшері жиналады, бұл суда тіршілік ететін микроорганизмдердің көбеюіне мүмкіндік береді. Көлдер мен батпақтарда балдырлар, амфибиялар, құстар және басқа да организмдер мекендейді. Тұзды су экожүйелері: Теңіздер мен мұхиттар: Теңіздер мен мұхиттар – тұзды су экожүйелері, олардың көлемі өте үлкен және тереңдігі әртүрлі. Бұл экожүйелерде фитопланктон, зоопланктон, түрлі балықтар, теңіз сүтқоректілері, маржандар және басқа да теңіз организмдері тіршілік етеді. Су экожүйелеріндегі организмдер арасындағы байланыстар: Су экожүйелерінде организмдер арасындағы байланыстар күрделі және өзара тәуелді. Өсімдіктер (продуценттер) күн энергиясын пайдаланып, органикалық заттар түзеді. Олармен шөпқоректілер (консументтер) қоректенеді, ал

жыртқыштар шөпқоректілерді жейді. Организмдердің қалдықтары мен өліктері редуценттер (бактериялар мен саңырауқұлақтар) арқылы ыдырайды.

Су экожүйелерінің экологиялық маңызы:

Су экожүйелері жаһандық су айналымында маңызды рөл атқарады. Олар

көміртек пен оттегін алмасуды реттейді, климатқа әсер етеді және биологиялық әртүрлілікті қолдайды.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Су экожүйелерінің схемасын жасау

Оқушыларға әртүрлі су экожүйелерінің схемасын жасау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Өзендер, көлдер, батпақтар, теңіздер және мұхиттардың схемасын салыңыз.

• Әр экожүйенің негізгі сипаттамаларын көрсетіңіз (мысалы, су қозғалысы, тұз мөлшері, тіршілік ететін организмдер).

• Әр экожүйеде қандай негізгі процестер жүретінін түсіндіріңіз.

1. Тапсырма: Су экожүйелеріндегі қоректік тізбектерді зерттеу

Оқушыларға су экожүйелеріндегі қоректік тізбектерді зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Өзен немесе көл экожүйесінің қоректік тізбегін жасаңыз.

• Әрбір тізбек мүшесін белгілеңіз: продуценттер, консументтер (шөпқоректілер, жыртқыштар), редуценттер.

• Әрбір организмнің экожүйедегі рөлін сипаттаңыз және олардың арасындағы өзара байланысты түсіндіріңіз.

1. Тапсырма (кесте): Су экожүйелерінің ерекшеліктерін салыстыру

Оқушыларға әртүрлі су экожүйелерінің сипаттамаларын көрсететін кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Экожүйе түрі	Су қозғалысы	Тұз мөлшері	Негізгі организмдер	Экологиялық маңызы
Өзен	Жылдам	Төмен	Балықтар, су өсімдіктері	Оттегінің жоғары мөлшері
Көл	Баяу немесе стационарлы	Төмен	Балдырлар, амфибиялар	Биологиялық әртүрлілік
Теңіз	Толқындар, ағыстар	Жоғары	Фитопланктон, зоопланктон, балықтар	Климатқа әсер ету, көміртек алмасуы

Тапсырма: Кестені толтырып, әрбір су экожүйесінің ерекшеліктерін және олардың экологиялық маңызын сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Өзендердегі су қозғалысы қандай әсер етеді?

   • A) Судың тұз мөлшерін арттырады

   • B) Су температурасының төмендеуіне

   • C) Оттегінің мөлшерін арттырады

   • D) Судың ластануына

E) Тұщы су көлемін азайтады Қай су экожүйесі ең жоғары тұз мөлшеріне ие? A) Көлдер B) Өзендер C) Батпақтар D) Мұхиттар E) Жер асты сулары Қандай организмдер су экожүйелерінде продуценттер болып табылады? A) Жыртқыштар B) Балықтар C) Фитопланктон D) Су қоңыздары E) Бақалар Теңіздер мен мұхиттардың экологиялық маңызы қандай? A) Ауыл шаруашылығын дамыту B) Жергілікті климатқа әсер ету C) Құрлықтағы организмдердің тіршілігін қамтамасыз ету D) Көміртек пен оттегін алмасуды реттеу E) Жер асты суларын толықтыру Қай экожүйеде су стационарлы немесе баяу қозғалады? A) Өзендер B) Көлдер C) Мұхиттар D) Теңіздер E) Жер асты сулары Редуценттердің су экожүйесіндегі рөлі қандай? A) Оттегіні шығару B) Организмдердің ыдырауын және қоректік заттарды қайта айналымға енгізу C) Органикалық заттарды синтездеу D) Су қозғалысын қамтамасыз ету E) Тұзды суларды тұщы ету
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Боди-арт» Барлық қатысушылар бірінің артына бірі тұрады. Соңғы ойыншы алдыңғының арқасына өзі қалаған суретті салады, ол ойыншы ненің суретін сезінгенін өзінің алдындағы оқушыға		бағалау парақтары

салады. Осылайша алдыңғы қатысушыға дейін сурет салу жалғасады. Соңғы және бірінші баланыңсуреттері салыстырылып, кімнің тұсынан ағаттық кеткені анықталады. Жағымды ахуал туады. Екі қатарға тұрып, қай қатардың нәтижесі әрі тез, әрі дұрыс болғандығын салыстырып, жарыстыруға да болады.

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Құрлық экожүйелері: Ормандар мен шөлдер
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға құрлық экожүйелерінің негізгі түрлері – ормандар мен шөлдер туралы түсінік беру. Оқушылардың ормандар мен шөлдердің экологиялық маңызы, олардағы тіршілік ететін организмдердің ерекшеліктері және осы экожүйелердің тұрақтылығын сақтау жолдарын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Тасбақалардың жүгірісі».		Түрлі – түсті доптар

		Бұл жүгірудің еркекшелігі, мәреге ең соңғы келген ойыншы жеңеді. Ойыншылар бөлменің бір жағына қатарлап тұрады, содан соң қарама - қарсы жаққа «жүгіреді». Бір орында тұруға болмайды. Барлығы қимыл - қозғалыста болуы қажет. Қимылдары баяу болады. Ең соңғы мәреге жеткен «тасбақа» жеңіске ие болады.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Құрлық экожүйелері: Ормандар мен шөлдер Құрлық экожүйелері жер бетіндегі әртүрлі климаттық аймақтарда орналасқан. Бұл экожүйелердің әрқайсысы өзіндік ерекшеліктерге ие және организмдердің тіршілігіне қолайлы жағдайлармен сипатталады. Ең маңызды құрлық экожүйелерінің бірі – ормандар мен шөлдер. Ормандар: Ормандар – әлемдегі ең биологиялық алуан түрлі экожүйелердің бірі. Олар үлкен аумақты алып жатыр және көптеген өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің мекендейтін орны болып табылады. Ормандар климатты реттеуде, оттегі өндіруде және көмірқышқыл газын сіңіруде маңызды рөл атқарады. Тропикалық ормандар: Тропикалық ормандар – ылғалдылығы жоғары, мәңгі жасыл ағаштар өсетін экожүйе. Бұл ормандарда өсімдіктер мен жануарлардың сансыз түрлері кездеседі. Тропикалық ормандар биосфераның «өкпесі» деп аталады, себебі олар көп мөлшерде оттегін өндіреді. Қылқан жапырақты ормандар (тайга): Тайга – суық климатта орналасқан қылқан жапырақты ағаштардан тұратын орман. Бұл орман типінде қысы қатал, ал жазғы уақыт қысқа болады. Тайгада аюлар, бұғылар, және қасқырлар сияқты суыққа төзімді жануарлар тіршілік етеді. Шөлдер: Шөлдер – өте құрғақ климатымен ерекшеленетін экожүйе. Мұнда жауын-шашын мөлшері аз, күндізгі температура жоғары, ал түнде суық болуы мүмкін. Шөлдердегі өсімдіктер мен жануарлар осы қатал жағдайларға бейімделген. Құмды шөлдер:

Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Борт журналы» «Борт журналы» - тақырыпты оқып үйренуде өз ойларын жазуға үйретудің әртүрлі әдіс-тәсілдерін қамтитын жалпылама атауы. «Борт журналы» қарапайым түрде мәтінді оқу алдында және оқу материалымен танысқан соң қолданылады. Оқушылар келесі сұрақтарға жауап жазады: Берілген тақырып бойынша маған не белгілі? Мен не білемін? Мәтіннен қандай жаңалық туралы білдім?		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Микроорганизмдер: Вирустар, бактериялар және саңырауқұлақтар
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға микроорганизмдер – вирустар, бактериялар және саңырауқұлақтар туралы түсінік беру. Оқушылардың бұл микроорганизмдердің құрылымы, тіршілік ету ерекшеліктері және олардың қоршаған орта мен адам денсаулығына әсері туралы білімдерін қалыптастыру.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар

	нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Көкөністер арқылы ұрысамыз» Бұл ойында балалар ұрысқан кезде бір - біріне жаман сөздердің орнына көкөністердің атаулары арқылы ұрысады.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Микроорганизмдер: Вирустар, Бактериялар және Саңырауқұлақтар Микроорганизмдер – микроскопиялық деңгейде көрінетін тірі организмдер. Оларға вирустар, бактериялар және саңырауқұлақтар жатады. Бұл организмдер тіршілік процестерінде маңызды рөл атқарады, бірақ олардың арасында адам үшін зиянды түрлері де бар. Вирустар: Вирустар – тіршілік ету үшін басқа тірі жасушаларды қажет ететін өте ұсақ организмдер. Олар жасуша ішілік паразиттер болып табылады және тірі жасушалардың ішіне еніп, оларды өздерінің көбеюі үшін пайдаланады. Вирустардың құрылымы өте қарапайым: олар генетикалық материал (ДНҚ немесе РНҚ) және ақуыз қабықшадан тұрады. Вирустар көптеген аурулардың себебі болып табылады, мысалы, тұмау, АИТВ, гепатит. Бактериялар: Бактериялар – бір жасушалы организмдер, олар түрлі формаларда кездеседі (коккалар, бациллалар, спиральдар). Бактериялардың жасуша қабырғасы, цитоплазма және генетикалық материалы бар. Олар көбінесе екіге бөліну арқылы көбейеді. Бактериялар пайдалы болуы мүмкін (мысалы, ас қорыту жүйесінде) немесе зиянды болуы мүмкін (мысалы, ауру туғызатын патогендер). Саңырауқұлақтар: Саңырауқұлақтар – көпжасушалы немесе біржасушалы организмдер, олар органикалық заттарды ыдырату арқылы қоректенеді. Саңырауқұлақтар қоректік заттарды сыртқы ортадан сіңіреді және экожүйелерде редуценттер ретінде маңызды рөл атқарады. Олар пайдалы (мысалы, нан пісіру немесе антибиотиктер жасау үшін) немесе зиянды болуы мүмкін (мысалы, зеңдер және патогендік саңырауқұлақтар). Микроорганизмдердің экологиялық және медициналық маңызы:

