Болашақ шетел тілі мұғалімінің ғылыми-әдістемелік құзыреттілігін қалыптастыру

ISSN 2073-333X
Международный научный журнал

Қазақстанның ғылымы мен өмірі
Наука и жизнь Казахстана
Science and life of Kazakhstan
№12/3 2019

Камал Бурханов
Доктор политических наук, профессор,
экс-депутат мажилиса Парламента РК

Наука и жизнь Казахстана. №6/1 2019 285

Құрылтайшы:
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН КРИМИНОЛОГИЯЛЫҚ КЛУБЫ

Учредитель:
МЕЖДУНАРОДНЫЙ КАЗАХСТАНСКИЙ КРИМИНОЛОГИЧЕСКИЙ КЛУБ

Founder:
INTERNATIONAL KAZAKHSTAN CRIMINOLOGY CLUB




ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҒЫЛЫМЫ МЕН ӨМІРІ
НАУКА И ЖИЗНЬ КАЗАХСТАНА
SCIENCE AND LIFE OF KAZAKHSTAN
Халықаралық ғылыми журнал
Международный научный журнал
International science journal

№12/3 2019


Бас редактор – Алауханов Е.О.
«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері», заң ғылымдарының докторы, профессор

Главный редактор – Алауханов Е.О.
«Заслуженный деятель Казахстана», доктор юридических наук, профессор

Editor-in-chief – Аlaukhanov Yе.O.
«Honored Worker of the Republic of Kazakhstan», doctor of Law Sciences, рrofessor



Алматы 2019

РЕДАКЦИЯ АЛҚАСЫ:

Абдиров Н.М., з.ғ.д., профессор
Абдрасилов Б.С., б.ғ.д., профессор
Абдурасулова К.Р., з.ғ.д., профессор (Ташкент)
Абзалов Э.М., з.ғ.д., профессор, 3-сыныпты мем. заң
кеңесшісі (Ташкент)
Аликперов Х.Д., з.ғ.д., профессор, 3-сыныпты мем. заң
кеңесшісі (Баку)
Асанов Ж.К., з.ғ.к., ҚР Жоғарғы Сотының Төрағасы
Байдаулет И.О., мед.ғ.д., профессор
Байдельдинов Д.Л., з.ғ.д., профессор
Баулин Ю.В., з.ғ.д., профессор (Киев)
Бисенов К.А., тех.ғ.д., профессор
Бородин С.В., з.ғ.д., вице-президент, адвокат
(Воронеж)
Букалерова Л.А., з.ғ.д., проф. (РУДН, Мәскеу)
Ведерникова О.Н., з.ғ.д., проф., РФ Жоғарғы
Сотының судьясы (Мәскеу)
Гаипов З.С., с.ғ.д., профессор
Голик Ю.В., з.ғ.д., профессор (Мәскеу)
Гриб В.В., з.ғ.д., профессор, бас ред. (Мәскеу)
Грунтов О.И., з.ғ.д., профессор БГУ (Минск)
Дулатбеков Н.О., з.ғ.д., профессор
Елешов Р., а-ш.ғ.д., ҚР ҰҒА академигі
Елубаев Ж.С., з.ғ.д., профессор
Есім Ғ., ф.ғ.д., ҚР ҰҒА академигі
Жұмағұлов Б.Т., т.ғ.д., ҚР ҰҒА академигі
Жұрынов М.Ж., академик, ҚР ҰҒА Президенті
Зарипов З.С., з.ғ.д., профессор (Рязань)
Зигмунд О. А., з.ғ.д., профессор (Германия)
Ыдырысов Д.А., т.ғ.д., профессор
Қасымбеков М.Б., с.ғ.д., профессор
Козаченко И.Я., з.ғ.д., профессор (Екатеринбург)
Коняхин В.П., з.ғ.д., профессор (Краснодар)
Коробеев А.И., з.ғ.д., профессор (Владивосток)
Құл-Мұхаммед М.А., з.ғ.д., профессор
Лебедев С.Я., з.ғ.д., профессор (Мәскеу)
Лиховая С.Я., з.ғ.д., профессор (Киев)
Лопашенко Н.А., з.ғ.д., профессор (Cаратов)
Мацкевич И.М., з.ғ.д., профессор (Мәскеу, МГЮА)
Минязева Т.Ф., з.ғ.д., профессор (Мәскеу, РУДН)
Мухамедиұлы А., ф.ғ.д., профессор
Мұсақожаева А.К., профессор, ҚазҰӨУ ректоры
Мұтанов Ғ.М., т.ғ.д., проф., ҚР ҰҒА академигі,
ҚазҰУ ректоры
Рагимов И.М., з.ғ.д., профессор (Мәскеу)
Рустамбаев М.Ю., з.ғ.д., профессор
(Ташкент) Оразалин Н.М., ақын-драматург
Орлов В.Н., з.ғ.д., «Российский криминологический
взгляд» журналынын бас редакторы
Сагадиев К.А., э.ғ.д., ҚР ҰҒА академигі
Сұлтанов Қ.С., с.ғ.д., профессор
Сыдыков Е.Б., т.ғ.д., ҚР ҰҒА академигі, ЕҰУ ректоры
Төлеген М.Ә., доктор PhD, ректор ШҚМУ ректоры
Шестаков Д.А., з.ғ.д., профессор, СП(б) халықаралық
криминологиялық клубының президенті
РЕДАКЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС:

Абдуллаев К.К., а.-ш.ғ.д., профессор
Айтжанов Б.Д., вет.ғ.д., профессор
Асанғазы О., қоғам қайраткері
Әбішев Т.Д., з.ғ.к., профессор
Әбішев Х.А., з.ғ.к., профессор
Байменов А.М., тех.ғ.к., профессор
Бекмағамбетов А.Б., з.ғ.к., профессор (Қостанай)
Бектұрғанов Е.Ө., ҚР Парламенті Мәжілісінің
депутаты
Бишманов Б.М., з.ғ.д., профессор
Борбат А.В., з.ғ.к., бас редактор (Мәскеу)
Данилов А.П., з.ғ.к., доцент (Санкт-Петербург)
Джансараева Р.Е., з.ғ.д., профессор
Жақып Б.Ө., филол.ғ.д., профессор
Жанабилов Н.Е., з.ғ.к., профессор (Астана)
Жолдыбай К., жазушы-публицист
Жұмағұлова В.И. ф.ғ.д., профессор
Иванчин А.В., з.ғ.д., адвокат (Ярославль)
Ивона Массаки, профессор (Польша)
Қанжігітов Е.Қ., вет.ғ.д., профессор
Кәрібаев Б.Б., т.ғ.д., профессор
Кленова Т.В., з.ғ.д., профессор (Самара)
Корконосенко С.Г., с.ғ.д., профессор (Санкт-
Петербург)
Қуаналиева Г.А., з.ғ.д., профессор
Құрманалиев К.А., ф.ғ.д., профессор
Куфлева В.Н., з.ғ.к., доцент (Краснодар)
Мажейка Кипрас И., МЕАТР акад. (Мәскеу)
Маткаримова Г.С., з.ғ.д., профессор (Ташкент)
Мельник Г.С., с.ғ.д., проф. (Санкт-Петербург)
Миндагулов Ә.Х., з.ғ.д., профессор (Мәскеу)
Молдабаев С. С., з.ғ.д., профессор (Алматы)
Омаров Б.Ж., фил.ғ.д., профессор
Рустемов Б.Т., жазушы-публицист
Рүстемова Г.Р., з.ғ.д., профессор
Саломов Б., з.ғ.д., профессор, адвокат (Ташкент)
Сапиев О.С., ҚР қоғам қайраткері
Сарсембаев М.А., з.ғ.д., профессор
Сейтжанов Ә.Ә., з.ғ.к., доцент
Сматлаев Б.М., з.ғ.д., профессор
Старостин С.А., з.ғ.д., профессор (Мәскеу)
Сыдыкова Л.Ч., з.ғ.д., профессор (Бішкек)
Тойлыбаев Б.А., п.ғ.д., профессор
Турецкий Н.Н., з.ғ.д., профессор
Тұрғараев Б.Т., з.ғ.д., профессор
Тұрсынов С.Т., э.ғ.д., профессор
Фадеев В.Н., з.ғ.д., проф. (Мәскеу)
Усманов А., п.ғ.д., профессор
Усманов С.У., т.ғ.д., профессор
Челадзе Г., құқық докторы, әкімшілік бизнес
докторы, профессор (Грузия)
Шаукенова З.К., ә.ғ.д., профессор
Харченко В.Б., з.ғ.д., профессор (Харьков)
Ху Тин, Вьетнам Жазушылар Қауымдастығының
Төрағасы (Вьетнам)

РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ:

Абдиров Н.М., д.ю.н., профессор
Абдрасилов Б.С., д.б.н., профессор
Абдурасулова К.Р., д.ю.н., профессор (Ташкент)
Абзалов Э.М., д.ю.н., профессор, гос.советник юстиции
3-класса (Ташкент)
Аликперов Х.Д. д.ю.н., профессор, гос.советник юстиции
3-класса (Баку)
Асанов Ж.К., к.ю.н., Председатель Верховного Суда РК
Байдаулет И.О., д.мед.н., профессор
Байдельдинов Д.Л., д.ю.н., профессор
Баулин Ю.В., д.ю.н., профессор (Киев)
Бисенов К.А., д.т.н., профессор
Бородин С.В., к.ю.н., вице-президент, адвокат (Воронеж)
Букалерова Л.А., д.ю.н., проф. (РУДН, Москва)
Ведерникова О.Н., д.ю.н., проф., судья Верховного Суда
РФ (Москва)
Гаипов З.С., д.п.н., профессор
Голик Ю.В., д.ю.н., профессор (Москва)
Гриб В.В., д.ю.н., профессор, гл. ред. (Москва)
Грунтов О.И., д.ю.н., профессор БГУ (Минск)
Дулатбеков Н.О., д.ю.н., профессор
Елешов Р., д.с-х.н., академик НАН РК
Елубаев Ж.С., д.ю.н., профессор
Есим Г., д.ф.н., академик НАН РК
Жумагулов Б.Т., д.т.н., академик НАН РК,
депутат Сената Парламента РК
Журынов М.Ж., академик, Президент НАН РК
Зарипов З.С., д.ю.н., профессор (Рязань)
Зигмунд О. А., д.ю.н., профессор (Германия)
Идрисов Д.А., д.и.н., профессор
Касымбеков М.Б., д.полит.н., профессор
Козаченко И.Я., д.ю.н., профессор (Екатеринбург)
Коняхин В.П., д.ю.н., профессор (Краснодар)
Коробеев А.И., д.ю.н., профессор (Владивосток)
Қул-Мухаммед М.А., д.ю.н., профессор
Лебедев С.Я., д.ю.н., профессор (Москва)
Лиховая С.Я., д.ю.н., профессор (Киев)
Лопашенко Н.А., д.ю.н., профессор (Cаратов)
Мацкевич И.М., д.ю.н., профессор (Москва, МГЮА)
Минязева Т.Ф., д.ю.н., профессор (Москва, РУДН)
Мухамедиулы А., д.ф.н., профессор
Мусаходжаева А.К., профессор, ректор КазНУИ
Мутанов Г.М., д.т.н., профессор, академик НАН РК,
ректор КазНУ
Рагимов И.М., д.ю.н., профессор (Москва)
Рустамбаев М.Ю., д.ю.н. профессор (Ташкент)
Оразалин Н.М., поэт-драматург
Орлов В.Н., д.ю.н., гл. ред. журнала «Российский
криминологический взгляд»
Сагадиев К.А., д.э.н., академик НАН РК
Султанов К.С., д.пол.н., профессор
Сыдыков Е.Б., д.и.н., академик НАН РК, ректор ЕНУ
Толеген М.А., доктор PhD, ректор ВКГУ
Шестаков Д.А., д.ю.н., профессор, президент Санкт-
Петербургского международного криминологического
клуба
РЕДАКЦИОННЫЙ СОВЕТ:

Абдуллаев К.К., д.с.-х.н., профессор
Айтжанов Б.Д., д.вет.н., профессор
Асангазы О., общественный деятель
Абишев Т.Д., к.ю.н., профессор
Абишев Х.А., к.ю.н., доцент
Байменов А.М., к.тех.н., профессор
Бекмагамбетов А.Б., к.ю.н., профессор (Костанай)
Бектурганов Е.У., депутат Мажилиса
Парламента РК
Бишманов Б.М., д.ю.н., профессор
Борбат А.В., к.ю.н., гл. редактор (Москва)
Данилов А.П., к.ю.н., доцент (Санкт-Петербург)
Джансараева Р.Е., д.ю.н., профессор
Жакып Б.О., д.фил.н., профессор
Жанабилов Н.Е., к.ю.н., профессор (Астана)
Жолдыбай К., писатель-публицист
Жумагулова В.И., д.ф.н., профессор
Иванчин А.В., д.ю.н., адвокат (Ярославль)
Ивона Массаки, профессор (Польша)
Канжигитов Е.К., д.вет.н., профессор
Карибаев Б.Б., д.и.н., профессор
Кленова Т.В., д.ю.н., профессор (Самара)
Корконосенко С.Г., д.пол.н., профессор (Санкт-
Петербург)
Куаналиева Г.А., д.ю.н., профессор
Қурманалиев К.А., д.ф.н., профессор
Куфлева В.Н., к.ю.н., доцент (Краснодар)
Мажейка Кипрас И., академик МЕАТР (Москва)
Маткаримова Г.С., д.ю.н., профессор (Ташкент)
Мельник Г.С., д.пол.н., профессор (Санкт-
Петербург)
Миндагулов А.Х., д.ю.н., профессор (Москва)
Молдабаев С.С., д.ю.н., профессор (Алматы)
Омаров Б.Ж., д.фил.н., профессор
Рустемов Б.Т., писатель-публицист
Рустемова Г.Р., д.ю.н., профессор
Саломов Б., д.ю.н., профессор, адвокат (Ташкент)
Сапиев О.С., общественный деятель РК
Сарсембаев М.А., д.ю.н., профессор
Сейтжанов А.А., к.ю.н., доцент
Сматлаев Б.М., д.ю.н., профессор
Старостин С.А., д.ю.н., профессор (Москва)
Сыдыкова Л.Ч., д.ю.н., профессор (Бишкек)
Тойлыбаев Б.А., д.п.н., профессор
Турецкий Н.Н., д.ю.н., профессор
Тургараев Б.Т., д.ю.н., профессор
Турсынов С.Т., д.э.н., профессор
Усманов А., д.п.н., профессор
Усманов С.У., д.т.н., профессор
Челадзе Г., доктор права, доктор
административного бизнеса, профессор (Грузия)
Шаукенова З.К., д.соц.н., профессор
Харченко В.Б., д.ю.н., профессор (Харьков)
Ху Тин, Председатель Вьетнамской Ассоциации
Писателей (Вьетнам)

