ҚАЗАҚ СПОРТ ЖӘНЕ ТУРИЗМ АКАДЕМИЯСЫ
ОЛИМПИАДАЛЫҚ СПОРТ ФАКУЛЬТЕТІ
Денемәдениетіжәнеспорттыңтеориялықнегіздерікафедрасы
Пән: Денешынықтыружәнеспорт психологиясы
Дәрістақырыбы: Денешынықтыружәнеспорт психологиясығылымретінде.
Оқытушы: п.ғ.м.,оқытушы Ә.К.Толқынбаева

Дәріс1. Денетәрбиесіжәнеспорт психологиясығылымретінде
Денетәрбиесіпсихологиясы
Ғылымжүйесіндегіспорт психологиясы
Спорттықпсихология пәні. Спорттықпсихологияныңмақсаттарымен
міндеттері
Спорттықпсихологияныңтарихымен даму кезеңдері
ҚазақстандағыДШ жәнеС психологиясыныңтарихымен даму
кезеңдері

Психология гуманитарлықғылымдарғажатады, олардыңзерттеуобъектісі
адаммен қоғамболыптабылады. Ежелгігрек тіліненаударғандапсихология "Жан
туралығылым"дегендібілдіреді.
Психология (с гр. "psyche" —жан," logos " —ғылым) -бұл өмірдің
ерекше формасы ретінде психиканың дамуы мен жұмыс істеу заңдылықтары
туралығылым.Психологияғылымыдамығансайынзерттеуобъектісіжанныңөзі
емес, оныңкөріністері—психикалыққұбылыстарболды. Әдеттепсихикалық
құбылыстардыңүшүлкентобыбөлінеді: психикалықпроцестер, тұлғаның
психикалыққасиеттеріжәнепсихикалықкүйлер.
Психикалықпроцестер-уақытөтекелеолардыңдинамикасындағы,
қалыптасуымен дамуындағыпсихикалыққұбылыстар. Психикалыққасиеттер-
бұладамдардыбір-біріненажырататын, олардыңтипологиялықжәнежеке
айырмашылықтарынанықтайтынжекепсихологиялықерекшеліктер.Психикалық
күйлер-бұлоқумен іс-әрекеттіңсәттілігінеайтарлықтайәсерететінадамның
ішкіәлемініңмаңыздыжағы. Шаршау, эмоционалдыстресс( стресс), монотония
жәнебасқапсихикалықжағдайларбар.

Денетәрбиесіпсихологиясы-бұлденетәрбиесініңнақтыжағдайындағыадам
психикасыныңдамуымен көрінузаңдылықтарынзерттейтінпсихология
ғылымыныңбірсаласы.Денетәрбиесіпроцесіндестудент өзініңіс-әрекетін
визуалды, тактильді, бұлшықет-вестибулярлықсезімдермен қабылдаунегізінде
реттеугеүйренеді, олмоториканы, ойлауды, ерік-жігерді, психикалықжағдайларды
өзін-өзіреттеуқабілетіндамытады.
П. Ф. Лесгафт былай деп жазды: "сезім мүшелері адамның саналы іс-әрекетіне тікелей
және тікелей байланысты, сондықтан оны қалыптастыру осы органдардың мүмкіндігінше
көп жаттығуларынсыз мүлдем мағынасыз... сондықтан саусақ (жанасу), көз, құлақ және
сырттан қабылдайтын барлық органдар қаншалықты дамыған болса, адамның ақыл-ойы
соншалықты дамыған және адам өз бетінше әрекет ете алады... Дамыту барлық
көрсетілген қабілеттерін сонда ғана упражнением құрайды бірін ең басты міндеттерінің
физикалық білім беру. Осыдан мұғалім үшін қозғалыс психологиясымен танысудың
шұғыл қажеттілігі туындайды".
Дене тәрбиесінде адамның іс-әрекеті өзіне, физикалық және психикалық қасиеттерін, қозғалыс
әрекеттерін жетілдіруге бағытталған. Бұл іс —әрекеттің негізгі мақсаты-физикалық және
психикалық жетілу, яғни күнделікті жаттығулар мен арнайы дене белсенділігі арқылы жеке
тұлғаны дамыту процесінде үйлесімділікке қол жеткізу. Сабақтардың тиімділігі мен жүйелілігі
физикалық қасиеттер мен моториканы дамытудың белгілі бір деңгейінде көрінеді.