Тапсырма: Кестені толтырып, вирустар, бактериялар және саңырауқұлақтардың құрылымын, көбею тәсілін, экологиялық рөлін және медициналық маңызын сипаттаңыз. Тест тапсырмалары: Қай микроорганизм тек басқа жасуша ішінде ғана көбеюге қабілетті? A) Бактериялар B) Саңырауқұлақтар C) Вирустар D) Споралар E) Протистер Бактериялар қандай құрылымға ие? A) Көпжасушалы организмдер B) Біржасушалы организмдер C) Генетикалық материалсыз D) Ядросыз, бірақ жасуша қабырғасы бар E) Көпжасушалы және ядролық Саңырауқұлақтардың экологиялық рөлі қандай? A) Продуценттер B) Консументтер C) Редуценттер D) Паразиттер E) Фотосинтетиктер Вирустардың генетикалық материалы неден тұрады? A) ДНҚ немесе РНҚ B) Протеиндер C) Көмірсулар D) Липидтер E) Ферменттер Бактериялар қандай жолмен көбейеді? A) Спора арқылы B) Клондау арқылы C) Екіге бөліну арқылы D) Жыныстық көбею E) Митоз арқылы Қай микроорганизм антибиотиктерді шығара алады? A) Вирустар B) Бактериялар C) Саңырауқұлақтар D) Протистер E) Актиномицеттер
Сабақтың	Оқушыларға өзін-өзі	Өзін-өзі бағалау		бағалау
аяғы	бағалауды			парақтары
	ұйымдастыру
	Кері байланыс орнату	«Бөлмедегі заттар»

Сабаққа рефлексия жасау үшін әр оқушы бөлмедегі бір жансыз заттың атын жазады. Қағаздар жиналып, әр оқушы бір қағаздан суырып алады да, сол заттың атынан бүгінгі сабақ, өзінің оған қатысы туралы сөйлейді. Мысалы: «Мен столмын. Бүгін маған тыныштық болмады. Алдымен, топқа бөліну үшін құлағымнан ұстап алып жан-жаққа сүйреледі. Содан соң үстіме қағаздар жайып тастап, постер сызды. Мен бүгін «Сын есімнің түрленуі оның шырай формасына енуі екенін. Шырайдың екі түрі болатынын айтып бере аламын.» т.с.с. жалғасып кете береді.

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Биотехнология негіздері: Гендік инженерия және оның қолдану салалары
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға гендік инженерия негіздерін және оның биотехнологиядағы қолдану салаларын түсіндіру. Оқушылардың гендік инженерияның мүмкіндіктері мен қауіптері туралы, сондай-ақ оның медицинада, ауыл шаруашылығында және өнеркәсіпте қолданылу жолдары туралы білімдерін қалыптастыру.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың	Oқушылapмен	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі –
басы	сәлемдесу, оқушыларды			түсті
	түгeлдeу, oқушылapдың			доптар
	нaзapын caбaққa aудapу.

Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату

Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Тыныштықты жақсы көретін патша» Патша шуды жек көреді, сондықтан ханзаданың көңіл - күйін бұзбау үшін барлығымыз шуламай тыныш қозғаламыз. Патша аяқтың ұшымен жүреді, оның жүрісі жеңіл, баяу. Бұл ролді бір бала атқарады. Жүргізуші келесі сөзді айтады: «Барлық балалар, патшадан басқа бөлменің әр жеріне тұра қалады. Патша саусағын ауызына тигізіп, «Ш - ш - ш, ханзада келе жатыр!» деп, бөлмені аралай бастайды. Барлығы «қатып» қалу керек, ал патша әрқайсысын айналып шығады. Кез келген баланың қасына келіп, саусағын баланың мұрнына тигізеді. Сол бала аяқтың ұшымен патшаның артынан жүре бастайды. Келесі балаға жақындаған патша саусағын баланың мұрнына тигізеді, ол бірінші баланың соңына тұрып, аяқтың ұшымен патшаның артынан жүре бастайды. Сол тәртіппен ойын жалғаса береді. Барлық балалар патшаның артына жиналғаннан кейін, патша кез келген артындағы балаға қарап, «Ш - ш - ш» дейді, сонда сол бала өз орнына

		тыныш, аяқ ұшымен оралады. Барлығы орнына тұрғаннан кейін ойын аяқталады. "Қисық сурет" атты суретті жаттығу өткізіліп, оң және сол жарты шарлар басымдылығын анықтауға арналған қысқаша тест, сонымен қатар оптимистік бағдарды анықтауға арналған сауалнама алынды. Жаттығудан кейін қатысушылардың көңіл - күйлері көтеріліп, дем алып, рухани толысты.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Биотехнология негіздері: Гендік инженерия және оның қолдану салалары Гендік инженерия дегеніміз не? Гендік инженерия – бұл тірі организмдердің генетикалық материалын жасанды жолмен өзгерту арқылы олардың қасиеттерін өзгертуге бағытталған ғылым саласы. Бұл процесс ДНҚ молекулаларын қайта құрастыру, жаңа гендерді қосу немесе қажетсіз гендерді жою арқылы жүзеге асырылады. Гендік инженерия биотехнологияның маңызды бөлігі болып табылады және әртүрлі салаларда қолданылады. Гендік инженерияның негізгі әдістері: Рекомбинантты ДНҚ технологиясы: Бұл әдіс бір организмнің ДНҚ-ны басқа организмнің ДНҚ-сына қосу арқылы жаңа қасиеттер беру үшін қолданылады. Мысалы, белгілі бір бактерияларға басқа организмдердің гендерін енгізу арқылы оларды белгілі бір ақуыздарды өндіруге мәжбүр етуге болады. Гендік терапия: Гендік терапия – бұл ауруларды емдеу мақсатында адамның генетикалық материалын өзгерту. Бұл әдіс кейбір генетикалық ауруларды емдеуге және олардың алдын алуға мүмкіндік береді. Мысалы, гендік терапия арқылы тұқым қуалайтын ауруларды түзетуге болады. Клондау: Клондау – бұл ДНҚ молекуласының немесе толық геномның көшірмесін жасау процесі. Клондау арқылы генетикалық тұрғыдан бірдей организмдер немесе жасушалар алуға болады. Бұл әдіс ғылыми зерттеулерде және

медицинада кеңінен қолданылады.

Гендік инженерияның қолдану салалары:

1. Медицина:

Гендік инженерия медицинаның көптеген салаларында қолданылады, мысалы, гендік терапия, вакцина жасау, және генетикалық ауруларды емдеу. Мысалы, инсулин гормонын өндіретін бактерияларды гендік

инженерия арқылы алу арқылы диабетке қарсы дәрілік заттарды жасауға болады.

2. Ауыл шаруашылығы:

Ауыл шаруашылығында гендік инженерия өсімдіктер мен жануарлардың өнімділігін арттыру, зиянкестерге төзімділігін жоғарылату үшін

қолданылады. Генетикалық модификацияланған өсімдіктер

құрғақшылыққа, зиянкестерге және ауруларға төзімді бола алады, бұл азық- түлік өндірісінің тиімділігін арттырады.

3. Өнеркәсіп:

Гендік инженерия өнеркәсіптік биотехнологияда да маңызды рөл атқарады.

Мысалы, биологиялық тұрғыдан ыдырайтын материалдар өндіру немесе энергияны тиімдірек пайдалану үшін генетикалық модификацияланған микроорганизмдер қолданылады.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Гендік инженерияның қолдану салаларын зерттеу

Оқушыларға гендік инженерияның әртүрлі салаларда қолдану мысалдарын зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Гендік инженерияның медицина, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптегі қолдану салаларын сипаттаңыз.

• Әрбір саланың негізгі мысалдарын келтіріңіз (мысалы, гендік терапия, генетикалық модификацияланған өсімдіктер, өнеркәсіптік

микроорганизмдер).

• Бұл технологиялардың артықшылықтары мен кемшіліктерін талдаңыз.

1. Тапсырма: Рекомбинантты ДНҚ технологиясының кезеңдерін зерттеу Оқушыларға рекомбинантты ДНҚ технологиясының кезеңдерін сипаттау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Рекомбинантты ДНҚ технологиясының негізгі кезеңдерін атаңыз (ДНҚ-ны алу, генді енгізу, рекомбинантты организмді өсіру).

• Әрбір кезеңнің мәнін түсіндіріңіз және қандай мақсатта қолданылатынын талдаңыз.

• Бұл технологияны медицинада немесе ауыл шаруашылығында қолданудың бір мысалын келтіріңіз.

1. Тапсырма (кесте): Гендік инженерияның артықшылықтары мен кемшіліктерін талдау

Оқушыларға гендік инженерияның артықшылықтары мен кемшіліктерін салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

	Қолдану саласы	Артықшылықтары	Кемшіліктері
	Медицина	Гендік терапия арқылы ауруларды емдеу	Этикалық мәселелер, асқыну қаупі
	Ауыл шаруашылығы	Өнімділікті арттыру, зиянкестерге төзімділік	Қоршаған ортаға әсері, генетикалық алуан түрліліктің төмендеуі
	Өнеркәсіп	Энергияны тиімді пайдалану, экологиялық таза өнімдер	Қымбат технология, бәсекелестік
Тапсырма: Кестені толтырып, гендік инженерияның әрбір қолдану саласындағы артықшылықтары мен кемшіліктерін сипаттаңыз. Тест тапсырмалары: Гендік инженерияның негізгі мақсаты қандай? A) Организмдердің табиғи жағдайын сақтау B) Организмдердің генетикалық материалын өзгерту C) Жануарлардың көбеюін бақылау D) Табиғи ресурстарды қорғау E) Тұқым қуалайтын ауруларды сақтау Рекомбинантты ДНҚ технологиясы қандай әдіспен жүзеге асырылады? A) ДНҚ-ны химиялық жолмен өзгерту B) Гендерді басқа организмге енгізу C) Жасушаны электр тогымен әсер ету D) Гендерді микроорганизмдерге бейімдеу E) Гендерді табиғи сұрыптау арқылы өзгерту Гендік терапияның мақсаты қандай? A) Өнімділікті арттыру B) Генетикалық ауруларды емдеу C) Вакцина жасау D) Өнеркәсіптік өнімдер өндіру E) Жануарларды клондау Ауыл шаруашылығында гендік инженерияның қолдану мысалы қандай? A) Биологиялық ыдырайтын материалдар өндіру B) Генетикалық модификацияланған өсімдіктер өсіру C) Вирустарды зерттеу D) Жасушаларды клондау E) Вакцина жасау Гендік инженерияның өнеркәсіптегі қолдану саласы қандай? A) Жануарлардан гендер алу B) Өнеркәсіптік микроорганизмдерді пайдалану C) Табиғи ресурстарды үнемдеу D) Тұқым қуалайтын ауруларды емдеу E) Қалдықтарды өңдеу Гендік инженерияның негізгі кемшілігі қандай? A) Генетикалық алуан түрлілікті арттыру