EDITORIAL BOARD:

Abdirov N.M., Dr. of Law Sciences, professor
Аbdrasylov B.S., Dr. of Biological Sciences, professor
Аbdurasulova K.R., Dr. оf Law Sciences, professor
(Tashkent)
Abzalov E.M., Dr. of Law Sciences, рrofessor, state counselor
of Justice of the 3rd class (Tashkent)
Alikperov H.D., Dr. of Law Sciences, рrofessor, state counselor
of Justice of the 3rd class
Asanov Zh. K.,Candidate of Law Sciences, chairman of the
Supreme Court of Kazakhstan
Baidaulet I.O., Dr. of Medical Sciences, professor
Baideldinov D.L., Dr. of Law Sciences, professor
Baulin U.V., Dr. of Law Sciences, professor (Kyiv)
Bisenov К.А., Dr. of Technological Sciences, professor
Borodin S.V., Candidate of Law Sciences, vice-president,
lawyer (Voronezh)
Bukalerova L.A., Dr. of Law Sciences, professor (Мoscow, RUDN)
Vedernikova О.N., Dr. of Law Sciences, professor, judge of
the Supreme Court of the Russian Federation (Moscow)
Gayipov Z.S., Dr. of Political Sciences, professor
Golik Yu.V., Dr. of Law Sciences, professor (Moscow)
Grib V.V., Dr. of Law Sciences, professor, editor-in-chief (Moscow)
Gruntov O.I., Dr. of Law Sciences, professor of BSU (Minsk)
Dulatbekov N.O., Dr. of Law Sciences, professor
YeleshovR., Dr.of Agricultural Sciences, acad. NAS RK
Elubaev Zh.S., Dr. of Law Sciences, professor
Esim G., Dr. of Philological Sciences, acad. NAS RK
Zhumagulov B.T., Dr. of Technical Sciences,
academician of NAS RK
Zhurinov M.Zh., academician, president of NAS RK
Zaripov Z.S., Dr.of Law Sciences , professor (Ryazan)
Ydyrysov D.A., Dr. of Historical Sciences, professor
KasimbekovM.B., Dr. of Political Sciences, professor
KozachenkoI.Ya., Dr.
of Law Sciences, professor (Yekaterinburg)
Коnyakhin В.P., Dr. of Law Sciences, professor (Кrasnodar)
Коrobeyev А.I., Dr. of Law Sciences, professor (Vladivostok)
Kul-Muhammed M.A., Dr. of Law Sciences, professor
Lebedev S.Ya., Dr. of Law Sciences, professor (Moscow)
Likhovaya S.Ya., Dr. of Law Sciences, professor (Kyiv)
Lopashenko N.A., Dr. of Law Sciences, professor (Saratov)
Matskevich I.M., Dr. of Law Sciences, professor (Moscow,MSAL)
Minyazeva T.F., Dr. of Law Sciences, professor (Moscow, RUDN)
Mukhamediuly A., Dr. of Philosophical Sciences, professor
Musakhodzhayeva А.К., professor, rector of KazNAA
Mutanov G.M., Dr. of Technical Sciences, professor, academi-
cian of NAS RK, rector of KazNU
Ragimov I.M., Dr. of Law Sciences, professor (Moscow)
Rustambayev M.Yu.,Dr.of Law Sciences, рrofessor (Tashkent)
Orazalin N.M., poet, playwright
Оrlov V.N., Dr. of Law Sciences, editor-in-chief of «Russian
criminological view»
Sagadiev K.A., Dr. of Economic Sciences, academician of NAS RK
Siegmunt O., Dr. of Law Sciences, professor (Germany)
Sultanov K.S., Dr. of Political Sciences, professor
Sydykov Ye.B., Dr. of Historical Sciences, academician of
NAS RK, rector of ENU
Tolegen M.A., PhD, rector of EKSU
Shestakov D.A., Dr. of Law Sciences, professor, president
of St. Petersburg International Criminological Club
EDITORIAL COUNCIL:

Abdullayev K.K., Dr. of Agricultural Sciences, professor
Aitzhanov B.D., Dr. of Veterinary Sciences, professor
Asangazy O., public figure
Abishev T.D., Candidate of Law Sciences
Abishev H.A., Candidate of Law Sciences, associate professor
BaimenovA.M.,Candidate of Technological Sciences, professor
Bekmagambetov A.B., Candidate of Law Sciences, professor
(Kostanay)
Bekturganov E.U., Deputy of the Parliament of Kazakhstan
Bishmanov B.M., Dr. of Law Sciences, professor
Borbat A.V., Candidate of Law Sciences, editor-in-chief
(Moscow)
DanilovA.P.,Candidate of Law Sciences, associate professor
(St. Peterburg)
Jansarayeva R.Ye., Dr. of Law Sciences, professor
Zhakyp B.O., Dr. of Philological Sciences, professor
Zhanabilov N.Ye.,Candidate of Law Sciences, professor
(Astana)
Zholdybay К., writer, publicist
Zhumagulovа V.I., Dr. of Philological Sciences, professor
Ivanchin A.V., Dr. of Law Sciences, advocate (Yaroslavl)
Ivona Massaki, professor (Poland)
Kanzhigitov Ye.K., Dr. of Veterinary Sciences
Karibayev B.B., Dr. of Historical Sciences, professor
Klenova T.V., Dr. of Law Sciences, professor (Samara)
Korkonosenko S.G., Dr.of Political Sciences,
professor (St. Peterburg)
Kuanaliyeva G.A., Dr. of Law Sciences, professor
Kurmanaliyev K.A., Dr. of Philological Sciences, professor
KuflevaV.N.,Candidate of Law Sciences, assistant professor
(Krasnodar)
Mazheika Kipras I., academician of PANS (Moscow)
Matkarimova G.S., Dr. of Law Sciences, рrofessor
(Tashkent)
Melnik G.S., Dr. of Political Sciences, professor (St. Peterburg)
Moldabayev S.S., Dr.of Law Sciences, рrofessor (Almaty)
MindagulovA.N., Dr.of Law Sciences, professor (Moscow)
Omarov B.Zh., Dr. of Philological Sciences, professor
Rustemov B.T., writer, publicist
Rustemova G.R., Dr. of Law Sciences, professor
Salomov B., Dr. of Law Sciences, professor (Tashkent)
Sapiyev O.S., public figure of RK
Sarsembayev M.A., Dr. of Law Sciences, professor
SeitzhanovA.A.,Candidate of Law Sciences,аssociate professor
Smatlayev B.М., Dr. of Law Sciences, professor
Starostin S.A., Dr. of Law Sciences, professor (Moscow)
Sydykova L.Ch., Dr. of Law Sciences, professor (Bishkek)
Тоilybayev B.А., Dr. of Pedagogical Sciences, professor
Turetski N.N., Dr. of Law Sciences, professor
Turgarayev B.T., Dr. of Law Sciences, professor
Tursynov C.T., Dr. of Economic Sciences, professor
Usmanov A., Dr. of Political Sciences, professor
Usmanov S.U., Dr. of Historical Sciences, professor
Cheladze G., Dr. of Law Sciences, doctor of Business
Administration, professor (Georgia)
Shaukenova Z.K., Dr. of Sociological Sciences, professor
Harchenko V.B., Dr. of Law Sciences, professor (Harkov)
Huu Thinh, Chairman of Vietnam Writer’s Association (Vietnam)

5

“Мен өзімнің ұстазыма әкемнен кем қарыздар емеспін:
әкемнен өмір алсам, ал Аристотельден өмірімді жақсы өткізу туралы білім алдым”.
Александр Македонский

“Ғылым мен мәдениет барлық дүниенің алтын алқасы болыпотыр”.
Мұхтар Әуезов


АҚПАРАТТЫҚ ХАТ


“ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҒЫЛЫМЫ МЕН ӨМІРІ –
НАУКА И ЖИЗНЬ КАЗАХСТАНА” халықаралық ғылыми
журналы ғылыми сілтеме жасау индексіне тіркелген (ИНЦ).
Журнал ҚР БҒМ Білім және ғылым саласындағы бақы-
лау жөніндегі комитет ұсынған заңтану, филология, педагоги-
ка, философия, өнертану ғылымдары бойынша басылымдар
тізіміне кіреді.
2009 жылдан бастап ай сайын сегіз тілде жарық кө­
реді (қазақ, орыс, ағылшын, француз, қытай, чех, венгер,
неміс тілдерінде).
Мемлекеттік тіркеу: №9875-Ж 09.02.2009 ж. Халықара-
лық тіркеу: ISSN 2073 – 333Х, Париж, наурыз, 2009 жыл.
Журналға жазылу «Қазпошта» және Қазақстан Респуб-
ликасының барлық пошта бөлімдерінде жүргізіледі.
Журнал «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»,
Халықаралық Қазақстан криминологиялық клубының
Президенті, заң ғылымдарының докторы, профессор
Е.О. Алаухановтың ғылыми жетекшілігімен шығады.
Басылым 2019 жылдан бастап Ғылыми редакторлар мен
баспагерлер ассоциациясының (Ресей, АНРИ) мүшесі болып
табылады.
Қазіргі таңда журнал отандық ғылым дамуының кілті ретінде Мемлекет басшысының баян­
дамасында айқындалған халықаралық ғылымиметрикалық көрсеткіштер базасына қолжеткі­
зуге мүмкіндік береді (Web of science, Clarivate Analitics, Scopus).

Басылымда мақалалар төмендегідей ғылыми бағытттар бойынша жарияланады:
 Байқау жеңімпаздары;
 Тарих пен ғылымдағы есімі ерен тұлға;
 Білім мен ғылым мәселелері;
 Жас ғалымдар мінбері;
 Мерейтой;
 Айтулы шара;
 Рецензиялар, жаңа кітаптар.

6
МАҚАЛАНЫҢ МАЗМҰНЫ МЕН КӨЛЕМІНЕ ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР:
1. Мақала көлемі 10 мыңнан 20 мыңға дейінгі белгілерді құрауы керек немесе 6 бет пен 10 бет-
тің аралығында болғаны жөн. Егер материал бұл көрсетілген мөлшерден аз немесе көп болса
журнал редакциясы ұжымымен келісілуі керек;
Ескертпе: журнал форматына сәйкес авторлардан 4х5 мөлшеріндегі фотоларын жіберуін
сұраймыз, мақаламен қоса жарияланады.
2. Мақала мына критерийлерге жауап беруі керек: ғылыми жаңашылдығы, жазудағы ерекшелік
(мәтіннің өзіндік стилі 80 пайыздан жоғары), мақалада зерттеліп отырған тақырып пен
мәселеге деген авторлық көзқарас болғаны жөн.
3. Мақалада келтірілген материалдар тек деректерді баяндау және сипаттау мазмұнында бол-
мауы керек;
4. Мақала мазмұнына сәйкес келетін материалдарды қолданғанда, оларды дұрыс және дәлдік-
пен қолдану мәселесіне мән берген дұрыс. Авторлар ұсынылған материалдың дәйектілігі
үшін жауап береді, ол үшін плагиаттың жоқтығы туралы анықтама өткізеді. ПЛАГИАТҚА
жол берілмейді.
5. Мақалада отандық (Қазақстандық) авторлардың еңбектерін міндетті түрде қолдану ке­
рек. Сонымен қатар «Қазақстанның ғылым мен өмірі» журналының алдыңғы сандарында
жарияланған авторлардың мақалаларына сілтеме жасауға кеңес беріледі.
6. Автор мақала жазу барысында өз еңбектеріне сілтемені азырақ жасап,басқа маңызды ғалым-
дардың еңбектеріне сілтеме жасағаны жөн болар.

МАҚАЛА МӘТІНІН КӨРКЕМДЕУГЕ ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР:
1. Мақала мәтіні редакцияға WORD-тың кез келген нұсқасында сақталған файл түрінде жі-
беріледі:
2. Мақала құрылымы: мақала атауы, мақала мәтіні, автордың тегі, аты, әкесінің аты, автормен
байланысу және тағы д а басқа мәліметтер (атап айтқанда: жұмыс немесе оқу орны, мекен-
жайды көрсету, ғылыми атағы мен лауазымы, қызметі), кілт сөздер (5 сөзден кем болмауы
тиіс), қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде қысқаша анықтама (3-4 сөйлемнен кем болма-
уы тиіс) және библиография. Егер мақала шет тілде жазылса, мақала атауы, мақала мәтіні,
автордың тегі, аты, әкесінің аты, автормен байланысу және тағы д а басқа мәліметтер (атап
айтқанда: жұмыс немесе оқу орны, мекен-жайды көрсету, ғылыми атағы мен лауазымы, қыз-
меті), кілт сөздер, қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде қысқаша анықтама сонымен қатар
орыс тілінде берілуі керек.
3. Мақала келесідей құрамнан тұруы тиіс: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды. Баяндаудың
белгілі бір нақтыланған тәртібін сақтаған жөн.
4. Мақала мәтіні«Times New Roman» қаріпінде терілуі тиіс, қаріп өлшемі – 14, жол аралығы
(интервал) – 1. Азат жолдың басталуы – 1,25 см.
5. Сілтемелер мен библиографиялық тізім Мемлекеттік стандарт (ГОСТ) талаптары бойынша
рәсімделуі керек.
6. Жоғарыда көрсетілген ережелерге сәйкес келмейтін мақалалар қаралмайды.
7. Редакцияға келіп түскен материалдар мерзімі 1 айдан 3 айға дейінгі уақытта қаралады.
Мақала үшін төлемақы – 16 000 теңге. Төлемдер, мақала жарияланады деген шешім қабылдан-
ғаннан кейін жүзеге асырылады:
Төлемақы төлеуге:
Карталық шот:
5169 4971 5103 9504 Kaspi Gold
ЖСН: 9207 1540 0124
Есеп шоты:
АО “Kaspi Bank” Номер счета KZ37722S000002241040 КбЕ19
Жақын және алыс шетелде тұратынавторлар Western Union төлемдік жүйелері арқылы
төлеуге болады.