Ғылымжүйесіндегіспорт психологиясы
Спорттықпсихология-адаміс-әрекетініңнақтытүрлерініңерекшеліктерін
зерттейтінпсихологияныңбірбағыты: еңбекпсихологиясы, ойынпсихологиясы,
педагогикалықпсихология (оқыту, тәрбиелеупсихологиясы, мұғалім
психологиясы). Спорт психологиясыныңғылымжүйесіндегіорныекі
сипаттамаменанықталады: оныңпсихология ғылымыныңсаласыретіндегіорны
жәнеспорт ғылымдарыжүйесіндегіорны.
Спорт туралығылымдардыңбіріретіндеспорттықпсихология денетәрбиесінің
теориясымен әдістемесімен(денетәрбиесіпсихологиясы), спорт
физиологиясымен(спорт психофизиологиясы), спорттықгигиенамен(спорт
психогигиені), спорттықмедицинамен, спорт биомеханикасымен,
кинезиологиямен, спорттықметрологияменжәнет. б. байланысты.
Спорттықпсихологиядаматематика, статистика, кибернетика, электроника,
модельдеужетістіктерінжүзегеасыратынкөмекшіәдістердіңмаңыздыарсеналы
қолданылатындығынұмытпаукерек.

Спорттықпсихологияныңмақсаттарымен міндеттері:
1. Спорттықіс-әрекеттіңспортшылардыңпсихикасынаәсерінзерттеу:
Жарыстарды
психологиял
ықталдау
жарыстардың
спортшыларғаәсерету
сипатынанықтау
спортшының
психикасына
қойылатын
талаптарды
анықтау
жарыстардасәттіөнеркөрсету
үшінспортшыларғақажетті
моральдық, ерік-жігержәне
басқапсихологиялық
қасиеттердіңжиынтығын
анықтау
жаттығужәне
спорттықөмір
жағдайларына
психологиялық
талдау

2. Спорттықжаттығулардыңтиімділігінарттыруүшінпсихологиялықжағдайжасау:
спорттықжаттығулардыңқолданыстағыәдістері
менқұралдарынпсихологиялықнегіздеужәне
жаңаларыніздеу;жаттығужағдайындабәсекелестік
жағдайдымодельдеудіңғылыминегізделген
әдістерінәзірлеу
спортшыныңағзасыныңмүмкіндіктерінпсихикалық
функциялардыдамытуарқылыда,жаттығудың
аппараттықәдістерінжасауарқылыдабарынша
пайдаланужолдарынанықтау(мысалы,"биологиялықкері
байланыс"жүйелерінқолдану»)
спорттыңжекелегентүрлерін(психограммаларды)
психологиялықсипаттауәдістерін,спорттық
қабілеттердіңпсиходиагностикасыәдістерін,
команданың әлеуметтікқұрылымы мен
психологиялықклиматынәзірлеу

3. Спортшылардыңжарысалдындағыдайындығыныңпсихологиялықнегіздерін
әзірлеу:
-жарысжағдайындапсихиканыңжұмысістеузаңдылықтарынзерттеужәнежарыс
әрекетініңтұрақтылығымен сенімділігінарттыруәдістерінәзірлеу;
•жарысалдындағыжәнежарысалдындағыжағдайлардадамитынпсихикалық
жағдайлардызерттеу;
-психопрофилактиканыдамыту, спортшылардыпсихологиялықшыңдаудың
тәсілдерін, тәсілдерінжәнежолдарынқалыптастыру, олардыңпсихотравматикалық
әсерлергетұрақтылығынарттыру.