B) Қоршаған ортаға теріс әсер ету C) Өнімділікті төмендету D) Биологиялық әртүрлілікті сақтау E) Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Броундық қозғалыс». Сынып ішіне тақырыпқа қатысты мәліметтер мен ақпараттар орналастырылады. Оқушылар бүкіл сынып ішінде қозғала жүріп, берілген тақырып бойынша ақпарат жинайды.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Қоршаған орта және денсаулық: Ауаның және судың ластануының әсері
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға ауаның және судың ластануының қоршаған ортаға және адам денсаулығына әсерін түсіндіру. Оқушылардың ластанудың негізгі көздерін, олардың денсаулыққа тигізетін қауіптерін және ластануды азайту жолдарын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.		Түрлі – түсті доптар

	Психологиялық ахуал орнату	«Бұл кім?» әдісі Жүргізуші ( мұғалім немесе әдейі дайындалған оқушы) сыныптағы бір оқушыны ауызша сипаттайды: оның бет әлпетін, сыртқы пішінін, киімін, сөйлеу мәнерін, әдеттерін т.б.келтіреді. Әрине, ол оқушының есімін атауға болмайды және де сипаттардың барлығы да жағымды тұрғыдан болуы керек, мұнда оқушыны мақтаған дұрыс. Бір-екі сипаттан кейін жүргізуші оқушылардан: «Бұл кім? Сіздер таптыңыздар ма?» деп сұрап, олардың жауаптарын тыңдайды. Оқушылар таппаса, сипаттауды әрі қарай жалғастыра береді. Мысалы, «Бұл оқушының күлкісі өте әдемі. Ол ақ жейде киген...Ол кім?... Бұл оқушыны жолдастары сыйлайды. Оның қолында қаламсап бар... Ол кім?...». Бұл ойсергек оқушылардың бір-біріне деген ынта-ықыластарын арттыруға бағытталған: оқушылар өздері және өзге жолдастары туралы әңгімелерді өте ұнатады.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Қоршаған орта және денсаулық: Ауаның және судың ластануының әсері Ауаның ластануы:

Ауаның ластануы – бұл атмосфераға зиянды заттардың (газдар, бөлшектер,

химиялық қосылыстар) шығарылуы. Бұл заттар табиғи жолмен немесе адамның әрекеті нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Ауаның ластануының негізгі көздеріне өнеркәсіптік кәсіпорындар, көлік, электр станциялары және ауыл шаруашылығы жатады.

Ауаның ластануы денсаулыққа кері әсерін тигізеді. Зиянды газдар мен бөлшектер тыныс алу жолдарын тітіркендіріп, өкпе ауруларын, астма, жүрек-қан тамырлары ауруларын тудыруы мүмкін. Сондай-ақ, ауадағы кейбір химиялық заттар

канцерогенді болып табылады, яғни олар қатерлі ісік ауруларының дамуына әкелуі мүмкін.

Судың ластануы:

Судың ластануы – бұл су қоймаларына зиянды заттардың (химиялық қосылыстар, ауыр металдар, микроорганизмдер) түсуі. Бұл ластану су

экожүйелеріне және адам денсаулығына үлкен зиян келтіруі мүмкін. Судың ластануының негізгі көздеріне өндірістік қалдықтар, ауыл шаруашылығы

пестицидтері мен тыңайтқыштары, тұрмыстық ағынды сулар және мұнай өнімдері жатады.

Судың ластануы адам денсаулығына бірнеше жолмен әсер етуі мүмкін. Ластанған суды ішу ішек ауруларын, жұқпалы ауруларды, ауыр металдармен улануды тудырады. Сондай-ақ, ластанған суда өсетін тағамдық өнімдер (балық, теңіз өнімдері) арқылы да организмге зиянды заттар енуі мүмкін.

Ластануды азайту жолдары:

1. Тазалау технологиялары:

Ауаны және суды тазалаудың әртүрлі технологияларын қолдану. Мысалы, фильтрация, химиялық тазалау, биологиялық тазалау.

2. Қалдықтарды қайта өңдеу:

Өндірістік қалдықтарды және тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу және олардың зиянды әсерін азайту.

3. Энергияны тиімді пайдалану:

Жасыл энергия көздерін пайдалану және энергияны тиімді пайдалану арқылы ауаның ластануын азайту.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Ластану көздерін анықтау

Оқушыларға ауаның және судың ластануының негізгі көздерін анықтау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Сіздің қалаңыздағы ауаның және судың ластануына әсер ететін негізгі факторларды зерттеңіз.

• Ластану көздерін атаңыз (өнеркәсіп, көлік, ауыл шаруашылығы).

• Әрбір ластану көзіне қарсы қандай шаралар қолдануға болатынын талдаңыз.

1. Тапсырма: Ластанудың денсаулыққа әсерін зерттеу

Оқушыларға ауаның және судың ластануының адам денсаулығына әсерін зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Ауаның және судың ластануының негізгі денсаулыққа әсерлерін сипаттаңыз (өкпе аурулары, ішек аурулары, қатерлі ісік).

• Денсаулыққа әсер ететін негізгі зиянды заттарды атаңыз (бөлшектер, ауыр металдар, пестицидтер).

• Ластанудың алдын алу үшін қандай сақтық шараларын қолдануға болатынын түсіндіріңіз.

1. Тапсырма (кесте): Ластану көздері мен олардың әсерлерін салыстыру Оқушыларға ластану көздері мен олардың әсерлерін салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Ластану көзі	Зиянды заттар түрі	Денсаулыққа әсері	Ластануды азайту шаралары
Өнеркәсіп	Күкірт диоксиді, азот оксидтері	Өкпе аурулары, астма	Фильтрация, зиянды заттарды азайту
Көлік	Көмірқышқыл газы, бензол	Жүрек-қан тамырлары аурулары	Электромобильдер, жасыл энергия
Ауыл шаруашылығы	Пестицидтер, нитраттар	Улану, қатерлі ісік	Органикалық егіншілік, фильтрация

Тапсырма: Кестені толтырып, әрбір ластану көзінің зиянды заттарын, денсаулыққа әсерін және ластануды азайту шараларын сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Ауаның ластануының негізгі көзі қандай?

   • A) Тұрмыстық қалдықтар

   • B) Өнеркәсіптік кәсіпорындар

   • C) Су қоймалары

   • D) Ауыл шаруашылығы

   • E) Жер асты сулары

2. Судың ластануының негізгі зиянды әсері қандай?

   • A) Өкпе аурулары

   • B) Жүрек аурулары

   • C) Ішек аурулары

   • D) Тері аурулары

   • E) Көз аурулары

3. Қайсысы ауаның ластануына қарсы шара болып табылады?

   • A) Жер асты суларының көбеюі

   • B) Жасыл энергия көздерін пайдалану

   • C) Құмды топырақтарды игеру

   • D) Пестицидтерді қолдану

   • E) Тасқын суды бақылау

4. Судың ластануының қандай көзі ауыр металдарды қамтиды?

   • A) Өнеркәсіптік қалдықтар

   • B) Көлік

   • C) Жауын-шашын

D) Ауыл шаруашылығы E) Атмосфералық ластану Пестицидтердің денсаулыққа әсері қандай? A) Жүрек-қан тамырлары аурулары B) Асқазан аурулары C) Улану және қатерлі ісік D) Тері инфекциялары E) Тыныс алу жолдарының инфекциялары Ластанудың алдын алу үшін қандай технологияны қолдануға болады? A) Қатты отындарды пайдалану B) Фильтрация және химиялық тазалау C) Ауыл шаруашылығын кеңейту D) Өнеркәсіптік қалдықтарды жағу E) Тасқын суларды жіберу
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Былғары қолғап» Ойын шарты: үш адамнан тұратын топтарға бөлініңдер: екі ойыншы, бір төреші. Мұғалім нұсқаған уақытта берілген тақырып бойынша сұрақ- жауап сағатын ұйымдастырасыңдар. Ол қарсыласың тоқтап қалғанша жалғаса береді. Төреші есеп жүргізіп отырады. Рөлдермен ауысып жүргізуге болады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Генетикалық аурулар: Тұқым қуалайтын және туа біткен аурулар
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға генетикалық аурулар – тұқым қуалайтын және туа біткен аурулар туралы түсінік беру. Оқушылардың бұл аурулардың пайда болу себептерін,

олардың берілу жолдарын және оларды диагностикалау мен алдын алу әдістерін түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Бұлт үстіндегі саяхат» Нұсқау: көздеріңді жауып, ыңғайлы отырыңдар. Екі- үш рет терең дем алыңдар. Мен сендерді бұлт үстімен саяхатқа шақырмақшымын. Томпақ жастықтардан құралған жұмсақ тауға ұқсаған аппақ мамық бұлт үстіне секіріңдер. Аяқтарың, арқаларың, барлық денең осы үлкен бұлт жастыққа ыңғайлы орналасқанын сезініңдер. Саяхат басталады. Бұлт жайлап, көк аспанға көтеріледі. Самал жел беттеріңнен сипайды. Мұнда. Биік аспанда мүлгіген тыныштық орнаған. Бұлт сендерді өздеріңді бақытты сезінетін жерге жеткізеді. Бұл жерде сендер өздеріңді байсалды сезінесіңдер. Осы жерде ғажайып және таңқаларлық оқиға орын алуы мүмкін (30 секунд). Енді сендер тағы да бұлт үстіндесіңдер. Ол сендерді қайтадан сынып ішіне әкеле жатыр.		Түрлі – түсті доптар