7
ТМД ЕЛДЕРІНДЕГІ РЕДАКЦИЯ ӨКІЛДІГІ:


Мәскеу, ММУ: проф. Матвеева А.А. ұялы тел.:+7 (916) 526-44-29
Мәскеу: проф. Лебедев С.Я. ұялы тел.: +7 (985) 977-28-05
Санкт-Петербург: доцент Данилов А.П. ұялы тел: +7-911-963-13-91
Рязань: проф. Зарипов З.С. ұялы тел.: +7-960-5726474
Краснодар: проф. В.П. Коняхин ұялы тел.: +7-918-443 56 21
Краснодар: доцент Куфлева В.Н. ұялы тел.: +79184333395
Киев: проф. Лиховая С.Я. ұялы тел.: +7 380674469485
Харьков: проф. Харченко В.Б. ұялы тел.: +7 380932339968
Ташкент: проф. Абдурасулова К.Р. ұялы тел.: +7 998 909 63 92 51
Ташкент: проф. Абзалов Э.М. ұялы тел.: +7 998 901 87 07 01
Душанбе: проф. Бахриддинов С.Э. ұялы тел.: + 992907702120
Бішкек: проф. Сыдыкова Л.Ч. ұялы тел.: + 996555753058
Бішкек: проф. Шамурзаев Т.Т. ұялы тел.: + 996555789546
Ярославль: проф. Иванчин А.В. ұялы тел.: + 89106641313
Ставрополь: проф. Кибальник А.Г. ұялы тел.: +79624038213
Ростов-на-Дону: проф. Бойко А.И. ұялы тел.: +7 (928) 158-68-17
Екатеринбург: доцент Сергеев Д.Н. ұялы тел.: +7 (902) 260-15-54







Журнал редакциясының мекенжайы:

Алматы қаласы, Алмалы ауданы, Абылай хан даңғылы 113 үй
Е-mail: nauka-zan@mail.ru; web-сайт: www.nauka-zan.kz

Бас редактор: з.ғ.д., профессор Алауханов Есберген Оразұлы
+7 701 111 8828


Ғылыми редактор: Ақжанар
+7 778 515 99 50

8
“Чтобы писать для СМИ, не нужно никакой квалификации, но чтобы их читать, нужно в
совершенстве знать вещи, мир илюдей”.
Хуго Штейнхаус

“Никогда не следует хорошо говорить о себе. Следует это печатать”.
Жюль Валле


ИНФОРМАЦИОННОЕ ПИСЬМО


Международный научныйжурнал «НАУКАИЖИЗНЬ
КАЗАХСТАНА – ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҒЫЛЫМЫ МЕН
ӨМІРІ» включен в индекс научного цитирования (ИНЦ).
Журнал входит в Перечень изданий, рекомен­
дуемых Комитетом по контролю в сфере образования и
науки Министерства образования и науки Республики
Казахстан (ККСОН) по специальностям юридических,
филологических и педагогических наук и др.
Журнал издается с 09.02.2009 года, ежемесячно, на
восьми языках (казахский, русский, английский, француз­
ский, китайский, чешский, венгерский, немецкий).
Государственная регистрация: №9875-Ж. Междуна-
родная регистрация: ISSN 2073 – 333Х, Париж, март 2009 г.
Подписка на журнал производится в «Қазпошта» и по-
чтовых отделениях Республики Казахстан.
Журнал выходит под научной редакцией д.ю.н., про-
фессора, «Заслуженного деятеля Казахстана», Президента
Международного Казахстанского криминологического клу-
ба – Алауханова Е.О.
С 2019 года издание вступило в ряды первого в России профессионального сообщества редак-
торов и издателей – Ассоциацию научных редакторов и издателей (Association of science editors and
publishers).
В настоящее время, Издание открывает доступ к международной наукометрической базе дан-
ных (Web of science, Clarivate Analitics, Scopus), определенного Главой государства в качестве ключево-
го развития отечественной науки. Вместе с тем, Редакция Международного журнала сотрудничает
с иностранными регистрационными агентствами, которые с использованием разработанных между-
народным фондом DOI (International DOI Foundation, IDF) стандартом присваивают DOI в различных
предметных областях.
У Журнала «НАУКА И ЖИЗНЬ КАЗАХСТАНА» имеется возможность выпускать материалы к
публикации, как с идентификаторами цифрового объекта, так и без них. Цифровой идентификатор объ-
екта DOI (Digital Object Identifier), представляющий собой уникальную строку из букв и цифр при-
сваивается объектам по желанию авторов и на отдельных возмездных условиях.
В издании публикуются статьи по следующим научным рубрикам:
• Победители конкурса
• Имя в истории и науке
• Вопросы образования и науки
• Трибуна молодых ученых
• Юбилей
• Мероприятия
• Рецензии, новые книги
• Разн

9
ТРЕБОВАНИЯ К СОДЕРЖАНИЮ И ОБЪЕМУ СТАТЬИ:

1. Язык научной статьи и используемая в ней терминология должны быть понятны широкому
кругу читателей и представителям всех специальностей.
2. Научный стиль должен соответствовать общепринятым нормам литературной речи, отли-
чаться от разговорного, делового и иных стилей, характеризоваться логически стройным из-
ложением произведения, сопровождаться аргументацией каждой позиции автора.
3. Объем статьи должен составлять от 15 до 30 тыс. знаков (с пробелами, с учетом сносок
и надписи) или 6–10 страниц. Опубликование материалов меньшего или большего объема
предварительно согласовываются с Редакцией журнала.
4. Статья должна отвечать критериям актуальности, научной новизны, уникальности (свыше
80% оригинальности текста), содержать авторский подход к изучаемой теме/проблеме.
5. Материал, содержащийся в статье, не должен быть описательным, констатирующим обще-
известные факты. Рукописи, воспроизводящие законодательную базу, подлежат отклонению.
6. Необходимо обращать внимание на использование заимствованного материала, точность и
правильность его цитирования. Авторы несут ответственность за достоверность предостав-
ленного материала, что подтверждается результатом сравнительно-сопоставительного ана-
лиза, проведенного при помощи системы «Антиплагиат». Не допускается ПЛАГИАТ.
7. В статье необходимо широко использовать труды казахстанских авторов, внесших в развитие
и совершенствование отечественной науки.
Редакция Журнала настоятельно рекомендует авторам содержать ссылки на статьи ав-
торов, опубликованных в предыдущих номерах журнала «Наука и жизнь Казахстана».
8. Cамоцитирование в статье при написании автором научной работы допускается в наимень-
шем количестве. Рекомендуется обратить внимание на значимые научные труды ученых мира.
Примечание: согласно формату журнала просим авторов высылать фото в размере 4х5,
которая будет опубликована вместе со статьей.


ТРЕБОВАНИЯ К ОФОРМЛЕНИЮ ТЕКСТА СТАТЬИ:

1. Текст научной статьи направляется в Редакцию в виде файла, сохраненного в любой версии
Word с расширением.
2. Структура научной статьи:
а) название статьи;
б) текст статьи;
в) Сведения об авторе (место работы/учебы с указанием адреса, должности, степени, звания,
электронный адрес, контактные данные);
г) индексы УДК и / или ББК;
д) ключевые слова (в количестве не более 5);
е) аннотация (из 3-4 предложений);
ж) библиография.
 Если статья написана на иностранном языке, то название статьи, текст статьи, Ф.И.О., кон-
тактные и иные данные об авторе (место работы/учебы с указанием адреса, должности, сте-
пени, звания), ключевые слова, аннотация должны быть представлены на казахском и (или)
русском языках.
3. Статья должна состоять из следующих элементов: введение, основная часть и заключение.
Необходимо соблюдать определенную последовательность.
4. Текст должен быть набран одним и тем же шрифтом – Times New Roman. Высота шрифта –
14 пунктов. Межстрочный интервал – одинарный. Абзацный отступ – 1,25 см.
5. Ссылки на использованные в работе источники следует оформлять в квадратных скобках по
тексту статьи с указанием Ф.И.О. автора, года издания и страниц. Пример внутри текстовой
библиографической ссылки: [Савицкий В.М., 1996, с. 47].
Выдержки из нормативных правовых актов оформляются в виде постраничных сносок. На-
пример, в тексте:«В соответствии сп. 5) ч. 2 ст. 293 ГПК РК, «не могут быть оспорены в

10
суде в соответствии с настоящей главой,«решения, действия (бездействие) государствен-
ных органов, органов местного самоуправления, общественных объединений, организаций,
должностных лиц, государственных служащих, подлежащие судебному обжалованиююри-
дическими лицами, в уставном капитале которых имеется доля государства».
В за текстовой ссылке нормативный правовой акт оформляется следующим образом:
«Гражданский процессуальный кодекс Республики Казахстан. [Электронный ресурс]: Ко-
декс Республики Казахстан от 31 октября 2015 года № 377-V ЗРК. Доступ из Информа-
ционно-правовой системы нормативных правовых актов РК «Әділет». Режим доступа:
URL: http://adilet.zan.kz/rus/docs/K1500000377/ свободный. (Дата обращения: 28.01.2019).
Допускается также указывать только электронный адрес ресурса. Пример: URL: http://adilet.
zan.kz/rus/docs/K1500000377
Аналогичным образом оформляются ссылки на электронные книги, журналы, газеты и т.п.
6. Библиографический список должен быть оформлен в соответствии с «ГОСТ 7.1-2003. Библио-
графическая запись. Библиографическое описание. Общие требования и правила составления».
Библиографический список входит в общее число страниц статьи и приводится в конце ста-
тьи в алфавитном порядке. В Библиографическом списке приводятся все выходные данные
издания. Пример оформления учебного пособия: Организация судебной власти в Российской
Федерации: Учеб. пособие для вузов / В.М. Савицкий; Рос. акад. наук, Ин-т государства и
права, Акад. правовой ун-т. – М.: Бек, 1996. – 320 с.
Пример оформления научной статьи: Аблаева Э.Б. История развития теории разделения
властей: определение ролисудебной системы // Вестник Поволжского института управле-
ния. – Саратов: Изд-во «Российская академия народного хозяйства и государственной служ-
бы при Президенте Российской Федерации (Москва), 2018. Т. 18. № 7. – С. 52-62.
Пример оформления статьи, опубликованной в сборниках конференций: Виноградов В.А. Пра-
вовое государство и верховенство права: доктрины, конкуренция юрисдикций, обеспечение
правовой свободы. Позиции КС РФ в отношении правового государства // Доктрины Правово-
го Государства и Верховенства Права в современном мире /Сборник статей. Ответственные
редакторы: В.Д. Зорькин, П.Д. Баренбойм. – М.: ЛУМ, Юстицинформ, 2013. – С. 373-395.
Пример оформления автореферата диссертации: Фролова, Е.А. Неокантианство в русской
философии права во второй половине ХIХ – первой половине ХХ в.: автореф. дис. …докт.
юрид. наук: 12.00.01 / Фролова Елизавета Александровна. – М., 2013. – 47 с.
Пример оформления диссертации: Лукьянова, Е.Г. Учения о законе в политико-правовой
мысли России XIX – начала XX вв.: дис. …докт. юрид. наук: 12.00.01 / Лукьянова Елена Ген-
надьевна. – М., 2018. – 425 с.
Нормативные правовые акты не входят в Библиографический список.
Библиографический список должен содержать только те работы, которые приводятся автором
в тексте статьи и были ранее опубликованы в соответствующих изданиях.
Библиографический список должен быть оформлен в соответствии с «ГОСТ 7.1-2003. Библио-
графическая запись. Библиографическое описание. Общие требования и правила составления».
7. Статьи, оформленные не в соответствии с указанными выше требованиями, остаются без
рассмотрения.
8. Все поступившие материалы рассматриваются от 1 до 3 месяцев и публикуются в порядке
очередности.

