Дарынды балалар-Қазақстанның болашағы

«Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады. Біреуі – ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады. Біреуі білсем екен демелкілік. Не көрсе соған талпынып, «ол немене?», «бұл немене?», деп, «ол неге үйтеді?» «бұл неге бүйтеді?» деп, көзі көрген, құлағы естігеннің бәрін сұрап, тыныштық көрмейді. Мұның бәрі – білсем екен, көрсем екен, үйренсем екен дегені». А.Құнанбаевтың Жетінші қара сөзі.

"Барлық балалар талантты" - белгілі мәлімдеме, оптимистік гипотезалар санатына жатады. Дарындылық құбылысын зерттейтін ғалымдар табиғи талант сирек кездесетін құбылыс деп санайды: Жер бетінде өмір сүретін адамдардың тек 2-3%-ы керемет қабілеттерге ие. Мектеп жасындағы балалар арасында дарынды балалар көп болса да - 8-10%, ал балалар неғұрлым жас болса, соғұрлым олар ерекше мүмкіндіктердің белгілерін көрсетеді.

Мемлекетік саясат негізінде ең алғаш рет «Әр баланың жеке қабілетіне қарай интелектуалды дамуы, жеке адамның дарындылығын дамыту» мәселесі қаралған. Оқушының жобалаушылық қабілеті оның ойлауы мен іс жүзіндегі әрекеттері арқылы дамиды. Әр баланың жеке қабілетін анықтап, оны сол бағытта жетелеу – ұстаз парызы. Балалар ерте кезден бастап белгілі бір іс-әрекетке қабілеттілік байқатады (сурет салады, билейді, өлең айтады, белгілі бір музыкалық құралда ойнайды, мүсін салады). Бірақ бұл қабілеттілікті қалыптастырып, жүйелі дамытып отырмаса, ол қабілет жас өскен сайын бірте-бірте жойыла бастайды, жас жеткіншектің болашақ кәсіби өміріне бағыт-бағдар бере алмайды. Қабілеттілік – адамның жеке басына тән белгілі бір іс-әрекетті орындауда жетекші рөл атқаратын ерекшелік, белгілі бір тәсілді шешудегі шапшаңдықтың, тұрақтылықтың көрініс беруі.

Айтатын болсақ, дарынды бала дегеніміз басқа балаларға қарағанда мүлдем өзгеше, ерекше балалар. Олардың бойына ерекше қасиеттер жиналған. Ондай бала білімқұмар, қозғалмалы, дербес, көңіл-күйі әрқашан көтеріңкі қарым-қатынасқа тез әрі жеңіл түседі. Аса дарынды балалар үшін мектептің оқу бағдарламасының көлемі тарлық етеді. Олар мұғалімдер мен ата-аналардың көмегі арқылы, сондай-ақ, өз бастамалары бойынша білімдерін жетілдіріп, жаңа ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысады. Оқушыдағы бұл ерекшелікті Эллен Виннер «білімге құштарлықтың таусылмас бұлағы» деген екен. Сонымен қатар мұғалімнің оқушымен жұмыс жасау барысында, оқушыға сен «білуге міндеттісің» дененнің орнына, «Сенің қолыңнан келеді!» ұстанымын қолдану қажет. Іс – әрекеттің нәтижесіне емес, сол нәтижеге жету барысындағы қуаныш! Баланың қиялын ұштай отырып, сұрақ қоя білуге үйрету! «Қателеспейтін адам болмайды» қағидасына үйрету! Болашаққа бейімдеу, дамыта оқыту, жеке ғана емес, әлеуметтік ойлау қабілетін дамыту.

Қазақстан Республикасы Президентінің «Дарынды балаларға арналған мектептерді қолдау және дамыту туралы» 1996 жылғы 24 мамырдағы №3002 өкімін жүзеге асыру мақсатында 1998 жылы «Дарын» республикалық ғылыми- практикалық орталығы құрылған болатын. Білім берудің ұлттық моделін құрудың басым бағыттарының бірі зияткерлік элитаны - Мемлекетті басқаруда, экономикада, ғылымда, мәдениетте, өнерде негізгі орындарға ие бола алатын жастарды даярлау болып табылады. Орталықтың миссиясы-Қазақстанның дарынды балаларын іздеу, кәсіби қолдау, дамыту. Еліміз бойынша дарынды балалармен жұмыс жөніндегі 12 өңірлік ғылыми-практикалық орталықтары жұмыс істейді. Жылдан жылға республикада мамандандырылған Білім беру ұйымдарының желісі кеңеюде. Егер 90-шы жылдардың соңында 15 мектеп болса, қазіргі уақытта елімізде дарынды балаларға арналған 131 мамандандырылған Білім беру ұйымдары табысты жұмыс істейді.

Бүгінгі таңда мамандандырылған мектептер оқушыларды жан-жақты үйлесімді тәрбиелеуге бағытталған білім беру және тәрбиелеу саласындағы көптеген инновациялық жобалардың бастамашылары болып табылады. Бұл жобаларды сәтті жүзеге асыруда әр мұғалімнің қосқан үлесін бағалау мүмкін емес.