		Бұлттан түсіп, оған рақмет айтыңдар...Бұлт ақырындап ауада ери бастайды. Қолдарыңды созып, көздеріңді ашыңдар, сендер сергек, ширақ, зейіндісіңдер.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Генетикалық аурулар: Тұқым қуалайтын және туа біткен аурулар Генетикалық аурулар – бұл генетикалық материалдағы мутациялар немесе өзгерістер нәтижесінде пайда болатын аурулар. Бұл аурулар тұқым қуалау арқылы берілуі мүмкін немесе эмбрион дамуы кезінде пайда болуы мүмкін. Тұқым қуалайтын аурулар: Тұқым қуалайтын аурулар генетикалық материалдың ұрпақтан ұрпаққа берілуі арқылы пайда болады. Бұл аурулар доминантты немесе рецессивті гендер арқылы берілуі мүмкін. Тұқым қуалайтын аурулардың мысалдарына: Цистикалық фиброз: Бұл рецессивті ген арқылы берілетін ауру, ол өкпе және асқазан-ішек жолдарының қызметіне әсер етеді. Цистикалық фиброз кезінде өкпеде қою шырыш жиналады, бұл тыныс алу жолдарын бітеп тастайды. Гемофилия: Бұл қанның ұю процесіне жауапты гендердің мутациясынан туындайтын рецессивті ауру. Гемофилия кезінде қан ұйып, тоқтау процесі баяулайды немесе мүлдем болмайды. Даун синдромы: Бұл генетикалық ауру хромосомалардың санының өзгеруіне байланысты (21-ші хромосоманың артық көшірмесі бар). Даун синдромы когнитивті және физикалық даму бұзылыстарына әкеледі. Туа біткен аурулар: Туа біткен аурулар – бұл нәресте туғаннан бастап кездесетін аурулар, олар генетикалық өзгерістерге немесе жүктілік кезінде қоршаған орта факторларының әсеріне байланысты пайда болуы мүмкін. Туа біткен жүрек ақаулары: Бұл жүректің немесе қан тамырларының қалыптан тыс дамуы нәтижесінде пайда болатын аурулар. Мұндай ақаулар нәресте туғаннан бастап байқалады және хирургиялық араласуды қажет етуі мүмкін. Спина бифида: Бұл омыртқаның дамуындағы ақауларға байланысты туындайтын ауру, ол нерв жүйесінің қалыпты дамуына кедергі келтіреді. Спина бифида баланың физикалық дамуына әсер етеді.

Тапсырма: Кестені толтырып, тұқым қуалайтын және туа біткен аурулардың пайда болу себептерін, берілу жолдарын, симптомдарын және емдеу әдістерін сипаттаңыз. Тест тапсырмалары: Цистикалық фиброз қандай генетикалық ауруға жатады? A) Доминантты B) Рецессивті C) Хромосомдық D) Митохондриалды E) Автосомды Генетикалық ауруларды диагностикалау үшін қай әдіс қолданылады? A) Ультрадыбыстық зерттеу B) ПТР-тест C) ЭКГ D) Рентген E) Физикалық тексеру Даун синдромы қандай себептен пайда болады? A) ДНҚ мутациясы B) Аминқышқылдың метаболизмі бұзылуы C) 21-ші хромосоманың артық көшірмесі D) Гендік терапияның нәтижесі E) Вирус әсерінен Тұқым қуалайтын аурулар қалай беріледі? A) Жүктілік кезінде B) Баланың туу кезінде C) Ұрпақтан ұрпаққа D) Вирустық инфекциялар арқылы E) Жарақаттар арқылы Фенилкетонурияны емдеудің негізгі әдісі қандай? A) Хирургиялық араласу B) Арнайы диета C) Физиотерапия D) Вакцинация E) Радиациялық терапия Туа біткен жүрек ақаулары қандай ауруға жатады? A) Тұқым қуалайтын B) Жұқпалы C) Туа біткен D) Онкологиялық E) Жарақаттық
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру	Өзін-өзі бағалау		бағалау парақтары

Кері байланыс орнату

«Білетініңіздің барлығы» Оқушылар тарауды оқуға кірісудің басында туралы не білетінінің барлығын жазады. Сосын мұғалім қайталауды болдырмас үшін, алынған ақпаратты пайдалана отырып, оқуды тиісті жолмен жүргізеді.

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Энергетикалық ресурстар және экология: Жаңартылатын және жаңартылмайтын ресурстар
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға жаңартылатын және жаңартылмайтын энергетикалық ресурстардың ерекшеліктері мен олардың экологиялық әсері туралы түсінік беру. Оқушылардың әртүрлі энергетикалық ресурстарды тиімді пайдалану және экологиялық тепе-теңдікті сақтау жолдарын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Мұғаліммен амандасады. Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Біз де» Ойынның шарты: Әңгімені зейін сала тыңдап, бұрыс пікірге қосылмау керек.		Түрлі – түсті доптар

		1. Мен өзенге бардым. «Біз де!» 2. Онда үйрек ұстап алдым. «Біз де!» 3. Үйректің жартысын итім жеп қойды. «Біз де!» Осыны айтып қалған оқушылар ойыннан шығады.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Энергетикалық ресурстар және экология: Жаңартылатын және жаңартылмайтын ресурстар Энергетикалық ресурстардың түрлері: Энергетикалық ресурстар – бұл энергия өндіру үшін пайдаланылатын табиғи ресурстар. Оларды екі негізгі топқа бөлуге болады: жаңартылатын және жаңартылмайтын ресурстар. Жаңартылатын ресурстар: Жаңартылатын ресурстар – бұл табиғатта үздіксіз жаңарып тұратын немесе қайта қалпына келетін ресурстар. Бұл ресурстардың қолданылуы қоршаған ортаға зиян келтірмей, тұрақты түрде жүзеге асырылуы мүмкін. Күн энергиясы: Күн энергиясы – күн сәулесінен алынатын энергия. Бұл энергияны күн панельдері арқылы электр энергиясына айналдыруға болады. Күн энергиясы таза, жаңартылатын және қоршаған ортаға зиянсыз ресурс болып табылады. Жел энергиясы: Жел энергиясы – жел турбиналары арқылы алынатын механикалық энергия. Бұл энергия да таза және жаңартылатын болып табылады, өйткені жел табиғатта тұрақты түрде қозғалады. Гидроэнергия: Гидроэнергия – су ағынынан алынатын энергия. Бұл энергия түрі өзендер мен су қоймаларының потенциалын пайдалану арқылы өндіріледі. Гидроэнергия да жаңартылатын ресурс болып табылады. Жаңартылмайтын ресурстар: Жаңартылмайтын ресурстар – бұл табиғатта қайта қалпына келмейтін немесе қалпына келуі өте ұзақ уақытты қажет ететін ресурстар. Оларды пайдалану қоршаған ортаға үлкен зиян келтіруі мүмкін. Көмір: Көмір – жер қойнауынан алынатын қазба отын түрі. Көмірді жағу арқылы электр энергиясын өндіруге болады, бірақ бұл процесс атмосфераға зиянды газдар мен қалдықтарды шығарады. Мұнай:

D) Қоршаған ортаға зиянсыздығы E) Желдің өзгергіштігі
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Білімдарлар» әдісі Ең алдымен, ойынның басында «білгірлер» анықталады, олар өздеріне топ құрады. Ойынға қатысушылар топтары бойынша парта басына отырады. Бір топ тақта жанында қалады. Басқа топтардың өкілдері оларға оқылған тақырыптары бойынша сұрақтар қояды.Топтың сұрақты өз ішінде талдауы 20 секунд қана жүреді де, бір оқушы жауап береді (кезекпен). Жеңімпаз топ дұрыс жауаптар мөлшерімен анықталады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Биоалуантүрлілік: Тұқым қуалау және экологиядағы рөлі
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға биоалуантүрлілік және оның экологиядағы маңызы, сондай-ақ тұқым қуалаудың биологиялық әртүрлілікке әсері туралы түсінік беру. Оқушылардың табиғаттағы биоалуантүрлілікті сақтау және оны қорғау жолдарын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар

	нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Бір қадам алға...» Мұғалім есіктен кіргеннен өткен материалдарға байланысты сұрақтар қояды. Жауап дұрыс болса, бір қадам алға жылжиды, қате болса, бір қадам артқа шегінеді. Мұғалім столына жеткенше, бірнеше сұрақ қою арқылы оқушылардың зейінін сабаққа шоғырландырып алады.
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Биоалуантүрлілік: Тұқым қуалау және экологиядағы рөлі Биоалуантүрлілік дегеніміз не? Биоалуантүрлілік – бұл табиғаттағы барлық тірі организмдердің алуан түрлілігі, яғни өсімдіктердің, жануарлардың, микроорганизмдердің түрлерінің және гендердің әртүрлілігі. Биоалуантүрлілік экожүйелердің тұрақтылығын және биосфераның тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Биоалуантүрлілік организмдер арасындағы байланыстарды нығайтады және табиғи экожүйелердің тұрақтылығын сақтайды. Тұқым қуалау және биоалуантүрлілік: Тұқым қуалау – бұл организмдердің өз ұрпақтарына генетикалық ақпаратты беру процесі. Тұқым қуалау биоалуантүрлілікті қалыптастырудың маңызды механизмі болып табылады. Организмдердің генетикалық материалында болатын өзгерістер (мутациялар) жаңа белгілердің пайда болуына әкеледі, бұл түрлердің әртүрлілігіне әсер етеді. 1. Генетикалық әртүрлілік: Генетикалық әртүрлілік – бұл бір түрдің ішіндегі генетикалық айырмашылықтар. Генетикалық әртүрлілік организмдердің бейімделу қабілетін арттырады және олардың сыртқы орта жағдайларына жауап беруіне көмектеседі.

2. Эволюция және табиғи сұрыпталу:

Эволюция процесінде табиғи сұрыпталу арқылы организмдердің генетикалық бейімделуі жүзеге асады. Табиғи сұрыпталу

биоалуантүрлілікті қалыптастырады және организмдердің өмір сүру қабілетін жақсартады.

Биоалуантүрліліктің экологиядағы рөлі:

Биоалуантүрлілік экожүйелердің тұрақтылығын және олардың қызметін қамтамасыз етеді. Биоалуантүрліліктің рөліне мыналар жатады:

1. Экожүйелердің тұрақтылығы:

Түрлер арасындағы өзара байланыстар экожүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Әрбір түрдің өз орны мен рөлі бар, олар экожүйелердің қызметін қолдайды.

2. Табиғи ресурстарды пайдалану:

Биоалуантүрлілік табиғи ресурстардың тиімді пайдаланылуына мүмкіндік береді. Түрлердің әртүрлілігі табиғи ресурстарды үнемді және тұрақты

түрде пайдалануға ықпал етеді.

3. Экологиялық қызметтер:

Биоалуантүрлілік экожүйелердің қызметтерін жақсартады, мысалы,

топырақты қорғау, суды тазалау, ауаны тазарту және климатты реттеу.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Биоалуантүрліліктің генетикалық негіздерін зерттеу

Оқушыларға биоалуантүрліліктің генетикалық негіздерін зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Организмдердің генетикалық әртүрлілігі туралы ақпаратты зерттеңіз.