Оплата по реквизитам:
Карточный счет:
5169 4971 5103 9504 Kaspi Gold
ИИН: 9207 1540 0124

Расчетный счет:
АО “Kaspi Bank” Номер счета KZ37722S000002241040 КбЕ19

Авторы дальнего и ближнего зарубежья могут произвести оплату через платежные системы
Western Union

11
ПРЕДСТАВИТЕЛЬСТВО РЕДАКЦИИ В СНГ:


Москва МГУ: проф. Матвеева А.А. моб.: +7 (916) 526-44-29
Москва: проф. Лебедев С.Я. моб.: +7 (985) 977-28-05
Санкт-Петербург: доцент Данилов А.П. моб.: +7-911-963-13-91
Рязань: проф. Зарипов З.С. моб.: +7-960-5726474;
Краснодар: проф. Коняхин В.П. моб.: +7-918-443 56 21
Краснодар: доцент Куфлева В.Н. моб.: +79184333395
Киев: проф. Лиховая С.Я. моб.: +7 380674469485
Харьков: проф. Харченко В.Б. моб.: +7 380932339968
Ташкент: проф. Абдурасулова К.Р. моб.: +7 998 909 63 92 51
Ташкент: проф. Абзалов Э.М. моб.: +7 998 901 87 07 01
Душанбе: проф. Бахриддинов С.Э. моб.: + 992907702120
Бишкек: проф. Сыдыкова Л.Ч. моб.: + 996555753058
Бишкек: проф. Шамурзаев Т.Т. моб.: + 996555789546
Ярославль: проф. Иванчин А.В. моб.: + 89106641313
Ставрополь: проф. Кибальник А.Г. моб.: +79624038213
Ростов-на-Дону: проф. Бойко А.И. моб.: +7 (928) 158-68-17
Екатеринбург: доцент Сергеев Д.Н. моб.: +7 (902) 260-15-54




Адрес редакции журнала:

г. Алматы, Алмалинский район, проспект Абылай хана, д. 113
Е-mail: nauka-zan@mail.ru; web-сайт: www.nauka-zan.kz

Гл. редактор: д.ю.н., проф. Алауханов Есберген Оразулы
+7 701 111 8828


Научный редактор: Акжанар
+7 778 515 99 50

12
«Всегда выбирайте самый трудный путь – на нем вы не встретите конкурентов»
Шарль де Голль

«Централизованное распространение в конечном итоге приведет к возврату утроенного
инвестированного капитала»
Джефф Безос


ЖУРНАЛ РАСПРОСТРАНЯЕТСЯ:

1. Франция. Библиотека Парижского университета Сорбонны
2. Библиотека Гарвардского университета
3. Польша. Университет им.Николая Коперника в Торуне.
4. Венгрия. Национальная библиотека имени Сеченьи
5. Чехия. Библиотека Карлова университета
6. Библиотека филиала Нью-Йоркского университета в Праге
7. Турция. Библиотека Стамбульского университета
8. Библиотека Ассоциации Юристов Стран Черноморского и Каспийского Регионов
9. Библиотека Санкт-Петербургского Международного Криминологического Клуба
10. Библиотека Администрации Президента Республики Казахстан
11. Библиотека культурного центра Президента Республики Казахстан
12. Библиотека Сената Парламента Республики Казахстан
13. Библиотека Мажилиса Парламента Республики Казахтстан
14. Национальная академическая библиотека Республики Казахстан (г. Астана)
15. Национальная библиотека Республики Казахстан (г. Алматы)
16. Библиотека Казахской национальной академии музыки (г. Астана)
17. Библиотека Казахской национальной академии искусств им. Т.К. Жургенова (г. Алматы)
18. Библиотека Евразийского Национального Университета им. Л.Н. Гумилева
19. Научная библиотека Казахского национального аграрного университета (г. Астана)
20. Библиотека Казахского Национального Университета им. аль-Фараби
21. Библиотека Казахского Национального Педагогического Университета им. Абая
22. Библиотека университета им. Сулеймана Демиреля
23. Библиотека Международного Казахско-Турецкого Университета им. Х.А. Ясави
24. Библиотека Казахского гуманитарно-юридического университета
25. Библиотека Карагандинской академии МВД РК им. Б. Бейсенова
26. Библиотека Алматинской академии МВД РК
27. Библиотека КарГУ им. Е.А. Букетова
28. Библиотека Карагандинского университета «Болашақ»
29. Научная библиотека Восточно-Казахстанского государственного технического
университета им. Д. Серикбаева
30. Научная библиотека Восточно-Казахстанского государственного университета
им. С.Аманжолова
31. Научная библиотека Кокшетауского государственного университета им. Ш.Уалиханова
32. Российская государственная библиотека (г.Москва)
33. Библиотека Российской академии народного хозяйтства государственный службы при
Президенте Российской Федерации (РАНХиГС)
34. Читальный зал юридического факультета МГУ им. М.В. Ломоносова
35. Библиотека Университета им. О.Е. Кутафина
36. Библиотека Московского университета МВД России
37. Библиотека Московского следственного комитета РФ
38. Библиотека Всероссийской государственного университета юстиции
39. Библиотека ВНИИ МВД России
40. Библиотека Российской академии правосудия
41. Научная библиотека Кубанского государственного университета (г. Краснодар)

13
42. Научная библиотека Ярославского государственного университета им. П.Г. Демидова
43. Библиотека Санкт-Петербургского государственного университета
44. Библиотека Академии Генеральной прокуратуры РФ
45. Библиотека Рязанской академии права и управления ФСИН РФ
46. Библиотека Северо-Кавказская академия гос. службы (Ростов-на-Дону)
47. Библиотека Уральская государственная юридическая академия
48. Библиотека Омской академии МВД РФ
49. Библиотека Томского государственного университета
50. Библиотека Саратовской государственной юридической академии
51. Научная библиотека Новосибирского государственного университета
52. Научная Библиотека Дальневосточного федерального университета
53. Библиотека Самарского университета
54. Библиотека Белорусского государственного университета
55. Библиотека Киевского национального университета
56. Научная библиотека им. М.Максимовича
57. Научная библиотека национального авиационного университета (г.Киев)
58. Национальная научная библиотека Грузии
59. Библиотека Ереванского государственного университета языков и социальных наук им.
В.Я.Брюсова
60. Библиотека Туркменского государственного университета им. Махтумкули
61. Национальная библиотека Азербайджана
62. Азербайджанская национальная библиотека им. М.Ф. Ахундова
63. Библиотека Академии Полиции МВД Азербайджанской Республики
64. Библиотека Ташкентского государственного юридического института
65. Библиотека академия МВД Республики Узбекистан
66. Библиотека Литературного института Узбекистана
67. Ташкентский государственный педагогический университет им. Низами
68. Библиотека Таджикского национального университета
69. Академия МВД Кыргызской Республики им. генерал-майора милиции Э.А. Алиева
70. Библиотека (КРСУ) Кыргызско-Российского славянского университета им. Б.Н.Ельцина
71. Библиотека Национальной Академии наук Кыргызской Республики

14

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ – CONTENTS


ЗАҢ ҒЫЛЫМЫ – ЮРИДИЧЕСКАЯ НАУКА – LAW SCIENCE


Амерханова И.Қ., Майшекина Э.С.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ХАЛҚЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРДЕН
СОЛТҮСТІК ӨҢІР БОЙЫНША КӨШІ -ҚОННЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ АСПЕКТІЛ ЕРІ………………… ..20
Апенов С.М., Утегенова М.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СОТҚА ДЕЙІНГІ ҚЫЛМЫСТЫҚ
ПРОЦЕСІНДЕ ТАРАПТАРДЫҢ ЖАРЫСПАЛЫЛЫҒЫН ІСКЕ АСЫРУ
ӘДІСТЕРІ (ФРАНЦИЯ ЖӘНЕ АҚШ ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ
МЫСАЛЫМЕН) ...........................................................................................................................................25
Gabdulla G.
INTERNATIONAL LEGAL ASPECTS OF REGULATING OFFSHORE ZONES
ISSUES………………………………………………………………………………………………… …...32
Жетибаев Н.С., Байгелова Н.Е., Тажмағамбет А.С.
БАСҚЫНШЫЛЫҚ ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫН САРАЛАУДЫҢ КЕЙБІР
МӘСЕЛЕЛЕРІ...............................................................................................................................................36
Жaнгушукoвa А.З., Бaйжумaнoвa А.М.
ӘРТҮРЛI ӨЛIМ ТҮРЛEРI КEЗIНДE МӘЙIТТEРДI ТEКСEРIП-ҚAРAУДЫҢ
EРEКШEЛIКТEРI.........................................................................................................................................44
Каратаев Т.Ж.
ПРАВО ПОТЕРПЕВШЕГО НА ОЗНАКОМЛЕНИЕ С МАТЕРИА ЛАМИ
УГОЛОВНОГО ДЕЛА В СУДЕБНЫХ СТАДИЯХ УГОЛОВНОГО ПРОЦЕССА ...............................49
Карипова А.И.
КРИМИНАЛИСТ ИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ЛИЧНОСТИ ПРЕСТУПНИКА……..………….53
Қаржасова Г.Б., Саулебек Н.А., Абиев Е.С., Кемелбеков С.Т.
МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТТІ ҚҰ ҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУДІҢ ШЕТЕЛДІК ТӘЖІРИБЕСІ ........................57
Қaржacoвa Г.Б., Фeткyлoв А.Х., Oрынбeкoв А.С.
ЖАСӨСПІРІМДЕР АРАСЫНДА ЕСІРТКІ, ПСИХОТРОПТЫҚ ЗАТТАР, СОЛ
ТЕКТЕСТЕРДІҢ ЗАҢСЫЗ АЙНАЛЫМЫНА ҚАРСЫ КҮРЕСТІҢ КЕЙБІР
МӘСЕЛЕЛЕРІ...............................................................................................................................................61
Куаналиева Г.А., Мадыхан С.М., Белхожаева Д.Ж.
К ВОПРОСУ О ПРИНЦИПАХ В УГОЛОВНОМ ПРАВЕ РЕСПУБЛИКИ
КАЗАХСТАН................................................................................................................................................66
Османова Г.Ж.
БАС БОСТАНДЫҒЫНАН АЙЫРУ – ҚЫЛМЫСТЫҚ ЖАЗАНЫҢ НЕГІЗГІ БІР
ТҮРІ РЕТІНДЕ..............................................................................................................................................74
Приходько И.С.
К ВОПРОСУ О КРИМИНАЛИСТИЧЕСКОМ ОПРЕДЕЛЕНИИ ИНСЦЕНИРОВКИ,
КАК СПОСОБА ПРОТИВОДЕЙСТВИЯ РАССЛЕДОВАНИЮ ……………………………………….79
Раджабов А.Р.
РОЛЬ СРЕДСТВ МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ В ПОЛИТИЧЕСКОМ ПРОЦЕССЕ
РЕСПУБЛИКИ ТАДЖИКИСТАН ……………………………………………………………………….84
Рзабай А.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУДЫ
ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ: ХАЛЫҚАРАЛЫҚ АСПЕКТ ....................................................89
Южанин В.Е.
НОВОЕ ВИДЕНИЕ ПРЕДМЕТА ОТРАСЛИ УГОЛОВНО -ИСПОЛНИТЕЛЬНОГО
ПРАВА……………………………………………………………………………………………………..94

15

ПЕДАГОГИКА ҒЫЛЫМЫ – ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ НАУКА –
PEDAGOGICAL SCIENCE


Асанова Д.Н., Баженова Н.Қ., Хусаинова А.Б.
БОЛАШАҚ ШЕТЕЛ ТІЛІ МҰҒА ЛІМІНІҢ ҒЫЛЫМИ-ӘДІСТЕМЕЛІК
ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ...................................................................................................101
Асылбекова Г.С., Сарсекулов К.Н., Туркестанова З.Д.
МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДА КЕЗДЕСЕТІН ДАҒ ДАРЫСТАРДЫҢ
ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ...............................................................................................................................105
Байбатшаева А.Е., Пошаев Д.Қ., Узахова А.С., Асанов Т., Саипов А.
КОГНИТИВТІКТЕН ӘРЕК ЕТКЕ АУЫСУ - БІЛІМ БЕРУДІ ЖАҢҒЫРТУ ФАКТОРЫ..................110
Байтемирова К.Б., Хасенов С.С., Оракбаева М.К.
ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕ МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРДЫ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ -ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТҰРҒЫДА ҚОЛДАУ .......................................................115
Барсай Б.Т., Айғабыл М.А.
БОЛАШАҚ МҰҒАЛІМДЕРДІҢ КӘСІБИ ҚҰЗЫРТТІЛІГІН ҒЫЛЫМИ -ЗЕРТТЕУ
ЖҰМЫСТАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ БАРЫСЫНДА ҚАЛЫПТАСТЫРУ ..........................................120
Бекболатова Қ.М.
БОЛАШАҚ БЕЙНЕЛЕУ ӨНЕРІ МАМАНДАРЫН ЭКОДИЗАЙН ТЕХНОЛОГИЯЛА РЫ
АРҚЫЛЫ КӘСІБИ ПӘНДЕРДІ ОҚЫТУ МАЗМҰНЫ..........................................................................125
Горбунова Н.А.
РЕАЛИЗАЦИЯ ПРИНЦИПА МОДУЛЬНОГО ПОСТРОЕНИЯ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ
ПРОГРАММЫ «7М061094 - ИНФОРМАЦИОННЫЕ СИСТЕМЫ И ТЕХНОЛОГИИ» ……………12 9
Ермаганбетова С.К., Костангельдинова А.А.
ПСИХОЛОГО-ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ПРОФЕССИОНАЛЬНО -
ОРИЕНТИРОВАННОГО ОБУЧЕНИЯ СТУДЕНТОВ ИНЖЕНЕРНЫХ
СПЕЦИАЛЬНОСТЕЙ КУРСУ ВЫСШЕЙ МАТЕМАТИКИ ………………………………………….134
Жайлауова М.К., Шалабаева Ж.С.
БОЛАШАҚ БАСТАУЫШ СЫНЫП М ҰҒАЛІМДЕРІНІҢ ОҚУ-ЗЕРТТЕУ
ӘРЕКЕТІНІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ...............................................................................138
Жунисбекова Ж.М., Жунисова А.С., Ақылбекова Ш.Д.
ЗАМАНҒА САЙ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ
ТИІМДІЛІГІ................................................................................................................................................141
Iskendrkyzy A., Akynova D.B.
THE ROLE OF QR CODES IN FLT...........................................................................................................144
Қабылғазина К.Қ., Әлім Ә.А., Нурманова М.С.
ДАМЫТА ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ - БӘСЕКЕЛЕСТІККЕ ҚАДАМ .......................................150
Kalmykbayeva A.В., Kaliaskarova А.А.
THE CONCEPTUAL ESSENCE OF THE CATEGORY “COGNITIVE -COMMUNICATIVE
COMPETENCE” IN THE CONTEXT OF THE MODERN THEORY OF
COMPETENCY-BASED EDUCATION…………………………………………………………………154
Муталиева Д.Р., Бисенбиева Р.С.
ФОРМИРОВАНИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО САМООПРЕДЕЛЕНИЯ
ШКОЛЬНИКОВ ………………………………………… ……………………………………………….159
Пошаев Д.Қ., Узахова А.С., Байбатшаева А.Е., Назарова Г.Р., Саипов А.
БІЛІМ САПАСЫН БАҒАЛАУДЫҢ ОБЪЕКТИВТІЛІК ЖӘНЕ ӘДІЛЕТТІЛІК
ҰСТАНЫМДАРЫ ......................................................................................................................................168
Пошаев Д.Қ., Узахова А.С., Байбатшаева А.Е., Рысқұлов А., Саипов А.
БІЛІМ БЕРУ САЛАСЫНДАҒЫ ДАҒДАРЫС ЖӘНЕ ОНАН ШЫҒУ ЖОЛДАРЫ ............................172

16

Сакибаев С.Р.
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ ПРЕИМУЩЕСТВА ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МОБИЛЬНЫХ
ТЕХНОЛОГИЙ ПРИ ОБУЧЕНИИ МАТЕМАТИКЕ…………………………………………………..177
Сарбасов Е.К., Шагатаева З.Е.
НАУЧНО-МЕТОДИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ОБЩЕТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ
КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩЕГО ПРЕПОДАВАТЕЛЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО
ОБУЧЕНИЯ НА ОСНОВЕ МОДЕЛИРОВАНИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ......................................................................................................................................181
Сутеева М.А., Кудасова Г.Ж.
СТУДЕНТТЕРДІ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚҚА ТӘРБИЕЛЕУ....................................................................185
Таганова А.М., Жармұханбет Н.Е.
МАМАН ТҰЛҒАСЫН ДАМЫТУ ПРОЦЕСІНДЕГІ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
ШАРТТАРДЫҢ МАҢЫЗЫ МЕН МӘНІ .................................................................................................190
Тeмірғaлы С.Қ., Жaкипбeковa С.С.
ЖOҒAРЫ ОҚУ ОРНЫНДA ТӘРБИE ЖҰМЫСЫН ҰЙЫМДAСТЫРУ НEГІЗДEРІ .........................193
Тобагабылова А.Ж.
«ПРОШЛЫЙ ОПЫТ В НОВЫ Х УСЛОВИЯХ» НОВЫЕ ФОРМЫ И МЕТОДЫ
ОБУЧЕНИЯ В СИСТЕМЕ ОБРАЗОВАНИЯ …………………………………………………… ……..198
Утеуова А.Б.