Ақмола облысы бойынша білім басқармасының жанындағы «Өнерпаз дарынды балалармен жұмыс жүргізу жөніндегі облыстық оқу – әдістемелік орталығы» және 4 дарынды балаларға арналған мектеп – интернаты жұмыс атқарады. Олар – «Білім – инновация» лицей-интернаты Көкшетау қаласы, ДБАОММИ №2 Нұр-Сұлтан қаласы, ДБАОММИ №3 Көкшетау қаласы және ДБАОММИ №4 «Болашақ» Степногорск қаласы. 2019-2020 оқу жылына Ақмола облысының білім басқармасы зияткерлік даму деңгейі жоғары балаларды оқыту мазмұнын анықтау және іске асыру мақсатын қойды. Жыл сайын қыркүйек-мамыр айлары аралығында «Өнерпаз дарынды балалармен жұмыс жүргізу жөніндегі облыстық оқу – әдістемелік орталығы» зияткерлік конкурстар, түрлі деңгейдегі олимпиадалар жүйесі арқылы талантты балаларды анықтау, қолдау бойынша жүйелі жұмыс жүргізеді. 6 жастан 17 жасқа дейінгі әртүрлі іс-шараларға қатысатын ақмолалық дарынды балалардың саны 117830-дан асады, олардың әрқайсысы білім беру жүйесінің сатылары бойынша бір деңгейден екінші деңгейге ауысады.

Қабілеті жоғары балаларды мектепішілік, аудандық (қалалық), облыстық, республикалық іс – шараларға қатыстырып, қабілеттерін дәлелдеу. Осы жағдай қабілетті баланы бақылауға, дұрыс бағыт беруге, жеке тұлғалық дамуына мүмкіндік туғызады. Жас ерекшелігін ескере отырып қабілетіне қарай баланы жүйелі дамытып, қолдау көрсетіп отырса келешек жастардың мемлекетімізге әкелер үлесі зор болады.

Сонымен қатар, Ақмола орталығы дарынды балалармен жұмыс істейтін оқытушылармен, аудандық әдістемелік кабинеттермен тығыз байланыста және әдістемелік ұсыныстар ұсынады.

Атап айтқанда:

1. Мектептің ішкі және сыртқы ресурстарын пайдалану. Мысалы: ақпараттық-аналитикалық ресурстар, электронды оқу құралдары , желілік кеңес беру, тапсырмалар мазмұнының өзектілігі мен ғылыми деңгейін зерттеу.

2. Балалардың дарындылығын дамыту шарты ретінде мектепте оқушылардың ғылыми-зерттеу мәдениетін қалыптастыру.

3. Мектептің әдістемелік қызметінің дарынды оқушыны өсіруге бағыттылығы.

4. Жеке-диагностикалық әңгімелерді (оқушылармен және ата-аналармен) ауызша жеке сауалнамаларды құру әдісімен, әңгімелесу картасын жасау арқылы қолдану.

5. Дарынды оқушылармен жұмыс жасау кезінде әрі қарай дамуға серпін беретін шешімдердің көптігін қамтитын тапсырмаларды қолданыңыз.

6. Ойын-сауық және іздеу тапсырмаларын қолданыңыз.

7. Мектепте моральдық және материалдық ынталандыруды ынталандыратын оқу процесінде оқушының дамуын басқару жүйесін құру.

8. Бейімділік, танымдық мүмкіндіктер, темперамент және т.б. бойынша оқушыларды іріктеу негізінде мүмкіндік беретін курстар, педагогикалық технологиялар жүйесін әзірлеу.

9. Оқытудың жоғары мазмұны аясында жеке тұлғаны дамыту мүмкіндіктерін талдауды қолдану.

10. Зияткерлік - арынды оқушылармен мектепішілік жұмыстың шаралар жүйесін құру.

11. Дарынды оқушыларды танымдық қабілеттерін дамытудың 6 деңгейіне негізделген Б. Блумның таксономиясын ұстануға үйрету: білім, түсіну, қолдану, талдау, синтез, бағалау.

12. Дарынды балалармен жұмыс істейтін мамандарға көмектесу үшін мектепте ғылыми-әдістемелік материалдарды таңдау.

13. Мамандар туралы мектеп деректер банкін толықтыру: балалар дарындылығы проблемасымен айналысатын ғалымдар мен тәжірибелер және осы салада тәжірибе жинаған ғылыми және білім беру мекемелері.

14. Дарынды оқушыларды психологиялық-педагогикалық қолдауды қамтамасыз ету.

15. Озық педагогикалық тәжірибемен алмасу және оны дарынды оқушылармен жұмыста пайдалану бойынша оқыту және проблемалық семинарларды ұйымдастыру және өткізу.

Қорытындылай келе, дарынды балалармен жүйелі түрде жұмыс жасау қажет. Жас ерекшелігін ескере отырып, қабілетіне қарай баланы жүйелі дамытып, қолдау көрсетіп отырса келешек жастардың мемлекетімізге әкелер үлесі зор болады.

Ақмола облысы

білім басқармасының

жанындағы «Өнерпаз дарынды балалармен

жұмыс жүргізу жөніндегі

облыстық оқу-әдістемелік орталығы»

әдіскер Кульмаганова Айымгуль Манарбекқызы