• Бір өсімдік немесе жануар түрінің мысалын таңдап, оның генетикалық әртүрлілігін сипаттаңыз.

• Генетикалық әртүрлілік түрдің экожүйедегі рөлін қалай жақсартатынын талдаңыз.

1. Тапсырма: Табиғи сұрыпталу және эволюцияны зерттеу

Оқушыларға табиғи сұрыпталу және эволюция процестерін зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Табиғи сұрыпталу процесінің негізгі кезеңдерін сипаттаңыз (мутациялар, бейімделу, сұрыпталу).

• Мысал ретінде белгілі бір түрдің эволюция процесін талдаңыз (мысалы, Дарвиннің қарғаларының тұмсықтарының өзгеруі).

• Табиғи сұрыпталу биоалуантүрлілікті қалай қалыптастыратынын түсіндіріңіз.

1. Тапсырма (кесте): Биоалуантүрліліктің экологиялық қызметтерін салыстыру Оқушыларға биоалуантүрліліктің экологиялық қызметтерін салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

	Экологиялық қызмет	Биоалуантүрліліктің рөлі	Мысалдар
	Топырақты қорғау	Түрлердің әртүрлілігі топырақ эрозиясын болдырмайды	Орманды алқаптар, шөп жамылғылары
	Суды тазалау	Су экожүйелеріндегі организмдер суды тазартуға көмектеседі	Ылғалды жерлер, көлдер
	Ауаны тазарту	Өсімдіктер ауаны көмірқышқыл газынан тазартады	Ормандар, бақтар, шалғындар
	Климатты реттеу	Өсімдіктер климатты реттейді, оттегін өндіреді	Тропикалық ормандар, тайга
Тапсырма: Кестені толтырып, биоалуантүрліліктің экологиялық қызметтерін сипаттаңыз және мысалдармен дәлелдеңіз. Тест тапсырмалары: Биоалуантүрлілік дегеніміз не? A) Жануарлар санының көптігі B) Өсімдіктердің көп болуы C) Табиғаттағы барлық тірі организмдердің алуан түрлілігі D) Адамдардың табиғатқа әсері E) Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану Табиғи сұрыпталу қандай процесті сипаттайды? A) Жануарлардың көбеюін B) Тірі организмдердің өмір сүруге бейімделуін C) Табиғатта өсімдіктердің өсуін D) Су ресурстарының сақталуын E) Климаттың өзгеруін Биоалуантүрліліктің экологиядағы рөлі қандай? A) Табиғи ресурстарды сарқылту B) Экожүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз ету C) Адамдардың табиғатқа әсерін азайту D) Өсімдіктердің көбеюін қамтамасыз ету E) Су ресурстарын сақтау Генетикалық әртүрлілік нені білдіреді? A) Бір түрдің ішіндегі генетикалық айырмашылықтар B) Түрлердің бірдейлігі C) Организмдердің бірдейлігі D) Табиғи ресурстардың бірдейлігі E) Климаттың бірдейлігі Табиғи сұрыпталу процесінің нәтижесі қандай? A) Климаттың өзгеруі B) Генетикалық әртүрліліктің азаюы C) Организмдердің бейімделуі және эволюциясы D) Табиғи ресурстардың сарқылуы E) Су ресурстарының көбеюі

Биоалуантүрліліктің экожүйелердегі рөлі қандай? A) Табиғи ресурстарды сарқылту B) Экожүйелердің тұрақтылығын сақтау C) Табиғи апаттарды көбейту D) Адамдардың табиғатқа әсерін күшейту E) Климаттың өзгеруін тездету
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Бір ауыз сөз» Оқушылар стикерлерге сабақ туралы бір ғана сөз жазып, оны тақтаға жапсырады. Өз ойларын түсіндіріп береді. Стикерлерге сабақты бағалайтын келесі сөздерді жазуға болады (оларды тақтаға алдын- ала тақтаға жазып қойған дұрыс): ұнады, пайдалы, қажет, білдім, үйрендім, қызықтым, ұмтылдым, есте сақтадым т.б		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адамдардың мінез-құлқы: Биологиялық және экологиялық аспектілер
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға адамдардың мінез-құлқының биологиялық және экологиялық аспектілерін түсіндіру. Оқушылардың мінез-құлыққа әсер ететін биологиялық факторлар мен қоршаған орта жағдайлары туралы білімдерін қалыптастыру, сондай-ақ адам мінез-құлқының табиғатқа және қоғамға ықпалын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың	Oқушылapмен	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі –

басы	сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу. Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу Психологиялық ахуал орнату	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады. «Бірлік» Оқушылар шағын топ құрамында бір қолын жұдырыққа жұмып, бір мезгілде саусақтарын ашады. Мақсат: оқушылардың барлығы да бірдей саусақ санын көрсетуі керек. Ойын оқушылардың біркелкі саусақ көрсеткенге дейін жалғасады. Ойын кезінде оқушылар сөйлеспеуі керек. .		түсті доптар
Сабақтың ортасы	Жаңа тақырыпты түсінуге бағытталған бағытталған оқыту ортасын құрады	Мұғалім ұсынған тапсырмаларды орындайды
Теориялық мәтін: Адамдардың мінез-құлқы: Биологиялық және экологиялық аспектілер Адамдардың мінез-құлқы – бұл олардың сыртқы және ішкі жағдайларға жауап ретінде жүзеге асыратын әрекеттері мен реакцияларының жиынтығы. Мінез- құлыққа биологиялық және экологиялық факторлар бірдей әсер етеді. Биологиялық аспектілер: Генетика: Адамдардың мінез-құлқына әсер ететін маңызды биологиялық факторлардың бірі – генетика. Генетикалық ақпарат адам мінез-құлқының негізін құрайды, оның ішінде темперамент, эмоционалдық реакциялар және стресске төзімділік. Кейбір мінез-құлық ерекшеліктері, мысалы, агрессия, шоғырлану деңгейі және әлеуметтік мінез-құлық, белгілі бір гендермен байланысты болуы мүмкін. Гормондар: Гормондар – ағзадағы химиялық хабаршылар, олар адамның көңіл-күйіне, энергия деңгейіне және мінез-құлқына әсер етеді. Мысалы, адреналин стресстік жағдайларда белсенділікті арттырады, ал серотонин бақыт сезімін тудырады. Гормондар мен нейромедиаторлар адамның эмоционалдық және

физикалық жағдайына тікелей әсер етеді.

3. Ми құрылымы:

Ми – адамның мінез-құлқын басқаратын негізгі орган. Ми

құрылымдарының әртүрлі бөліктері, мысалы, лимбикалық жүйе және

префронтальды қыртыс, эмоционалдық реакциялар мен шешім қабылдауға жауап береді. Мидың дамуы және оның қызметі адамның өмір бойы өзгеріп отырады, бұл оның мінез-құлқына да әсер етеді.

Экологиялық аспектілер:

1. Қоршаған орта:

Адамдардың мінез-құлқына әсер ететін негізгі экологиялық факторлардың бірі – қоршаған орта. Қоршаған ортаға отбасы, достар, мектеп, жұмыс орны және қоғам кіреді. Қоршаған ортаның жағдайлары, мысалы, экономикалық деңгей, әлеуметтік қатынастар және мәдениет, адамның мінез-құлқына

елеулі әсер етеді.

2. Әлеуметтік әсер:

Адамдар қоршаған адамдардың мінез-құлқына қарай бейімделеді. Әлеуметтік әсерлерге топтық қысым, әлеуметтік нормалар және қоғамдық күтулер жатады. Бұл әсерлер адамның шешім қабылдауына, әрекеттеріне және өзін-өзі ұстауына ықпал етеді.

3. Экологиялық жағдайлар:

Табиғи экологиялық жағдайлар, мысалы, ауа райы, жыл мезгілдері, табиғи апаттар, адамның мінез-құлқына да әсер етеді. Мысалы, суық ауа райы адамдарды үйде болуға мәжбүр етеді, ал табиғи апаттар кезінде

адамдардың әрекеті стресстік жағдайларға жауап ретінде өзгереді.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Биологиялық факторлардың мінез-құлыққа әсерін зерттеу

Оқушыларға генетика мен гормондардың адам мінез-құлқына әсерін зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Генетика мен гормондардың адам мінез-құлқына қалай әсер ететіні туралы ақпаратты зерттеңіз.

• Бір адамның мысалын таңдап, оның генетикалық ерекшеліктері мен гормондардың әсерін талдаңыз.

• Бұл факторлардың мінез-құлыққа қандай әсер еткенін талқылаңыз.

1. Тапсырма: Экологиялық факторлардың мінез-құлыққа әсерін зерттеу

Оқушыларға қоршаған ортаның және әлеуметтік жағдайлардың адам мінез- құлқына қалай әсер ететінін зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Қоршаған ортаның және әлеуметтік жағдайлардың адам мінез-құлқына әсерін талдаңыз.

• Мысал ретінде белгілі бір қоғамдағы адамның әрекеттерін сипаттаңыз.

• Қоршаған орта факторларының адам мінез-құлқына әсерін қалай өзгертуге болатынын талдаңыз.

1. Тапсырма (кесте): Биологиялық және экологиялық факторларды салыстыру Оқушыларға биологиялық және экологиялық факторлардың адам мінез-құлқына

әсерін салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Фактор түрі	Мысалдар	Мінез-құлыққа әсері	Нәтижелері
Биологиялық	Генетика, гормондар, ми құрылымы	Адамның эмоционалдық реакциялары, шешім қабылдау	Генетикалық бейімделулер, гормондық тепе-теңдік
Экологиялық	Қоршаған орта, әлеуметтік әсерлер	Әлеуметтік мінез-құлық, топтық қысым	Әлеуметтік бейімделу, мәдени ықпал

Тапсырма: Кестені толтырып, биологиялық және экологиялық факторлардың адам мінез-құлқына қалай әсер ететінін сипаттаңыз.

Тест тапсырмалары:

1. Қай фактор адамның мінез-құлқына әсер ететін биологиялық факторға жатады?

   • A) Отбасы

   • B) Достар

   • C) Генетика

   • D) Мектеп

   • E) Қоғам

2. Гормондардың адамның мінез-құлқына қандай әсері бар?

   • A) Тек сыртқы факторларға әсер етеді

   • B) Тек генетикалық ақпаратты өзгертеді

   • C) Адамның көңіл-күйі мен энергия деңгейін өзгертеді

   • D) Қоршаған ортаны өзгертеді

   • E) Мәдениетті қалыптастырады

3. Адамдардың мінез-құлқына қандай экологиялық фактор әсер етеді?