БОЛАШАҚ ШЕТ ТІЛІ МҰҒАЛІМДЕРІНІҢ ЛИНГВОКОММУНИКАТИВТІК
ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ CLIL-ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ РӨЛІ .......................204


ФИЛОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫ – ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ НАУКА – PHILOLOGICAL SCIENCE

Абасилов А.М.
ҚАЗАҚ ЭМИГРАНТТАРЫ ЕСТЕЛІКТЕРІНІҢ КОГНИТИВТІК Ж ӘНЕ
ЛИНГВОМӘДЕНИЕТТАНЫМДЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ .......................................................................210
Aikenova R.A., Кapanova А.К., Gatiat M.
INTERACTIVE LEARNING METHODS USED IN THE STUDIES OF THE
NON-NATIVE LANGUAGE TAKING INTO ACCOUNT CROS S-CULTURAL
COMMUNICATIVE COMPETENCE ……………………………………………………………………215
Бағила Р.
САҒАСТЫРМАЛЫ ЛИ НГВИСТИКА КОНТЕКСТІНДЕГІ ҚАЗАҚ , КЫТАЙ
ӘЙЕЛДЕРІ МЕН ЖАСТАРЫНЫҢ КОММУНИКАТИВТІК МІНЕЗ -ҚҰЛҚЫ...................................219
Байгуанышова А.А., Кожаканова М.Т.
THE ROLE OF LINGUISTIC AND CULTURAL REALIA IN FOREIGN
LANGUAGE TEACHING ……………………………………………………………………………….. 227
Байдаулетова А.Ө., Нұрсұлтанқызы Ж.
ҮСТЕУ СӨЗЖАСАМЫНДАҒЫ ТУЫНДЫ КӨНЕРГЕН ТҮБІРЛЕР ...................................................230
Давлеткалиева Г.С., Бижкенова А.Е.
ГЕНДЕРНЫЙ АСПЕКТ В АВТОРСТВЕ ПОЛИТИЧЕСКОГО ТЕКСТА ............................................235
Zhunussova D.
THE ROLE OF ENGLISH IN POLYLINGUAL EDUCATION................................................................239
Зиядаұлы Б., Джельдыбаева Р.Б.
ҚЫТАЙ ТІЛІНДЕГІ 还, 又, 再 СИНОНИМ ҮСТЕУЛЕРІНІҢ МАҒЫН АСЫ
МЕН ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ..................................................................................................243
Избасарова Э.И., Сүйерқұл Б.М.
ШОҚАН УӘЛИХАНОВТЫҢ К ӘСІБИ ТІЛДІК ТҰЛҒАСЫН ТАЛДАУДЫҢ
НЕГІЗГІ БЕЛГІЛЕРІ.............................................................................................................251

17
Исакова С.С., Алтайбекова К.Т.
ТЕРМИНОЛОГИЯЛЫҚ АТАЛЫМНЫҢ КОГНИТИВТІК АСПЕКТІСІ .............................................256
Ishkibayeva M.M., Doszhan G.A.
THE FACTORS OF EMOTIONAL COMPETENCE IN FOREIGN LANGUAGE
LEARNING..................................................................................................................................................263
Карагулова Б.С., Мухтарова С.С.
К ПРОБЛЕМЕ ПЕРЕВОДА КАЗАХСКОЙ БЕЗЭКВИВАЛЕНТНОЙ ЛЕКСИКИ
(НА МАТЕРИАЛЕ ТРИЛОГИИ И. ЕСЕНБЕРЛИНА «КОЧЕВНИКИ»)…………………………........267
Каримова К.К.
TRANSLATION AS A COMPLICATED PHENOMENON ……………………………………………..271
Картаева А.М., Нурланова А.Н., Сәрсембаева Б.М.
АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЕУРОПА ОЙШЫЛДАРЫМЕН ҮНДЕСТІГІ ....................................276
Kашкинбаева К.С., Есеналиева М.Д., Мустапина А.Ш., Джанпейсова Ж.М.
АЗАМАТТЫҚ АВИАЦИЯ САЛАСЫНДА КӘСІБИ АҒЫЛШЫН ТІЛІН
ОҚЫТУДЫҢ ОЗЫҚ ӘДІСТЕ РІ...............................................................................................................280
Лян В.В., Рахимова А.Е.
НАРРАТИВНЫЙ ДИСКУРС КАК АКТ МЕЖКУЛЬТУРНОЙ КОММУНИКАЦИИ
В ТЕОРИИ И ПРАКТИКЕ ХУДОЖЕСТВЕННОГО ПЕРЕВОДА ……………………………………2 84
Майкупова Р.Н., Сапахова Ж.А., Жубаназарова К.А., Алдашева Г.Б.
ФУНКЦИОНИРОВАНИЕ СУБСТАНТИВИРОВАННЫХ ЕДИНИЦ
В МЕДИЦИНСКИХ ТЕКСТАХ ………………………………………………………………………...289
Нұрсұлтанқызы Ж., Байдаулетова А.Ө.
ГЕНДЕРЛІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРДІҢ ТАБУДАҒЫ КӨРІНІСІ .................................................................294
Рамазанова Ш.Ә., Абдрахманова Ж.Ә., Мекебаева Л.А., Өмірбекова Р.Қ.
ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ МЕН ҮЙРЕТУ ҮДЕРІСІНІҢ АРА САЛМАҒЫ .............................................298
Тулебаева А.Г., Сарбасова А.Е.
РАЗВИТИЕ ЯЗЫКА ИНТЕРНЕТ -КОММУНИКАЦИИ В МИРОВОМ ПРОСТРАНСТВЕ ………...302
ӨНЕРТАНУ ҒЫЛЫМЫ – ИСКУССТВО – ART SCIENCE
Асанова

А.Е., Асанова

С.Ж.
РОЛЬ ОБЕРЕГОВ В КАЗАХСКОМ КОСТЮМЕ …………………………………………………….309
Асанова Б.Е., Кушекбаев Е.Б., Курбанов Х.А.
ВЛИЯНИЕ ДИЗАЙНА НА ЦЕННОСТЬ ПРОДУКТА ……………………………………………….313
Григорьян В.Г., Асанова Б.Е., Курбанов Х.А.
«СУПРЕМАТИЗМ» В ТВОРЧЕСТВЕ КАЗИМИРА МАЛЕВИЧА И ЭЛЬ
ЛИСИЦКОГО В ОБЛАСТИ ГРАФИЧЕСКОГО ДИЗАЙНА ………………………………………….3 19
Mussapirova Zh.
GENRE AND STYLE FEATURES OF CHAMBER AND VOCAL MUSIC OF
KAZAKH COMPOSERS (WITH THE EXAMPLE S FROM ROMANCES OF
S. MUKHAMEDZHANOVA, E. RAKHMADIEV, G. ZHUBANOVA) ………………………………...323
ФИЗИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА – ДЕНЕ ШЫНЫҚТЫРУ – PHYSICAL CULTURE
Акназаров С., Баетов К.Д., Баетов Б.К.
ИЗМЕНЕНИЕ ТЕХНИКИ СПРИНТЕРСКОГО БЕГА ПОД ВЛИЯНИЕМ
УТОМЛЕНИЯ……………………………………………………………………………………………329

18


Баетов К.Д., Акназаров С., Баетов Б.К.
ОСОБЕННОСТИ ЛИЧНОСТИ И ПСИХИЧЕСКОЙ САМОРЕГУЛЯЦИИ
ЛЕГКОАТЛЕТОВ В СВЯЗ И С ИХ СПОРТИВНОЙ СПЕЦИАЛИЗАЦИЙ ………………………….332
Искаков Т.Б., Садуакасов Д.Т., Ибраимов Е.С., Бараев Х.А.
БОКСШЫЛАРДЫҢ АРНАЙЫ ДАЯРЛЫҚ ДЕҢГЕЙІН АРТТЫРУ ....................................................335
Садуакасов Д.Т., Искаков Т.Б., Ибраимов Е.С., Цхвирашвили Б.С.
ДЕНЕ ТӘРБИЕСІ – ЖАЛПЫ ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИЕТ ҚҰРЫЛЫМЫ .................................................339


ФИЗИКА ҒЫЛЫМЫ – ФИЗИЧЕСКАЯ НАУКА – PHYSICAL SCIENCE


Абдуахитова О.Т., Нуракова Г.О., Бибекова Г.Ж., Абусалимова Г.К.
МАТЕРИАЛОВЕДЧЕСКОЕ ИССЛЕДО ВАНИЕ ЗАТВЕРДЕВШЕГО РАСПЛАВА
ИМИТАТОРА КОРИУМА ........................................................................................................................343
Алмухамбетов С.С., Мухашева М.Б., Кунбосын А.Т., Абишева М.
ОБЗОР РАБОТ ПО ИССЛЕДОВАН ИЮ КОЛЕБАНИЙ КОНВЕЙЕРНЫХ ЛЕНТ ………………….347


ӘЛЕУМЕТТАНУ ҒЫЛЫМЫ – СОЦИАЛЬНАЯ НАУКА – SOCIAL SCIENCE

Гармаш О.В., Калекеева М.Е., Жардемкызы С.
ЧТО МЕШАЕТ РАЗВИТИЮ ЛОУКОСТЕРОВ В КАЗАХСТАНЕ? .....................................................353


АВТОРЛАР ТУРАЛЫ МӘЛІМЕТ - СВЕДЕНИЕ ОБ АВТОРАХ – INFORMATION
ABOUT AUTHORS …………………………………………………………………… ………………….359

ПІКІР – РЕЦЕНЗИЯ – REVIEW………………………………………………… ................................365

ЗАҢ ҒЫЛЫМЫ
ЮРИДИЧЕСКАЯ НАУКА
LAW SCIENCE

20

ОӘЖ: 325.1:006.025 (574) (430)( (045)


Амерханова И.Қ.,
докторант,
Қазақ инновациялық гуманитарлық заң университеті,
Семей қаласы,
E-mail: indira_amirhanova@mail.ru

Майшекина Э.С.
PhD,
Қазақ инновациялық гуманитарлық заң университеті,
Семей қаласы,
E-mail: eldana_18@mail.ru

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ХАЛҚЫНЫҢ ОҢТҮСТІК ӨҢІРЛЕРДЕН СОЛТҮСТІК
ӨҢІР БОЙЫНША КӨШІ -ҚОННЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

Аннотация. Мақалада оңтүстік өңірлердің тұрғындарының Қазақстан Республикасының солтүстік өңірлеріне
көші-қонының өзекті мәселелері, халықтың көші-қоны саласындағы мемлекеттік саясаттың қағидалары және
мемлекеттік бағдарламалар шеңберінде көші-қонды реттеу шаралары қарастырылған. Елдің жоғары урбандалу
аймақтарында өндірістің, капиталдың және еңбек ресурстарының аумақтық шоғырлануындағы көші -қон
процестерінің рөлі негізделген және Қазақстанның аумақтық даму саясатының мақсаттары мен міндеттері
қарастырылған.
Түйінді сөздер: көші-қон, еңбекке қабілетті өңірлер, еңбекке жарамсыз аймақтар, көші-қон саясаты, өнімді
жұмыспен қамту, ерікті қоныс аудару, кірістерді саралау.
Аннотация. В статье рассматриваются актуальные вопросы миграции южных регионов в северные регионы
Республики Казахстан, принципы государственной политики в области миграции населения и меры по регулированию
миграции в рамках государственных программ. Обоснована роль миграционных процессов в территориальной
концентрации производства, капитала и рабочей силы в высокогорных районах страны, а также рассмотрены цели и
задачи политики территориального развития Казахстана.
Ключевые слова: миграция, трудоспособные регионы, миграционная политика, продуктивная занятость,
добровольная миграция, анализ доходов.
Abstract. The article discusses current issues of migration of the southern regions to the northern regions of the Republic
of Kazakhstan, the principles of state policy in the field of population migration and measures to regulate migration in the
framework of state programs. The role of migration processes in the territorial concentration of production, capital and labor in
the highlands of the country is substantiated, and the goals and objectives of the territorial development policy of Kazakhstan are
considered.
Keywords: migration, able-bodied regions, migration policy, productive employment, voluntary migration, income
analysis.