4. Спорт ұжымындағыәлеуметтік-психологиялыққұбылыстардызерттеу:
1 зерттеу
топішілік, ұжымдық
феномендерді(сезімдер,
көзқарастар, дәстүрлержәне
т. б.) қалыптастырудың
бастауларымен тетіктерін
зерттеу, сондай-ақспорттық
командалардақолайлы
психологиялықахуалжасау
мақсатындаолардыбасқару
әдістерінәзірлеу;
2 зерттеу
спорттықкомандаларда
тұлғааралыққарым-
қатынастыңпсихологиялық
аспектілерімен
заңдылықтарынзерттеу
жәнеспортшылардың
психологиялық
үйлесімділігінің
өлшемдерінәзірлеу;
3 зертеу
спортшылардыңмінез-
құлқымен қызметінің
әлеуметтік-психологиялық
себептерін
анықтау;жаттықтырушының
жекебасыныңжәнеоның
көшбасшылықстилінің
спорттықтоптыңжетістігі
мен психологиясынаәсерін
зерттеу.

3.Спорттық психологияныңтарихымен даму кезеңдері
Жоғарыдаайтылғандай, спорттықпсихология Психологияныңөтежас
қолданбалысаласыболыптабылады. "Спорт психологиясы" ұғымынқазіргі
Олимпиада ойындарыныңнегізінқалаушыбарон Пьер де Кубертинұсынған.
Спорт психологиясындағыалғашқыжұмыстарсипаттамалықсипаттаболды.
Алайда, 1913 жылыЛозаннадағыХалықаралықОлимпиада комитетіПьер де
Кубертенніңбастамасыменұйымдастырылғанспорт психологиясыконгресінде
алғашқығылымижұмыстарұсынылды.
Пьер де Кубертен (18б3-1937жж.)
ХХ ғасырдың20-40-жылдарында спорт психологиясыныңмәселелеріЕуропамен
Америкадабелсендізерттелебастады. Спорт психолологиясыныңеңжанданған
мәселелеріЕкіншідүниежүзіліксоғыстанкейінзерттелебастады. Мұның
бастысебебібүкіләлемдеолимпиадалыққозғалыстыңдамуыболды, бұған
еуропалық, әлемдікбіріншіліктердің, сондай-ақОлимпиада ойындарының
нәтижелерідәлелболды.

1965жылы Римдеитальяндықспорттықмедицинафедерациясының
бастамасыменспортпсихологиясыбойыншабіріншіконгрессұйымдастырылды,
ондаспортпсихологиясыныңхалықаралыққоғамықұрылды,бұлспорт
психологиясыныңхалықаралықмойындалуыныңдәлеліболды.Римдегіконгресстен
кейінтағыбірконгрестерөтті:1968жылы-Вашингтонда,1973жылы-
Мадридтежәне1977жылы-Прагада.БұлЕуропада,Азияда,Солтүстік
Америкадаспортпсихологиясыныңұлттыққоғамдарынқұруғаықпалетті.
Орыспсихологиясыныңтарихындаденетәрбиесіменспортпсихологиясының
туғануақытыалғашқығылымиеңбектердіңшыққанкүнідепсанауғаболады.1925-
1926жылыпрофессорП.А.Рудикгцолифкпсихологиякафедрасында"бұлшықет
жұмысыныңреакцияпроцесінеәсері","денетәрбиесініңнегізгімәселелеріне
қолданудағыреакциянызерттеу"жәнет.б.Никитин"денетәрбиесіісіндегі
ұсыныспенеліктеудіңмаңызы"жариялады.
1927жылыМәскеудебасылыпшықты,ал1930жылыпрофессорА.П.Нечаевтың
"денешынықтырупсихологиясы"монографиясықайтабасылыпшықты.Осы
жылдарыА.Ц.Пунидіңүстелтеннисі,шаңғыжарысыжәнет.б.жарыстарының
спортшылардыңпсихикалықсаласынаәсерінзерттеугеарналғанжұмыстары
жәнеУкраинапсихоневрологиялықинститутыныңпрофессорыЗ.И.Чучмаревтің
мектепденешынықтырусабақтарыныңоқушылардыңзияткерлікфункцияларына
әсеріжәнеолардыңөзін-өзібасқаруқабілетітуралыжұмыстарыжарықкөрді.