   • A) Гормондар

   • B) Ми құрылымы

   • C) Отбасы және қоғам

   • D) Генетикалық мутациялар

   • E) Қан қысымы

4. Генетиканың адамның мінез-құлқына әсерін қалай түсіндіруге болады?

   • A) Тек экологиялық факторлар арқылы

   • B) Гормондардың әсері арқылы

   • C) Адамның темпераменті мен эмоционалдық реакциялары арқылы

   • D) Ми құрылымындағы өзгерістер арқылы

   • E) Әлеуметтік байланыстар арқылы

5. Адамның мінез-құлқына қоршаған ортаның әсері қалай көрінеді?

   • A) Тек генетикалық өзгерістер арқылы

   • B) Қоршаған адамдардың әрекеттері арқылы

   • C) Тек гормондар арқылы

   • D) Мидың дамуы арқылы

   • E) Физикалық өзгерістер арқылы

6. Экологиялық факторлардың адам мінез-құлқына әсері қандай?

A) Генетикалық ақпаратты өзгерту B) Әлеуметтік қатынастарды қалыптастыру C) Тек физикалық денсаулыққа әсер ету D) Гормондардың деңгейін реттеу E) Гендердің экспрессиясын өзгерту
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Бірге ойлаймыз» Бұл сыныбыңызда талқылауға және диалогқа ықпал ететін және «Қолыңды көтеріп адамға сену» көзқарасынан бас тартуға көмектесетін жақсы тәсілі. Оқушыларды 4 адамнан тұратын топқа бөліп, әр оқушыға 1-ден 4-ке дейін нөмір беріңіз. Одан кейін сіз оқушыларға топта талқылау үшін сұрақ қоясыз. Берілген уақыт біткеннен кейін, олар өз жауаптарын планшетке жазады және сыныппен бөліседі. Сізге балалар арасында бәсекелестік тудыру үшін ұпай есептеу жүйесін пайдалануға болады. Одан кейін барған сайын күрделілігі артатын сұрақтарды пайдалана отырып, сипатталған қадамдарды қайталайсыз.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Адамдардың денсаулық сақтау негіздері: Тамақтану және физикалық белсенділік

Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға денсаулықты сақтау және нығайту үшін дұрыс тамақтану мен физикалық белсенділіктің маңызын түсіндіру. Оқушылардың тамақтану мен дене жаттығуларының адам ағзасына тигізетін әсері туралы түсініктерін қалыптастыру және салауатты өмір салтын ұстанудың артықшылықтарын түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу.	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар
	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	«Бір сөйлеммен түйіндеу» Оқушылар олардың тақырып бойынша білімдерін түйіндейтін бір сөйлем жазады. Сөйлемдер кім, не, қашан, неліктен, қалай, қай жерде және т.б. сөздерден тұруы мүмкін. Содан кейін сөйлемдерді сыныптастар бағалай алады, немесе көшіріп жазады, т.б.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Адамдардың денсаулық сақтау негіздері: Тамақтану және физикалық белсенділік Тамақтану: Дұрыс тамақтану – денсаулықты сақтаудың маңызды аспектісі. Ағзаға қажетті барлық қоректік заттар мен дәрумендерді алу үшін әртүрлі тағамдарды тұтыну қажет. Тамақтану үш негізгі макронутриенттен тұрады: ақуыздар, майлар және

көмірсулар. Бұл заттар ағзаның жұмыс істеуі, өсуі және қалыптасуы үшін қажетті энергия мен құрылыс материалдарын береді.

1. Ақуыздар:

Ақуыздар ағзаның бұлшық еттері мен тіндерінің құрылыс материалы болып табылады. Олар гормондар мен ферменттер сияқты маңызды

молекулаларды синтездеуге қатысады. Ақуыздарды ет, балық, жұмыртқа, сүт өнімдері және бұршақ тұқымдастарынан алуға болады.

2. Майлар:

Майлар – бұл энергияның негізгі көздерінің бірі. Олар ағзаның жылу

алмасу процесіне, гормондар өндіруіне және жасуша мембраналарының құрылымына қажет. Майларды жаңғақтар, майлы балықтар, зәйтүн майы және авокадодан алуға болады.

3. Көмірсулар:

Көмірсулар – бұл энергияның жылдам көзі. Олар ағзаға глюкоза түрінде қажет және бұлшықеттер мен мидың жұмысын қамтамасыз етеді.

Көмірсуларды дәнді дақылдар, жемістер, көкөністер және балдан алуға болады.

Физикалық белсенділік:

Физикалық белсенділік – денсаулықты нығайтудың маңызды құралы. Тұрақты дене жаттығулары жүрек-қан тамырлары жүйесін жақсартады, бұлшықеттер мен сүйектерді нығайтады, артық салмақтан арылуға көмектеседі және жалпы көңіл- күйді көтереді.

1. Жүрек-қан тамырлары жаттығулары:

Жүрек-қан тамырлары жаттығулары жүректің жұмысын жақсартады және өкпенің қызметін күшейтеді. Бұл жаттығуларға жүгіру, жүзу, велосипед тебу және серуендеу жатады.

2. Күш жаттығулары:

Күш жаттығулары бұлшықеттерді нығайтады және сүйек тіндерін күшейтеді. Бұл жаттығуларға ауыр салмақтар көтеру, гимнастика және дене салмағымен жаттығулар (мысалы, планка, отжимание) жатады.

3. Икемділік жаттығулары:

Икемділік жаттығулары дененің қозғалу ауқымын жақсартады және бұлшықеттерді созуға көмектеседі. Бұл жаттығуларға йога, пилатес және түрлі созылу жаттығулары жатады.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Тамақтану күнделігін жүргізу

Оқушыларға өздерінің күнделікті тамақтануын талдау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Күні бойы тұтынған барлық тағамдар мен сусындарды күнделікке жазып отырыңыз.

• Әрбір тағамдағы негізгі қоректік заттарды (ақуыздар, майлар, көмірсулар) көрсетіңіз.

• Қорытынды жасап, тамақтануыңыздың баланстылығын бағалаңыз. Сіздің тамақтану әдеттеріңізде қандай өзгерістер жасау керек екенін талдаңыз.

1. Тапсырма: Физикалық белсенділік жоспарын құру

Оқушыларға өздерінің физикалық белсенділік жоспарын жасау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Апталық физикалық белсенділік жоспарын құрыңыз, онда жүрек-қан тамырлары жаттығулары, күш жаттығулары және икемділік жаттығулары қамтылған.

• Әрбір жаттығудың ұзақтығын және қай күндерде орындау керектігін көрсетіңіз.

• Жоспарды іске асырып, оның денсаулыққа әсерін күнделікке жазып отырыңыз.

1. Тапсырма (кесте): Дұрыс тамақтану мен физикалық белсенділіктің артықшылықтарын салыстыру

Оқушыларға дұрыс тамақтану мен физикалық белсенділіктің денсаулыққа тигізетін әсерлерін салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Әрекет түрі	Денсаулыққа әсері	Артықшылықтары
Дұрыс тамақтану	Энергия деңгейінің артуы, иммунитеттің күшеюі	Салмақты бақылау, аурулардың алдын алу
Физикалық белсенділік	Бұлшықеттердің нығаюы, жүрек-қан тамырлары жүйесінің жақсаруы	Артық салмақты жою, психикалық денсаулықты жақсарту

Тапсырма: Кестені толтырып, дұрыс тамақтану мен физикалық белсенділіктің денсаулыққа қалай әсер ететінін және олардың артықшылықтарын сипаттаңыз. Тест тапсырмалары:

1. Ақуыздар ағза үшін қандай қызмет атқарады?

   • A) Энергия көзі болып табылады

   • B) Жасуша мембраналарын құрайды

   • C) Бұлшықеттердің құрылыс материалы

   • D) Гормондарды өндіреді

   • E) Қант деңгейін реттейді

2. Қайсысы физикалық белсенділіктің негізгі артықшылығы болып табылады?

   • A) Бұлшықеттерді әлсірету

   • B) Қан айналымын жақсарту

   • C) Энергияның азаюы

   • D) Майлардың жинақталуы

   • E) Иммунитеттің төмендеуі

3. Майлардың ағзадағы негізгі рөлі қандай?

   • A) Глюкоза өндіру

   • B) Оттегін тасымалдау

   • C) Жылу алмасу және энергия көзі

   • D) Бұлшықеттерді нығайту

   • E) Сүйектерді қорғау

4. Қай жаттығу түрі жүрек-қан тамырлары жүйесін жақсартады?

   • A) Ауыр салмақтар көтеру

B) Серуендеу және жүгіру C) Жұмсақ созылу жаттығулары D) Планка E) Массаж жасау Көмірсулар қандай функцияны орындайды? A) Сүйектерді нығайту B) Бұлшықет массасын арттыру C) Жылдам энергия беру D) Қан айналымын жақсарту E) Гормондарды өндіру Дұрыс тамақтану қандай аурулардың алдын алуға көмектеседі? A) Грипп B) Жүрек аурулары C) Көз аурулары D) Суық тию E) Жұқпалы аурулар
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Веер» әдісі Қағазды веер пішінінде бүктеп, бірінші оқушы бір бөлігіне сабаққа қатысты сұрақтар жазып шығады, екінші оқушы екінші бөлігіне қысқаша жауап жазып тапсырады.		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Биосфераның қорғау стратегиялары: Табиғи қорларды сақтау
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға биосфераны қорғаудың маңыздылығын түсіндіру және табиғи қорларды сақтау стратегияларын меңгерту. Оқушылардың табиғи қорларды ұтымды пайдалану және экологиялық тепе-теңдікті сақтау қажеттілігі туралы түсініктерін қалыптастыру.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу.	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар
	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	«Даналық ағашы» Оқушылар ішінен бір жүргізуші сайланады. Жүргізушінің қолында қорап немесе сандықша болуы керек. Оқушылар тақырып бойынша ашық сұрақтар құрастырып, жүргізушіге береді. Сұрақтар құрастырылып біткен соң, оқушылар сандықшадан кез келген сұрақты алып, дауыстап оқиды, толық жауап беруге тырысады. Қойылған сұрақпен берілген жауап бағаланады.
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Биосфераның қорғау стратегиялары: Табиғи қорларды сақтау Биосфера дегеніміз не? Биосфера – бұл Жердің тіршілік ететін аймағы, ол атмосфера, гидросфера және литосфераның белгілі бір бөліктерін қамтиды. Биосферада барлық тірі организмдер мен олардың өмір сүру ортасы орналасқан. Биосфераның тұрақтылығын сақтау – экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Табиғи қорлар: Табиғи қорлар – бұл табиғатта кездесетін, адамның өмір сүруі және өндірістік

әрекеті үшін қажетті материалдар мен энергия көздері. Табиғи қорларға су, топырақ, ормандар, пайдалы қазбалар және биологиялық ресурстар жатады. Оларды ұтымды пайдалану және қорғау – болашақ ұрпақтардың өмір сүруіне қажетті шарт.