Соңғы жылдары Қазақстан Республикасы бойынша халықтың қоныстауындағы теңгерімсіздік және
ішкі көші-қонның аймақаралық шиеленістің пайда болуы ішкі миграцияны зерттеуге деген қажеттілікті
туындатып отыр. Осы тенденцияларды жеңу үшін ішкі көші-қонды құқықтық қолдау мәселесін қарастыру
қажет. Қазақстан Республикасында егемендікті алғаннан кейін бірнеше миллион адам ішкі және сыртқы
миграцияға тартылды. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің
мәліметі бойынша, ел халқының жалпы саны 2019 жылғы 20 желтоқсанда 18616233 адамды құрайды, соның
ішінде ауыл тұрғындары - 7818818 адам (42%). Бүгінгі таңда Қазақстанның өңірлерінде гетерогенді
демографиялық жағдай қалыптасқан. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау
министрлігінің (бұдан әрі - Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі) мәліметтері бойынша
халықтың 39% -ы еліміздің оңтүстік өңірлерінде тұрады, ал олардың жалпы өңірлік өнімдегі үлесі 18%
құрайды. Солтүстік өңірлерде халықтың 30% жалпы өңірлік өнімнің 27% өндіреді. [Қазақстан
Республикасын Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ресми интернет ресурсы -
www.enbek.gov.kz.]
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 29 қыркүйектегі қаулысымен қабылданған
Қазақстанның 2017-2021 жылдарға арналған көші-қон саясатының тұжырымдамасы Қазақстан
Республикасының экономикалық, әлеуметтік және демографиялық дамуының, сыртқы саясатының және
интеграциялық үрдістерінен күтілетін жетістіктерімен бірге Қазақстан Республикасының көші-қон
саясатының стратегиялық мақсаттары, міндеттері мен бағыттарын айқындалған. Тұжырымдама Қазақстан

21

Республикасының Конституциясына, халықаралық құқыққа және Қазақстан Республикасының көші-қон
саласындағы халықаралық міндеттемелеріне, 2030 жылға дейінгі кезеңге арналған Біріккен Ұлттар Ұйымы
Бас Ассамблеясының қаулысымен бекітілген тұрақты даму мақсаттарына сәйкес әзірленген. [1]
Осы Тұжырымдамаға сәйкес, аймақтық және салалық дамудағы сәйкессіздік сыртқы және, ең алдымен,
еліміздің ең дамыған өңірлеріне бағытталған ішкі көші-қонға шешуші әсер етеді. Сонымен қатар, кірістерді
саралау - өңіраралық көші-қонда шешуші фактор болып табылады. Мысалы, батыс өңірлері, Нұр-Сұлтан,
Алматы қалалары мен Солтүстік Қазақстан, Жамбыл және Ақмола облыстарындағы жұмысшылардың
орташа айлық жалақысының айырмашылығы 2,6 есені құрастырады.
Ұлттық сарапшылардың бағалауы бойынша ел халқының саны 2050 жылға қарай 24,5 млн. адамды
құрайды. 2050 жылға қарай солтүстік өңірлердің халық саны қазіргі кездегі 0,9 млн. адамға, ал оңтүстік
өңірлерде 5,3 млн. адамға өседі. Сонымен бірге, оңтүстік өңірлердің қоныс аудару тығыздығы солтүстік
өңірлердің көрсеткіштеріне қарағанда төрт есе жоғары болады. Айта кету керек, 15 жасқа дейінгі халықтың
солтүстіктегі барлық халыққа қатысты үлесі шамамен 20%, оңтүстігінде - 35% және одан жоғары.
Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі көші-қон саясатының
негізгі мақсаты: көші-қон үдерістерін басқару, тұрақты демографиялық дамуды қамтамасыз ету, елдің
мемлекеттік қауіпсіздігін нығайту және адамның құқықтары мен бостандықтарына негізделген білікті жұмыс
күшін қамтамасыз ету. Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін және демографиялық проблемаларды шешу үшін
бірқатар міндеттерді шешу қажет, оның ішінде ең маңыздысы тұрғындарды ынталандыру және
экономикалық өсімге негізделген көші-қонды басқарудың тиімді моделін құру, урбандалу үдерістерінің
контексіндегі ішкі көші-қонды басқару тиімділігін арттыру және ішкі мигранттарды қоныстандыруды
жетілдіру.
Қазақстан Республикасындағы халықтың көші-қоны саласындағы мемлекеттік саясат мынадай негізгі
принциптерге негізделеді:
♦ Қазақстан Республикасының Конституциясына, заңдарына және халықаралық шарттарына сәйкес
мигранттардың құқықтары мен бостандықтарын тану және кепілдік беру;
♦ ұлттық мүдделер мен ұлттық қауіпсіздікті қорғау;
♦ жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің мүдделерін үйлестіру;
♦ пайдаланылатын ақпаратты жаңарту және қайта пайдалану негізінде көші-қон процестерін реттеудің
ашықтығы;
♦ иммиграцияның әртүрлі түрлерін реттеуге мемлекеттің сараланған көзқарасы [2].
Жоғарыда көрсетілген үрдістерді ескере отырып, 2015 жылы еңбек көші-қонына мемлекеттік
араласудың екінші шарасы болып табылатын халықтың еңбекке жарамсыз өңірлерінен еңбек нарығын
дамыту үшін жоғары әлеуеті бар өңірлерге ерікті түрде қоныс аударуға экономикалық ынталандыру арқылы
халықтың сәйкессіздіктерін теңестіру саясатын бастады. Көші-қон ағындарын тиімді реттеу қысқа мерзімді
және ұзақ мерзімді еңбек көші-қонын реттеуге дифференциалды тәсілдерді енгізу арқылы, әртүрлі
селекциялық механизмдерді, кіру, тұру және жұмыспен қамту шарттарын қолдану арқылы жеңілдетіледі.
Аймақтардағы демографиялық теңгерімсіздікті жоюдың тетіктерінің бірі үкіметтің оңтүстік
өңірлерден солтүстік аймақтарға еңбек ресурстарын қоныстандыру саясаты деп қарастырылуы мүмкін. Бұл
саясат еліміздің төрт аймағында - Павлодар, Шығыс Қазақстан, Қостанай және Солтүстік Қазақстандағы
адамдар санының төмендеуінен туындап отыр.
Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің болжамдарына сәйкес,
алдағы бес жылда осы төрт бағыт бойынша ағымдағы үрдістерді сақтай отырып, экономикалық белсенді
халық бұл аймақтардан кетіп қалуы мүмкін. Сонымен қатар, халықтың көптігі бар оңтүстік еңбек күші бар
облыстардан - бұл Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Қызылорда және Маңғыстау облыстарынан
аталмыш аймаққа халықты қоныстандыру жұмыстары жүргізілуде.
Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2017 – 2021 жылдарға арналған
мемлекеттік бағдарламасын іске асыру шеңберінде еңбекке тапшы аймақтарды еңбекпен қамтамасыз ету,
аймақтық үйлесімсіздіктерді және демографиялық теңсіздікті болдырмау мақсатында еңбек
ресурстарының аумақтық ұтқырлығын ерікті түрде ауыстыруды ынталандыру арқылы жетілдіреді. Жаңа
тұрғылықты жерін ерікті ауыстыру бағдарламасына қатысушылар - Қазақстан Республикасының
азаматтары, оралмандар мен олардың отбасы мүшелері. Жаңа тұрғылықты жеріне өз еркімен қоныстануға
басым құқығы:
- Он алты жиырма үш жас аралығындағы ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар және балалар
үйлері мен жетім балаларға арналған мектеп-интернаттардың түлектері мен жиырма тоғыз жасқа дейінгі
жастар;
- орта, техникалық және кәсіптік, оқу орнының аяқталғаннан кейін үш жыл ішінде орта бiлiмнен және
жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары;

22

- оралмандар (этникалық қазақ репатрианттары);
- бағдарламаға қатысушылардың ерікті түрде қоныс аударуы еңбекке күші тапшы аудандардан
(зейнеткерлік аудандар) еңбек күші жетіспейтін аудандарға (қоныстандыру үшін аймақтар) көшіру арқылы
жүзеге асырылады. Алматы, Жамбыл, Маңғыстау, Оңтүстік Қазақстан облыстарында соңғы 15 жылда
халықтың жыл сайынғы өсімі, облыс халқының 2% -дан астамы халықтың тығыздығы бір шаршы метрден
6,4 адамнан асатын аудандар анықталды. [3]
Айта кету керек, 2019 жылы республикалық бюджеттен оңтүстікнен солтүстік өңірлерге қоныс
аударуды ұйымдастыру үшін 85 млрд. теңге бөлінді. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты
әлеуметтік қорғау министрлігінің соңғы деректеріне сәйкес, 2018 жылдың 10 айы ішінде солтүстік
өңірлерге 1706 отбасы қоныс аударылды. квота осы отбасыларға бөлінеді, оның 510-ы Түркістан облысына
тиесілі. Ал 2018 жылдың 1 маусымына дейін ОҚО-дан 376 адамнан құралған 80 отбасы Солтүстік Қазақстан,
Павлодар, Қостанай, Шығыс Қазақстан облыстарына қоныс аударып үлгерген. Тағы 726 азамат отбасымен
қоныс аударуға ниет білдіріпті. [Қазақстан Республикасын Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау
министрлігінің ресми интернет ресурсы - www.enbek.gov.kz].
Алдағы бес жылда (2018-2022 жж.) Қазақстан Үкіметі өңірлермен бірлесіп, оңтүстік өңірлерден
солтүстікке қарай 59 мың отбасын көшіруді жоспарлап отыр. Егер мигрант бизнес бастағысы келсе, ол бес
миллион теңгеге дейін қайтарымсыз гранттар алуға өтініш бере алады. Ол үшін Ұлттық кәсіпкерлер
палатасының рұқсатын алу үшін «Бастау-бизнес» жобасы бойынша оқудан өту керек. «Бастау-Бизнес»
жобасы кәсіпкерлік дағдыларды оқыту бағдарламасына қатысушыларды, оның ішінде ауыл шаруашылық
кооперативтерін құру қағидаларын, сондай-ақ олардың бизнес-жобаларын қолдауды мақсат етеді. «Бастау-
Бизнес» жобасында кәсіпкерлік даярлық негіздеріне қатысқандар - жұмыссыздар, халықтың жұмыспен
қамту орталықтарында тіркелмеген және кәсіпкерлік әлеуеті бар, ауылдық елді мекендерде және аудан
орталықтарында тұратын өзін-өзі жұмыспен қамтыған адамдар. Бағдарламадағы кәсіпкерлік негіздеріне
үйретілген бағдарламаға қатысушыларға оқу ақысы мен стипендияларды беру мемлекет тарапынан жүзеге
асырылады.
Сонымен қатар, көшіп келушілерге қатысты тұрғын үй саясаты да өзгерді. Егер бұрын үйлер салу
жоспарланған болса, онда 2019 жылдан бастап әрбір отбасы мүшесіне 35 АЕК көлемінде шығындарды
өтеуге, сондай-ақ жыл бойы жалгерлік тұрғын үйдің құнын субсидиялауға шешім қабылданды. Қазақстан
Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің алдын ала бағалауы бойынша
субсидия көлемі айына 34 мыңнан 68 мың теңгеге дейін болады. Бұдан әрі иммигрант тұрғын үй
құрылысының жалпы бағдарламасы бойынша тұрғын үйге өтініш бере алады.
Еңбек ресурстарының жетіспеушілігін және солтүстік өңірлерге қоныстану проблемаларын шешу -
Үкіметтің стратегиялық міндеттерінің бірі. Алайда, экономикалық белсенді халықты оңтүстік өңірлерден
солтүстікке қоныстандыруды ынталандыру бойынша қабылданған шаралар әлі де қажетті әлеуметтік-
экономикалық нәтиже бермейді. Тұрғын үй мәселесі, тұрақты жұмыс орны және климатқа бейімделу
қиындықтары себепті көшіп келушілер өздерінің кішігірім отанына оралады. Сонымен қатар, бюджет пен
бағдарлама көлемін жүйелі түрде арттыру жоспарланып отыр. Бағдарламаны іске асыру үшін мемлекет
тарапынан бөлінетін елеулі бюджеттік қаражат жоспарланған мигранттардың 59 мың отбасы солтүстік
өңірлерде жұмыс орындарын толтырып, бейімделуге және тұрақты түрде қалуға тиіс.
Өңіраралық көші-қонда шешуші фактор - табыс теңсіздігі. Аймақтық және салалық дамудағы
диспропорциялар сыртқы және, ең алдымен, елдің ең дамыған өңірлеріне бағытталған ішкі көші-қонның
векторына шешуші әсер етеді. Негізгі капиталға салынған инвестициялардың шамамен 60% Қазақстанның
батыс өңірлерінде де бар. Нұр-Сұлтан және Алматы аудандарында елдің жалпы ІЖӨ-нің 1/2 бөлігі
өндіріледі және ең жоғары жалақы төленеді.
Халықтың көші-қоны саласындағы тиімді мемлекеттік саясат саяси тұрақтылыққа ықпал етуге
арналған және көші-қонның елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына жағымды әсеріне қол жеткізуді
көздейді.
Республиканың көші-қон саясатын іске асыру тетігі келесі басымдықтарға негізделеді:
халықтың көші-қонының себептерін анықтау және әлеуметтік-экономикалық салдарын анықтау;
қазақ халқының қауымдастығын нығайту, көші -қон процестерін реттеудің демократиялық
қағидаларын қалыптастыру және жүзеге асыру;
көші-қонның барлық түрлері мен нысандары үшін құқықтық негіз қалыптастыру, құқықтық және
демократиялық институттардың дамуы;
экономикалық, құқықтық және әлеуметтік әділеттіліктің барлық халықтарын қамтамасыз ете
отырып, барлық аймақтарды кешенді дамыту арқылы халықтың республика ішіндегі таралуының тепе-
теңдігін ынталандыру;
өзара тиімді негізде көші-қон саласындағы елдер арасындағы ынтымақтастық пен диалогты