Биосфераны қорғау стратегиялары:

1. Табиғи қорларды үнемді пайдалану:

Табиғи қорларды тиімді пайдалану – оларды сақтау және болашақ ұрпақтар үшін сақтау мақсатында жасалатын әрекеттердің бірі. Бұл, әсіресе, суды

үнемдеу, ормандарды қорғау, және топырақтың құнарлығын сақтау шараларын қамтиды.

2. Экологиялық қалдықтарды азайту:

Қалдықтарды азайту және қайта өңдеу – биосфераны қорғаудың маңызды бөліктерінің бірі. Қалдықтарды қайта өңдеу, пластик пен басқа да зиянды материалдарды азайту арқылы қоршаған ортаны қорғауға үлес қосуға

болады.

3. Биологиялық әртүрлілікті сақтау:

Биологиялық әртүрлілікті сақтау экожүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген түрлерді қорғау, табиғи мекендеу ортасын қалпына келтіру және ұлттық парктер мен

қорықтарды құру арқылы биологиялық әртүрлілікті сақтауға болады.

4. Қорықтар мен ұлттық парктер:

Қорықтар мен ұлттық парктерді құру табиғи қорларды және биологиялық әртүрлілікті сақтау үшін тиімді стратегиялардың бірі. Бұл қорықтар мен парктер табиғи экожүйелерді қорғауға және олардың тұрақтылығын сақтауға көмектеседі.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Табиғи қорларды сақтау шараларын зерттеу

Оқушыларға табиғи қорларды сақтау шараларын зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Сіздің аймағыңыздағы табиғи қорларды сақтау шаралары туралы ақпаратты зерттеңіз.

• Бұл шаралардың қалай жүзеге асырылып жатқанын сипаттаңыз (мысалы, ормандарды қорғау, суды үнемдеу бағдарламалары).

• Табиғи қорларды сақтау үшін қандай қосымша шаралар қажет екенін талдаңыз.

1. Тапсырма: Экологиялық қалдықтарды азайту жоспарын құру

Оқушыларға экологиялық қалдықтарды азайту және қайта өңдеу жоспарын жасау тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Сіздің мектебіңізде немесе үйіңізде экологиялық қалдықтарды азайту үшін қандай шараларды қолдануға болатынын талқылаңыз.

• Қайта өңдеуге болатын және қайталама пайдалануға жарамды заттардың тізімін жасаңыз.

• Қалдықтарды азайту жоспарын құрыңыз және оны іске асыру бойынша ұсыныстар беріңіз.

1. Тапсырма (кесте): Биологиялық әртүрлілікті сақтау стратегияларын салыстыру

Оқушыларға биологиялық әртүрлілікті сақтау стратегияларын салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Стратегия түрі	Сипаттамасы	Мысалдар
Табиғи мекендеу ортасын қорғау	Жануарлар мен өсімдіктердің табиғи мекендеу ортасын сақтау	Ормандарды қорғау, өзендерді тазарту
Жойылып кету қаупі бар түрлерді қорғау	Сирек кездесетін түрлерді қорғау және қалпына келтіру	Қызыл кітапқа енген түрлерді қорғау
Ұлттық парктер мен қорықтар құру	Табиғи экожүйелерді қорғау үшін арнайы аймақтар құру	Алатау ұлттық паркі, Қорғалжын қорығы

Тапсырма: Кестені толтырып, әрбір биологиялық әртүрлілікті сақтау стратегиясының сипаттамасы мен мысалдарын көрсетіңіз.

Тест тапсырмалары:

1. Биосфера дегеніміз не?

   • A) Тек өсімдіктер мен жануарлар әлемі

   • B) Жердің тіршілік ететін аймағы

   • C) Адамдардың салған қалалары

   • D) Тек атмосфералық қабат

   • E) Тек су экожүйелері

2. Табиғи қорлар дегеніміз не?

   • A) Өндірістік қалдықтар

   • B) Табиғаттағы өндірілетін материалдар мен энергия көздері

   • C) Адамдар жасаған құрылғылар

   • D) Тек минералды ресурстар

   • E) Тек биологиялық ресурстар

3. Биологиялық әртүрлілікті сақтау стратегиясына қайсысы жатады?

   • A) Өнеркәсіптік қалдықтарды шығару

   • B) Ұлттық парктер мен қорықтар құру

   • C) Қалалық аумақтарды кеңейту

   • D) Автожолдарды салу

   • E) Құрылыс материалдарын өндіру

4. Табиғи қорларды сақтау үшін қандай шаралар қажет?

   • A) Табиғи ресурстарды үнемдеу және қайта өңдеу

   • B) Ресурстарды шектеусіз пайдалану

   • C) Барлық ормандарды кесу

   • D) Жануарлардың барлығын ату

   • E) Су ресурстарын ластау

5. Экологиялық қалдықтарды азайту үшін қандай іс-әрекеттер жасауға болады?

   • A) Қайта өңдеу және қайта пайдалану

   • B) Қалдықтарды өртеу

   • C) Жерді көп мөлшерде пайдалану

D) Қалдықтарды су қоймаларына тастау E) Қалдықтарды жерге көму Қорықтар мен ұлттық парктерді құрудың мақсаты қандай? A) Табиғи экожүйелерді қорғау және сақтау B) Өндірістік аймақтарды кеңейту C) Қалалардың өсуін қамтамасыз ету D) Тек туристерді тарту E) Су ресурстарын көбейту
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «DEAL» әдісі D – Describe – баяндау, суреттеу (оқығанды, көргенді сипаттау, сынау, өлшеу). E – Explain – түсіндіру (құбылыс немесе оқиға бойынша не білетіндерін, түсінгендерін суреттеу). A – Anallуse – талдау (ақпаратты талдау, қорытынды жасау, себептерін атау). L – Links – байланыс (болжамдар немесе қорытынды жасау, өзінде бар біліммен байланыстыру).		бағалау парақтары

Бөлім
Педагогтің аты-жөні
Күні:
Сынып:	Қатысушылар саны:	Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы	Ғылыми зерттеулердің биологиядағы рөлі: Жаңа технологиялар мен жетістіктер
Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары	Сабақтың мақсаты: Оқушыларға биологиядағы ғылыми зерттеулердің маңызын және жаңа технологиялар мен жетістіктердің биология ғылымына қосқан үлесін түсіндіру. Оқушылардың ғылыми зерттеулердің нәтижелерін түсінуі және олардың биологиядағы жаңалықтарға қалай әсер

ететінін түсінуін қамтамасыз ету.

Сабақтың барысы

Сабақтың кезеңі/уақыт	Педагогтің әрекеті	Оқушының әрекеті	Бағалау	Ресурстар
Сабақтың басы	Oқушылapмен сәлемдесу, оқушыларды түгeлдeу, oқушылapдың нaзapын caбaққa aудapу.	Мұғаліммен амандасады.		Түрлі – түсті доптар
	Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарымен таныстыру, жаңа тақырыпқа шолу	Сабақтың тақырыбын дәптерге жазады, сабақтың мақсаттарымен танысады.
	Психологиялық ахуал орнату	«Дизайн» әдісі Әр оқушы өзінің қандай жансыз зат екенін айтады. Дизайнер келіп оларды өз талғамымен орналастырады. Ең бастысы, бәрін өз орнына тиімді орналастыра білу. Сабақта да солай әр жұмыстың өз қызметі, өз орны бар. Орнымен жұмсасақ қана нәтиже болатынын білдіру
Сабақтың	Жаңа тақырыпты	Мұғалім ұсынған
ортасы	түсінуге бағытталған	тапсырмаларды
	бағытталған	орындайды
	оқыту ортасын құрады
Теориялық мәтін: Ғылыми зерттеулердің биологиядағы рөлі: Жаңа технологиялар мен жетістіктер Биология – тірі организмдерді зерттейтін ғылым саласы, және оның дамуы ғылыми зерттеулердің нәтижесінде жүзеге асады. Ғылыми зерттеулер жаңа технологиялардың пайда болуына және биологияның түрлі салаларында үлкен жетістіктерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Жаңа технологиялар: 1. Генетикалық инженерия: Генетикалық инженерия – бұл организмдердің генетикалық материалын өзгерту арқылы олардың қасиеттерін жақсартуға немесе жаңа қасиеттер беру үшін қолданылатын технология. Бұл әдіс арқылы өсімдіктер мен жануарларды генетикалық тұрғыдан модификациялау, сондай-ақ

ауруларды емдеу үшін гендік терапия жасау мүмкіндігі пайда болды.

2. Клетка технологиялары:

Клетка технологиялары биологияда маңызды рөл атқарады. Стволды жасушалар арқылы жаңа тіндерді немесе органдарды өсіру мүмкіндігі

пайда болды. Бұл технология медициналық зерттеулерде және ауруларды емдеуде үлкен маңызға ие.

2. CRISPR технологиясы:

CRISPR – бұл генетикалық материалды нақты түрде өзгертуге мүмкіндік беретін жаңа технология. Бұл әдіс генетикалық ауруларды емдеуге,

өсімдіктер мен жануарлардың қасиеттерін өзгертуге және ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.

Ғылыми жетістіктер:

1. Геномды секвенирлеу:

Геномды секвенирлеу – бұл тірі организмдердің ДНҚ тізбегін анықтау әдісі. Бұл технология арқылы ғалымдар организмдердің генетикалық ақпаратын оқып, оларды зерттеп, аурулардың генетикалық себептерін анықтай алады.

2. Эмбриондық зерттеулер:

Эмбриондық зерттеулер арқылы ғалымдар организмдердің даму процесін зерттейді және бұл даму кезінде қандай гендердің белсенді екенін

анықтайды. Бұл зерттеулер адамның туа біткен ауруларын түсінуге және емдеуге мүмкіндік береді.

3. Синтетикалық биология:

Синтетикалық биология – бұл тірі организмдерді қайта құрастыру немесе жаңа биологиялық жүйелер жасау үшін қолданылатын сала. Бұл әдіс

арқылы жасушалар мен организмдерді жасанды түрде жасауға болады, бұл медицинада және өндірісте жаңа мүмкіндіктер ашады.