23

кеңейтуге жәрдемдесу. [4]
Бағдарламаны іске асыру келесі негізгі бағыттар бойынша мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар мен
мүдделі тараптардың қызметін қамтиды, демократияны нығайту, тұрақты экономикалық дамуға, әр
отбасының әлеуметтік және азық-түлік қауіпсіздігіне қол жеткізу, бүкіл халыққа өз елінде лайықты өмір
сүруге мүмкіндік беру;
Көші-қон, халықты қорғау саласындағы заңнаманы жетілдіру, көші-қон процестерін реттеуді
құқықтық қолдау, мыналарды:
 халықаралық құқыққа сәйкес иммигранттардың әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ету;
 республика аумағында мигранттардың әлеуметтік -экономикалық, тілдік және мәдени
бейімделуіне жәрдемдесу;
 тиімді көші-қонға, соның ішінде жұмыс күшіне қол жеткізу үшін негізін қалау;
 азаматтардың құқықтарын қатаң сақтау, ұлтына қарамастан, жұмысқа орналасуда тең
мүмкіндіктер, кәсіби және қызметтік өсу, білім беру, әлеуметтік қорғау, дін бостандығы, мәдени
қажеттіліктер және ұлттық дәстүрлерді қамтамасыз ету арқылы қазақ халқының белсенді интеграциясы
саясатын жүргізу;
 мигранттардың, сондай-ақ оралмандардың ерікті негізде республикаға оралуына және олардың
әлеуметтік қорғауды (зейнетақылар, жәрдемақылар және т.б.) қамтамасыз ететін қажетті мемлекетаралық
келісімдерді әзірлеу негізінде өмірге қайта кіруіне, сондай-ақ мигранттарға көмек көрсететін кәсіптердің
бірыңғай жіктеуішін жасау мен енгізуді жеделдетуге жәрдемдесу бейімделуде.
 Иммиграцияның көлемін мемлекет өз мүмкіндіктеріне, әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне,
саяси жағдайға байланысты реттейді;
 босқындарды қорғаудың құқықтық және ұйымдық негіздерін жетілдіру, оларды қалпына
келтіруге және мемлекеттің тәуелсіздігіне қол жеткізуге жәрдемдесу, мемлекеттің мүмкіндіктеріне сүйене
отырып;
 нарықтық экономикасы дамыған елдерге уақытша еңбек эмиграциясының дамуы, оны еңбек
потенциалы мен сапасын жақсарту құралы және республиканың валюталық балансын жақсарту құралы
ретінде қарастыру. Уақытша көші-қонды бір жағынан мамандарды оқыту және даярлау, кәсіби тәжірибе
жинақтау немесе екінші жағынан ақшалай түбіртектер алу мақсатында ынталандыру;
 халықтың теңдестірілген республика ішінде таралуына қол жеткізу үшін аймақтық экономиканы
дамыту үшін қолайлы алғышарттар мен олардағы халықтың өмір сүру жағдайларын жасау. Ауылдық
жерлерден көші-қонды азайтуға ерекше назар аудару қажет, бұл экономиканың аграрлық секторында
нарықтық реформаларды жеделдетуді, инвестицияларды ынталандыруды, ауыл инфрақұрылымын
жақсартуды талап етеді;
 көші-қон қызметін, оның техникалық жарақтануын және көші-қон процестерін ұйымдастырылған
жоспарлау, көші-қон саясатын дамыту және дәйекті жүзеге асыру мақсатында қаржылық қолдауды
күшейту. Көші-қон қызметін кеңейту, көші-қон проблемаларын кешенді шешу. Осыған байланысты
Бағдарламаны ұйымдастырушылық қолдау бойынша ұсыныстарды әзірлеу қажеттілігі туындайды;
 көші-қон ағындарын оңтайландыру, жеке басына қауіп төндіретін негізсіз қорқыныш, үрейлі
көңіл-күй мен әл-ауқаттың сенімсіздігінен туындаған саналы, импульсивті сапарлардың алдын алу
мақсатында халық үшін тиімді ақпараттық және жарнамалық бағдарламаларды әзірлеу;
 мемлекеттер арасындағы байланыстардың үзілуіне байланысты халықтың көші-қонын азайту
мақсатында қаражаттың, зейнетақылардың, жәрдемақылардың, мерзімді басылымдардың,
корреспонденциялардың уақтылы аударылуын қамтамасыз ете отырып, көлік, почта, ақпараттық
қызметтер қызметін реттеу негізінде республика тұрғындары мен ТМД елдері арасындағы тұрақты
кепілдендірілген қатынастарға қол жеткізу.
Халықтың көші-қонын реттеу бағыттарын іске асыру мемлекеттің, қоғамдық ұйымдардың,
барлық мүдделі тараптардың күш-жігерін шоғырландыру негізінде ғана мүмкін болады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ :

1. Ю.А. Симагин. Территориальная организация населения и хозяйства: учебное пособие. - изд. 5. – М.: Инфра-
М, 2018 . – С. 112-116.
2. Бодаухан К. и др. Взаимосвязь этнической миграции с развитием сельского хозяйства (на материалах
Акмолинской области). Монография / КАТУ им. С.Сейфуллина / Астана: Профи-Медиа, 2017, 140 с.
3. Абдыкерова Г.Ж. Государственная поддержка занятости в сельском хозяйстве Казахстана. / Теоретический и
научно-практический журнал «Проблемы агрорынка» / № 2, 2018, С.215-225.

24

4. Бодаухан К., Джусибалиева А.К. Влияние миграционных процессов на занятость в сельском хозяйстве
Республики Казахстан // Теоретический и научно-практический журнал «Проблемы агрорынка». - 2018. - №1. С.113.

25

УДК – 343.1

Апенов С.М.,
доцент,
заң ғылымдарының кандидаты,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,
халықаралық құқық кафедрасы,
E-mail apienov68@mail.ru

Утегенова М.
4 курс студенті,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,
халықаралық құқық мамандығы,
E-mail amanbuldaevna@gmail.com

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СОТҚА ДЕЙІНГІ ҚЫЛ МЫСТЫҚ ПРОЦЕСІНДЕ
ТАРАПТАРДЫҢ ЖАРЫСПАЛЫЛЫҒЫН ІСКЕ АСЫРУ ӘДІСТЕРІ (ФРАНЦИЯ ЖӘНЕ АҚШ
ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТЕРІНІҢ МЫСАЛЫМЕН)

Аннотация. Мақалада Қазақстан Республикасының қылмыстық процесінің сотқа дейінгі сатысында тараптардың
жарыспалылығын қолдану әдістері қарастырылады. Қойылған мақсатқа жету үшін жарыспалы, іздестіруші және аралас
процестерден тұратын қылмыстық процестің тарихи үлгілерінің сипаттамасына талдау жасалады.
Кейбір шет елдердің қылмыстық процестерін зерттеу барысында Францияда алдын ала тергеуді сот тергеушілері
жүргізетіндіктен бұл елдің үлгісі Қазақстан үшін қолдануға келмейді деп танылды. Зерттеу нәтижесінде авторлар сот
алдында жариялау үшін адвокаттардың тергеу органдарына жинаған дәлелдемелерін бермеуге құқығын қарастыратын
АҚШ прецеденттік құқығына артықшылық береді.
Түйінді сөздер: қылмыстық процесс үлгілері, жарыспалылық, қорғаушы, прокурор, айыптау функциясы.

МЕТОДЫ РЕАЛИЗАЦИИ СОСТЯЗАТЕЛЬНОСТИ СТОРОН В ДОСУДЕБНОМ УГОЛОВНОМ
ПРОЦЕССЕ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН (НА ПРИМЕРЕ УГОЛОВНЫХ ПРОЦЕССОВ ФРАНЦИИ
И США)

Аннотация. В статье рассматриваются методы применения состязательности сторон в стадии досудебного
расследования по уголовному процессу Республики Казахстан. Для достижения поставленной цели подвергаются
анализу исторические типы уголовного процесса, которые состоят из состязательного, розыскного, смешанного
процесса.
Во время изучения уголовных процессов некоторых зарубежных стран французская модель состязательности
уголовного процесса признается не приемлемой для Казахстана из-за ведения в этой стране предварительного
следствия судебными следователями. В результате исследования авторы отдают предпочтение прецедентному праву
США, которое предусматривает права адвоката по не предоставлению собранных им доказательства следственным
органам, с целью демонстрации их на судебном разбирательстве.
Ключевые слова: типы уголовного процесса, состязательность, защитник, прокурор, обвинительная функция.

METHODS FOR THE IMPLEMENTATION OF THE ADVERSARIAL PROCESS OF THE PARTIES IN
THE PRE-TRIAL CRIMINAL PROCESS OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN (ON THE EXAMPLE
OF CRIMINAL PROCEEDINGS IN FRANCE AND THE USA)

Abstract: The article discusses methods of applying the adversarial process of the parties at the stage of pre-trial
investigation of the criminal process of the Republic of Kazakhstan. To achieve this goal, historical types of criminal process are
analyzed, which consist of an adversarial, wanted, mixed process.
During the study of the criminal proceedings of some foreign countries, the French model of adversarial criminal
proceedings is recognized as unacceptable for Kazakhstan due to the conduct of preliminary investigations in this country by
judicial investigators. As a result of the study, the authors prefer US case law, which provides for the rights of a lawyer to not
provide evidence collected by him to the investigating authorities, in order to demonstrate them in court.
Keywords: types of criminal proceedings, adversarial, defender, prosecutor, indictment function.

26

Зерттеудің мақсаты
Қазақстан Республикасының қылмыстық процессуалдық заңының 23-бабы бойынша сот ісі «тараптардың
жарыспалылығы мен тең құқылығы» қағидасы негізінде іске асырылуы керек. Осы баптың мазмұны
бойынша қылмыстық қудалау, қорғау және соттың істі қарауы бір-бірінен ажыратылған және әртүрлі
органдар мен лауазымды адамдар арқылы жүзеге асырылады. Сот қылмыстық қудалау органы болып
табылмайды, ол айыптау немесе қорғану жағында болмайды және құқық мүдделерінен басқа қандай да
болсын мүдделерді білдірмейді [Электронды ресурс]: 2014 жыл 4 шілдедегі Қазақстан Республикасының
Кодексі № 231-V ЗРК. Қол жетімділік режимі http://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000231].
Заңның осы бабының мазмұнына қарай отырып, сот талқылауы тараптардың (айыптау және қорғану)
жарыспалылығы мен тең құқылығы (айыптау және қорғау) негізінде жүргізілетіндігін көруге болады. Егер
қылмыстық процестің бүкіл барысын екі сатыға, яғни сотқа дейінгі және істі сотта қарау сатысы деп бөлсек,
онда қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеу сатысында қорғаушы тарап ретінде адвокат сот талқылауы
кезіндегідей құқықтарды, өкілеттіктерді пайдаланбайды деп айтуға болады. Мұның себебі, ол сотқа дейінгі
тергеу сатысында үшінші, төрағалық етуші тараптың, яғни тараптардың жарыспалылығы мен тең
құқылығын қамтамасыз ететін соттардың қызметі болмайтындығына байланысты түсіну керек. Сол себепті
посткеңестік елдердің ғалым-процессуалистері сотқа дейінгі тергеу сатысындағы тергеу органдарының
басым өкілеттіктерін және сот талқылауының жарыспалылығын ескере отырып, өз елдерінің қылмыстық
процессуалдық құқықтарын қылмыстық процестің аралас түріне жатқызады [Гускова А.П., Зиннурова Ф.К.,
2010, 20 б.]. Осыған қарамастан, қазақстандық қылмыстық процесті аралас үлгіден жарыспалы үлгіге
айналдыру әдістерін іздестіруге болады. Қылмыстық процестің жарыспалылық сипаты, тек істі сотта қарау
кезінде ғана емес, сонымен бірге істі сотқа дейінгі тергеу сатысында да адвокаттың құқығының қаншалықты
кең екендігімен анықталады. Басқаша айтқанда, қылмыстық істі тергеу кезінде қорғаушының құқығы
қаншалықты кең болса, соншалықты ол жарыспалы қылмыстық процесс үлгісіне сай келеді. Осы мақсатқа
қол жеткізу, нәтижесінде қазақстандық қылмыстық процесті «неғұрлым жетілдірілген, демократияшыл,
жарыспалы үлгідегі» деп бағалауға жағдай жасайды.
Методология
Қойылған мақсатқа жету үшін зерттеудің әдісі ретінде қылмыстық процесс үлгілерінің (түрлерінің)
сипаттамасын зерттеу қажет. Мұнымен қатар сотқа дейінгі терегуде жарыспалылық қағидасын қамтамасыз
ету әдістері бойынша кейбір шет елдердің заң практикаларына салыстырмалы талдау жүргізу қажет. Мұндай
салыстырмалы талдау нәтижелерінің негізінде сотқа дейінгі тергеу сатысындағы тараптардың
жарыспалылығы мен тең құқылығы қағидасын іске асыруға бағытталған оңтайлы әдістемеге сәйкес келетін
нақты ұсыныстарды тұжырымдауға болады.
Қылмыстық процесс үлгілерінің сипаттамасы
Қылмыстық процестің алдында қандай міндеттер тұрғанына, процесті жүргізуші мемлекеттік
органдардың өкілеттіктері мен қызметтері қалай анықталғанына, процестегі қорғанушы және айыптаушы
тараптардың құқықтарының көлеміне байланысты әртүрлі мемлекеттерде, тарихтың әр кезеңінде туындаған
қылмыстық процестің бірнеше үлгілерін, (түрлерін немесе нысандарын) келтіруге болады. Мұндайлар жеке-
талап – айыптау, іздестіру (инквизициялық), жарыспалы және аралас процесс түрлері болып табылады
[Нажимов В.П., 1989, 352 б.], [Чельцов Бебутов М. А., 1995, 428 б.].
Бізге қазіргі кезде әлемде қылмыстық процестің іздестіру (инквизициялық) үлгісінің таза түрі бар
немесе жоқ екені белгісіз. Алайда, кейбір еуропалық ғалымдар сотқа дейінгі тергеу сатысында
өкілеттіктердің басым бөлігі прокурордың қолында болатын елдерді инквизициялық қылмыстық процесс
қолданылатын елдерге жатқызады. Атап айтқанда, Дитрих Обервиттлер Свен Хефер былай деп жазады:
«қылмыстық істерде неміс жүйесі Біріккен Корольдікте қолданылатын айыптаушылық бағытқа қарағанда
инквизициялық процедуралаға сүйенеді. Демек, барлық сот қудалауын полициядан тәуелсіз жеке
прокуратура (Staatsanwaltschaft) жүзеге асырады» [Dietrich Oberwittler, Sven Höfer., 2005, 12 б.].
Қылмыстық процестің таза іздестіру (немесе каноникалық, инквизициялық) түрі тарихи түрде
адвокаттың сотқа дейінгі сатыда ғана емес, сондай-ақ істі сотта қарау кезінде де қатыспауын немесе
айыптаушы тараптың қорғанушы тараппен салыстырғанда кең өкілеттіктерді пайдалануын білдіреді.
Іздестіруші қылмыстық процестің елеулі ерекшелігі, ол айыпталушыда құқықтардың және
айыптаушымен жарыспалылыққа түсуге мүмкіндіктің болмауында. Бұл процеске айыптаушы және сот
қызметтерінің бір адамның қолына шоғырлануы тән. К.Б. Калиновскийдің бағалауы бойынша «қылмыстық
процестің іздестіруші үлгісі – процесті жүргізуші органның бір жақты билікті білдіретін өкілеттіктерді іске
асыруын реттелуімен көрінеді [Калиновский К.Б., 2002, 63 б.].
Қылмыстық процестің жарыспалы түрінің отаны және таратушысы англо-американдық құқық болып
саналады. Жарыспалы процесс сотта тараптардың теңдігі және айыптау, қорғану және сот қызметтерін бөліп
қолдануға негізделген. Қылмыстық процесс – бұл жасалған қылмыс бойынша адамның кінәсін анықтау

27

мақсатындағы мемлекетпен азаматтың арасындағы сот алдындағы дау. Сотқа мұндай жағдайда дауласудың
ережелері қалай сақталғандығын және кім ұтқандығын бақылайтын «шыншыл арбитр» рөлін атқару
жүктеледі. Дәлелдемелер соттың өзінің ішкі сеніміне қарай бағаланады [Пикалов И.А., 2005, 19 б.].
Қылмыстық процестің айыптаушы үлгісінің ерекшелігі, жәбірленушінің арызы негізінде қылмыстық
істің қозғалатындығы және дәлелдемелерді жинау, айыпталушыны сотқа әкелу міндеттілігі де жәбірленуші
тарапта болатындығында. Сот талқылауы жарыспалы және жариялы болады. Іс тараптардың келтірген
дәлелдемелері негізінде шешіледі, сот тек тараптардың жарыспалы қатысуын қадағалайды, кулердің
жауаптырын тыңдайды және өз шешімін шығарғанда жарыспалылықтың нәтижесіне сүйенеді. Мемлекет
өзінің қолына жазалаушылық қызметтерді шоғырландырып, айыптаушы қылмыстық процестің жеке-талап
түрін жойған және кінәліні анықтауды мемлекет өз мойнана алып және сол арқылы өз мүддесін қорғап,
процестің жариялы түрін бекіткен [Лупинская П.А., 2001, 14 б.].
Қылмыстық процестің аралас түрі өз атауын іздестіруші және жарыспалы процестер белгілерінің
қосылуы (араласуы) нәтижесінде алған. Бір жағынан мұнда сот талқылауының демократиялық қағидалары
(жариялылық, тараптардың теңдігі және жарыспалылығы) көрініс тапқан, ал екінші жағынан алдын ала
тергеу кезінде айыпталушының және қорғаушының құқықтарын әртүрлі шектейтіндігімен, тергеу қызметін
тергеушінің жүргізе отырып іс бойынша әртүрлі маңызды шешімдерді жеке қабылдайтындығымен көрінетін
іздестіруші процестің кейбір элементтері сақталған.
Қылмыстық процестің аралас үлгісі Францияда Наполеонның билік ету кезінде пайда болған. Қазіргі
кезде қылмыстық процестің аралас түрі, яғни алдын ала тергеудің іздестіруші (айыптаушылық) бағытта
жүргізілуі, ал сот талқылауының жарыспалы түрде өтуі көптеген елдер, оның ішінде Қазақстан үшін де тән
болып келеді. О.Б. Семухина осы мәселені зерттей отырып, қылмыстық процестің бір-біріне қарама-қарсы
үлгілері қылмыстық сотөндірісінің айыптаушы және жарыспалы үлгілері болып саналады деген
қорытындығы келеді. О.Б. Семухинаның анықтауы бойынша айыптаушылық бағыттағы процесс қандай да
бір формада континенталдық жүйедегі елдерге, ал жарыспалылық – англо-американдық құқықтық жүйеге
тән болып келеді [Семухина О.Б., 2002, 4-6 бб.].
Қылмыстық процестің үлгілері туралы осындай шешімдерді келтіргенмен, Қазақстан Республикасы
қылмыстық процесінің сотқа дейінгі тергеу сатысында жарыспалылық нышандарының болмау себебі, ол
алдын ала тергеу органдарының дәлелдемелерді жинай отырып, қылмыстық істің жан-жақты, толық
тергелуін қамтамасыз етуі керектігіне байланысты. Тергеудің толық және жан-жақты жүргізілуі, қылмыстық
істі дұрыс шешуге жағдай жасайтын дәлелдемелерді жинауды білдіреді. Мұндай жұмыста тергеу органдары
жиналатын дәлелдемелердің сипатына назар аудармауы керек, олар айыпталушыға қарсы немесе оның
пайдасына қарай да болуы мүмкін.
Қылмыстық процестің әлемдік үлгілерін талдау барысы, адвокаттың қылмыстық процестегі өкілеттігі
мен рөлі қаншалықты кең болса, соншалықты қылмыстық процесс жарыспалылықа жақын келетіндігін
көрсетеді. Сотқа дейінгі тергеу сатысында адвокатқа орынды өкілеттіктерді беру, осы сатыдағы қылмыстық
процестің жарыспалылық қағидасына сәйкестігін білдіріп ғана қоймайды, сонымен қатар ол алдын ала
тергеудің демократияшылдығын, жариялы жүргізілетіндігін және қорғану тарабының еркі ескерілетіндігін
білдіреді. Өз зерттеуіне мұндай міндетті қою отандық, тіпті посткеңестік елдердің ғалымдардың
еңбектерінде де кездеспейді, сондықтан да осы мәселе бойынша прецеденттік және кодификацияланған
құқықтардың отаны және таратушылары болып саналатын кейбір шет елдердің, атап айтқанда АҚШ,
Англия, Франция және Германия елдерінің заңдарына шолу жасау қажеттілігі туындайды.
Қылмыстық процестегі тараптардың жарыспалылық қағидасы мәселесі бойынша шетелдік заң
практикаларына талдау.
Біздің мәліметтерімізше, Еуропалық елдер арасында сотқа дейінгі тергеудің ең жарыспалы нысаны
Францияда қолданылады. Француз процессуалистері алдын ала тергеудің жарыспалылығын қамтамасыз
ететін мынадай ерекшеліктерін атап өтеді:
1. Тергеушінің процессуалдық жағдайы, яғни оның сот ведомствосына қатыстылығы, оны прокуратурадан
тәуелсіз етеді. Себебі Францияда алдын ала тергеу сатысында қылмыстық істерді сот тергеушілері тергейді.
Сот тергеушісі айыптау және қорғау функцияларына жатпайтын, юстиция қызметін атқаруы тиіс. Сот
тергеушісінің процессуалдық жағдайы оның айыптаушыдан тәуелді болуына нақты кепілдіктер береді.
Дегенмен, прокурор алдын ала тергеу жүргізу кезінде айтарлықтай өкілеттіктерге ие, өйткені біріншіден,
алдын ала тергеу прокурордың талабы (қылмыстық талап) болған кезде ғана басталуы мүмкін және
екіншіден, сот тергеушісі өз бастамасымен ex officio істі бастауға құқылы емес, ол прокурордың талабы
болған жағдайда бастайды. Сот тергеушісі тергеу жүргізу басталғаннан кейін прокурордың жасаған
шешімдеріне бағынбайды және оның берген дәлелдемелерімен шектелмейді. Ол тергеу әрекеттерін жүргізу
арқылы дәлелдемелерді өзі жинауға құқылы [Боботов С.В., 1994, 147 б.].

28

2. Айыптаушы (прокурор мен полиция) қорғаушымен тең құқылы болып саналады. Іс жүзінде прокуратура
қорғану тарабымен салыстырғанда көптеген артықшылықтарды иеленеді. Алайда, Франция заңы
айыпталушы мен оның қорғаушысына алдын ала тергеуде прокурормен бірдей құқықтар береді. [Боботов
С.В., 1994, 156-158 бб.].
Францияның қылмыстық процесінің сотқа дейінгі сатысында жарыспалылықты қамтамасыз етудің
жоғарыда аталған әдісі қазақстандық қылмыстық процесс үшін қолайсыз болып табылады. Француз
қылмыстық процесімен салыстырғанда, қазақстандық қылмыстық процесте прокурор, егер өзі осы
қылмыстық іс бойынша тергеу жүргізбеген болса, онда ол осы іс бойынша тергеу органдарының заңдылықты
сақтауын қадағалау қызметін атқарады.
Егер бұл мәселені Германияға қатысты қарастыратын болсақ, онда осы елдің Қылмыстық процесінің
сотқа дейінгі кезеңін Франциядағы сияқты жарыспалы түрге жақын деп санауға келмейді. Бұған ГФР
қылмыстық процессуалдық кодексінің «қорғау» деп аталатын, IX бөлімінің кейбір құқықтық ережелері дәлел
бола алады. ГФР ҚПК бойынша адвокаттардың сотқа дейінгі тергеу сатысында өкілеттіктерінің шектеулі
екендігін дәлелдемелерді жинау мәселесіне қатысты кездестіруге болады. Мысалы, § 138b сәйкес [ГФР
қауіпсіздігіне қауіп төнген кезде алып тастау] қорғаушы іс жүргізуден келесідей жағдайларда алынып
тасталады. Шпиондық және сыртқы қауіпсіздікке қауіп төндіретін қылмысты әрекеттерге қатысты
Қылмыстық уложениенің § 138 сәйкес, Сот жүйесі туралы заңның § 74a (абз. 1 № 3) және § 120 (абз. 1 № 3)
бойынша міндеттерін орындамағандығы үшін қатыстырылмайды. Сонымен қатар адвокаттың іске қатысуын
ГФР қауіпсіздігінне қауіп төндіруі мүмкін болғанда Қылмыстық уложениенің §§ 94 bis 96, 97a және 100
негізінде шектеуге болады [Головненков П., Спица Н.].
Бұл 1959 жылы 1 тамызда қабылданған «Адвокатура туралы» Федералдық заңға және 1957 жылы 26 шілдеде
қабылданған адвокаттардың қызметтеріне ақы төлеу туралы Федералдық ереже адвокаттардың этикасы және
өз қызметтерін адал орындамағаны үшін жауапкершілік қарастыратындығына қарамай адвокаттарды кей
істерге қатыстырмайтындығын білдіреді [Электронды ресурс] Қол жетімділік режимі:
https://studopedia.su/14_94815_advokatura-v-germanii.html.
Қорғаушының сотқа дейінгі тергеу сатысында дәлелдемелерді жинау құқығын кеңейту туралы айта
отырып, материалдарды жинау барысында қорғаушының қолына айыптау сипатындағы дәлелдемелер түсуі
мүмкін екенін айта кету керек. Мұндай жағдайда қорғаушы өз позициясына сай келмейтін мұндай
дәлелдемені не істеуі керек деген сұрақ туындайды. Бұл мәселені қылмыстық процестегі адвокаттың
қызметтік бағытын және заңгерлік этикасын ескере отырып шешуді ұсынамыз. Адвокат айыптау
сипатындағы дәлелдерді кездестіргенде, бұл туралы қудалау органына хабарлауға тиіс емес. Себебі
біріншіден, ол мұндай дәлелдемелерді тергеушіге хабарлаған жағдайда, оның қорғауындағы күдікті,
сотталушы онымен кездесуден және оның қызметінен бас тартар еді. Екіншіден, жоғарыда айтылғандай, бұл
адвокаттың процессуалдық бағытына сай келмейді. Қылмыстық процесте қылмыстық істі тергеу және
тиісінше айыптау және ақтау сипатындағы дәлелдемелерді іздеу - бұл бірінші кезекте тергеу органының
міндеті болып табылады. Адвокат айыптау сипатындағы дәлелдемелер бар екендігін білген жағдайда оларды
жоюмен айналыспауы да тиіс, өйткені мұндай әрекет заңгердің этикасына сәйкес келмейді. Демек, адвокат
өзінің процессуалдық бағытына сәйкес келмейтін дәлелдемелердің бар екендігін білгенде, олардың бар
екендігін жарияламауы да керек және оларды жоюмен айналыспауы да керек.
Сонымен, Германиядағы алдын ала тергеу сатысындағы қылмыстық процеске адвокаттың қатысу
ерекшеліктерін қарастыра отырып, адвокатқа дәлелдемелерді жинау еркіндігін шектейтін және кейбір
қылмыстық істерге қорғаушының қатысуына жол бермейтін нормалардың бар екендігін ескере отырып, бұл
елдің қылмыстық процесі жарыспалыққа қарағанда айыптаушы түрге жақын деген қорытынды жасауға
болады.
Еуропа елдерінің заң практикасымен салыстырғанда, американдық құқықтық жүйе статуттық
құқықтармен қатар құқық көзі ретінде сот прецеденттерін де қолданады. Сот прецеденттерінің құқықты
жетілдіруде пайдалылығы мен тиімділігін байқауға болады және олар бізідің бағалауымызша келесідей
анықталады. Біріншіден, жылдар бойы жинақталған сот практикасының бай тәжірибесі
құқықшығармашылық және және құқық қолдану практикасына түсіндірме қызметін атқарады. Екіншіден,
олардың негізінде сот шешімдерінің сапасын қамтамасыз етудің кепілі ретінде құқықтық қағидалар және
қоғамның негізгі құндылықтары ескерілген.
Посткеңестік елдердің кейбір ғалымдарының бағалауы бойынша «американдық құқықтық доктрина
мен практика, бүтіндей алғанда жарыспалылық қағидасын ұстана отырып, қылмыстық процестің бүкіл
барысын айыпталушы мен қорғанушының арасындағы дау ретінде қарастырады. Күдіктінің,
айыпталушының алдын ала тергеу сатысындағы қорғануға қатысты кең құқықтары дәл осы арқылы
анықталған» [Курдова А.В., 1998, 118 б.].