Практикалық тапсырмалар:

1. Тапсырма: Генетикалық инженерияның мысалдарын зерттеу

Оқушыларға генетикалық инженерияның қолдану салаларын зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Генетикалық инженерияның қолдану салалары туралы ақпаратты зерттеңіз (өсімдіктер мен жануарларды генетикалық модификациялау, гендік

терапия).

• Әрбір қолдану саласының мысалдарын сипаттаңыз және оның биологиядағы маңызын түсіндіріңіз.

• Бұл технологияның артықшылықтары мен кемшіліктерін талдаңыз.

1. Тапсырма: Ғылыми жетістіктердің адам өміріне әсерін талдау

Оқушыларға ғылыми жетістіктердің адам өміріне тигізетін әсерін зерттеу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма:

• Геномды секвенирлеу немесе CRISPR технологиясы сияқты жетістіктердің адам өміріне қалай әсер ететінін талдаңыз.

• Бұл технологиялардың қолдану салаларын және олардың адам

денсаулығына қандай пайдасы бар екенін сипаттаңыз.

• Бұл технологиялардың қолданылуына байланысты қандай этикалық мәселелер туындауы мүмкін екенін талқылаңыз.

1. Тапсырма (кесте): Жаңа технологиялардың салыстырмалы сипаттамасы Оқушыларға биологиядағы жаңа технологияларды салыстыратын кестені толтыру тапсырмасы беріледі.

Кесте мысалы:

Технология түрі	Сипаттамасы	Қолдану салалары	Артықшылықтары
Генетикалық инженерия	Организмдердің генетикалық материалын өзгерту	Гендік терапия, өсімдіктерді модификациялау	Жаңа қасиеттер беру, ауруларды емдеу
CRISPR	ДНҚ тізбегін нақты өзгерту	Генетикалық ауруларды емдеу, зерттеулер	Нақты, жылдам, тиімді
Стволды жасушалар	Жаңа тіндер мен органдарды өсіру	Медицина, орган трансплантациясы	Жасушаларды қалпына келтіру, емдеу

Тапсырма: Кестені толтырып, әрбір технологияның сипаттамасын, қолдану салаларын және артықшылықтарын көрсетіңіз.

Тест тапсырмалары:

1. Генетикалық инженерияның негізгі мақсаты қандай?

   • A) Организмдерді генетикалық тұрғыдан жақсарту

   • B) Энергияны сақтау

   • C) Қоршаған ортаны қорғау

   • D) Су ресурстарын сақтау

   • E) Табиғи апаттарды болжау

2. CRISPR технологиясы не үшін қолданылады?

   • A) Организмдердің энергиясын өзгерту үшін

   • B) Жануарларды клондау үшін

   • C) ДНҚ тізбегін нақты өзгерту үшін

   • D) Жануарларды көбейту үшін

   • E) Өсімдіктерді суару үшін

3. Геномды секвенирлеу не үшін қолданылады?

   • A) Организмдердің генетикалық ақпаратын анықтау үшін

   • B) Табиғи ресурстарды сақтау үшін

   • C) Өсімдіктерді өсіру үшін

   • D) Қоршаған ортаны қорғау үшін

   • E) Энергияны үнемдеу үшін

4. Стволды жасушалар дегеніміз не?

   • A) Өсімдіктердің фотосинтез жасау қабілеті

   • B) Жасушалардан жаңа тіндер мен органдарды өсіру мүмкіндігі

   • C) Ауаның тазалану процесі

   • D) Жануарлардың миграциясы

E) Организмдердің өсуі Синтетикалық биологияның мақсаты қандай? A) Табиғи апаттарды болжау B) Жасанды биологиялық жүйелерді жасау C) Табиғи ресурстарды сақтау D) Организмдердің миграциясын бақылау E) Өсімдіктерді суару Ғылыми зерттеулердің биологиядағы рөлі қандай? A) Қоршаған ортаны ластау B) Жаңа технологиялар мен жетістіктерді дамыту C) Табиғи ресурстарды жою D) Энергияны сақтау E) Өсімдіктерді көбейту
Сабақтың аяғы	Оқушыларға өзін-өзі бағалауды ұйымдастыру Кері байланыс орнату	Өзін-өзі бағалау «Динамикалық шеңбер» әдісі Оқушылар коридорға шығып, ішкі және сыртқа шеңберге бөлінеді. Сыртқы шеңбердегілер қозғалмай тұрады, ал ішкі шеңбердегілер берілген тапсырмалар бойынша білетіндерін айтып келесі жұбына бір айналым жасап шыққанша қозғалады. Сыртқы шеңбердегілер сол тақырып бойынша жасаған қорытындыларын сыныпқа келіп айтады.		бағалау парақтары

ҚОРЫТЫНДЫ

«Биология сабағында инновациялық технологияларды қолдануды зерттеу» атты авторлық бағдарлама — қазіргі заманғы білім беру талаптарына сай әзірленген ғылыми-әдістемелік жоба. Бағдарлама биология пәнін оқытуда инновациялық әдістер мен заманауи педагогикалық технологияларды қолдану арқылы білім сапасын арттыруға, оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға бағытталған. Бағдарламаны жүзеге асыру барысында оқушылардың пәнге деген қызығушылығы артып, олардың шығармашылық және зерттеушілік белсенділігі дамиды. Сабақтарда қолданылатын цифрлық ресурстар мен интерактивті әдістер білім алушылардың танымдық қабілеттерін күшейтіп, өздігінен білім алуға ынталандырады. Бұл өз кезегінде олардың өмірлік дағдыларын, сыни ойлауын және экологиялық мәдениетін қалыптастырады. Бағдарламаның тиімділігі оның практикалық бағыттылығында. Мұнда әрбір оқушы нақты зерттеу жүргізіп, биологиялық құбылыстарды тәжірибе арқылы түсіне алады. Сонымен қатар, оқыту процесіне енгізілген инновациялық технологиялар (интерактивті тақта, мультимедиялық бағдарламалар, онлайн-платформалар, STEM және CLIL элементтері) білім сапасын арттырумен қатар, оқушылардың ХХІ ғасыр дағдыларын меңгеруіне мүмкіндік береді. Мұғалімдер үшін де бұл бағдарлама кәсіби дамудың жаңа мүмкіндігін ашады. Инновациялық әдістерді меңгеру арқылы педагог өз сабағын жаңаша ұйымдастырып, оқушылармен серіктестік қарым-қатынас орнатады. Бұл оқу үдерісін демократияландыруға және оқыту сапасын арттыруға зор ықпал етеді. Бағдарлама апробациясы нәтижесінде оның тиімділігі тәжірибе жүзінде дәлелденді: оқушылардың оқу үлгерімі жоғарылады, биология пәніне деген қызығушылықтары артты, экологиялық көзқарастары кеңейді. Мұндай нәтижелер бағдарлама мазмұнының өзектілігін және оның білім беру үдерісіне енгізілуінің маңыздылығын көрсетеді. Қорытындылай келе, «Биология сабағында инновациялық технологияларды қолдануды зерттеу» авторлық бағдарламасы – оқушылардың жеке тұлғалық дамуын қамтамасыз ететін, олардың ғылыми-биологиялық ойлауын және зерттеу мәдениетін қалыптастыратын заманауи білім беру құралы болып табылады. Бұл бағдарлама мектеп тәжірибесінде кеңінен қолдануға ұсынылады және биология пәнін оқытудың инновациялық бағытын дамытуға елеулі үлес қосады.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Төлегенова, Ж. Н. Қоршаған ортаны қорғау: теория және практика. // Оқу құралы, «Атамұра» баспасы, 2021. – 180 б.

2. Омарова, А. М. Биология негіздері: Жаңартылған бағдарлама бойынша. // Оқу құралы, «Фолиант» баспасы, 2022. – 250 б.

3. Есімхан, Н. Б. Экология және тұрақты даму. // Оқу құралы, «Қазақ университеті» баспасы, 2018. – 270 б.

4. Сейітқазиева, Л. Р. Өсімдіктер физиологиясы: Биология пәні бойынша әдістемелік құрал. // Оқу құралы, «Мектеп» баспасы, 2020. – 200 б.

5. Мырзағалиева, А. С. Биологиялық зерттеулер әдістері. // Оқу құралы,

«Астана» баспасы, 2021. – 190 б.

6. Құрманғазы, С. Т. Молекулалық биология: Жоғары оқу орындарына арналған оқу құралы. // Оқу құралы, «Жазушы» баспасы, 2019. – 210 б.

7. Жүнісбекова, Р. Қ. Адам анатомиясы: Оқу құралы. // Оқу құралы,

«Атамұра» баспасы, 2020. – 280 б.

8. Әбілов, М. Ш. Микробиология және вирусология негіздері. // Оқу құралы,

«Алматыкітап» баспасы, 2022. – 230 б.

9. Ержанова, З. Қ. Қазақстанның биоалуантүрлілігі. // Оқу құралы, «Фолиант» баспасы, 2021. – 240 б.

10. Тұрсынбай, Қ. Ә. Экологиялық білім беру негіздері. // Оқу құралы,

«Мектеп» баспасы, 2018. – 215 б.

11. Нұрпейісова, А. С. Биохимия: Жалпы биология курсына арналған оқу құралы. // Оқу құралы, «Қазақ университеті» баспасы, 2020. – 275 б.

12. Шәкенова, Р. Т. Зоология: Оқу құралы. // Оқу құралы, «Астана» баспасы, 2019. – 260 б.

13. Әлімбеков, Ж. А. Генетика негіздері: Жоғары оқу орындарына арналған оқу құралы. // Оқу құралы, «Атамұра» баспасы, 2021. – 230 б.

14. Төлеген, Б. М. Өсімдіктер экологиясы: Мектепке арналған оқу құралы. // Оқу құралы, «Алматыкітап» баспасы, 2022. – 190 б.

15. Мұқашева, Л. А. Биологиялық алуан түрлілікті қорғау. // Оқу құралы,

«Фолиант» баспасы, 2018. – 225 б.

16. Ибраева, Ж. М. Адам және қоршаған орта: Оқу құралы. // Оқу құралы,

«Мектеп» баспасы, 2020. – 245 б.

17. Жұмағұлова, С. К. Жасуша биологиясы: Оқу құралы. // Оқу құралы,

«Жазушы» баспасы, 2019. – 215 б.

18. Оразғалиева, Ә. Р. Эволюция және адам: Жоғары оқу орындарына арналған оқу құралы. // Оқу құралы, «Қазақ университеті» баспасы, 2021. – 260 б.

19. Әлмаханова, Қ. Т. Биологияны оқыту әдістемесі. // Оқу құралы, «Астана» баспасы, 2022. – 240 б.