1930жылданбастапинституттыңпсихологиякафедрасындаденетәрбиесі
жәнеспортпсихологиясымәселелеріндамытубасталды.П.Ф.Лесгафт,сондай-
ақленинградскийдіңпсихотехникалықбөлімдері(меңгерушісі.проф.А.К.Борсук)
жәнеОрталық(меңгерушісіпрофессорП.А.Рудик)денешынықтыруғылыми-
зерттеуинституттары.ОтызыншыжылдардыңортасындаГЦОЛИФКжәне
ГДОИФКим.П.Ф.Лесгафтаспортпсихологиясыныңмәселелерінзерттеу
студенттергеоқығанпсихологиякурсынаенгізілді.8"спортпсихологиясы"арнайы
курсыныңалғашқыбағдарламаларыжасалды.
ҰлыОтансоғысыкезіндеспортпсихологтарыорталықжәнеперифериялық
жүйкежүйесінің,тірек-қимылаппаратыныңфункцияларынқалпынакелтірудің
ғылыминегізделгенжолдарынжасаумен,сондай-ақжоғарыпсихикалық
функцияларды(гноз,праксис,ойлау,сөйлеужәнет.б.)қалпынакелтірумен
айналысты.
1952жылыРСФСРАПНпсихологияинститутындаА.Ц.Пунипсихология
тарихындағыалғашқы"спортпсихологиясы"тақырыбындадокторлық
диссертацияқорғады.Кейінг.м.Гагаева,С.ч.Геллерштейн,А.А.Лалаяна,в.г.
Норакидзе,А.Ц.Пуни,а.в.Родионова,Н.А.Худадова,О.А.Черниковажәнет.б.
спортпсихологиясыбойыншаеңбектержинағыжарықкөрді.1958жылыП.А.
Рудикжазғанденешынықтыруинституттарынаарналғанпсихологиябойынша
алғашқыоқулықжарықкөрді.Оқулықтыңарнайыбөліміспортпсихологиясына
арналды.

ДШ жәнеҚазақстанныңпсихологиятарихы.
Профессор,П.ғ.д.,Қазақспортжәнетуризм
академиясыныңпрофессорыАндрущишинИосиф
ФранцевичКСРОкезеңіненбіздіңзаманымызға
дейінгіҚазақстанспортпсихологиясыныңдаму
тарихын баяндады.
ҚазақстандағыспортпсихологиясыныңдамуыКСРО-
дағыспортпсихологиясыныңдамуыменажырамас
жәнеКеңесОдағының жетекшіспорттық-
психологиялықорталықтарыныңәсеріненбасталды.
Шынмәнінде,ДШжәнеСотандықпсихологиясы
ҚазақденешынықтыруинститутыныңПедагогика
және психология кафедрасында "спорт
психологиясы"пәніоқубағдарламасынаенгізілген
сәттен бастап бастау алады.

1973 және1974 жылдарыАлматыдапсихикалықөзін-өзіреттеубойыншаекі
бүкілодақтықконференция спорттықпсихологияғадегенқызығушылықты
қосымшаынталандырды. Бұлконференциялардақазақстандықавторлардың
көптегенжұмыстарыұсынылды(А.С. Ромен, О. в. Дехтяр, а. п. Астафьев,а. я.
Киреев, г. в. Павлов).
70-ші жылдарықазақстандықпсихологтардыңғылымимүдделерінде3 бағыт
айқынкөрінді:
1. Спортшымен жаттықтырушыныңжекеерекшеліктерінзерттеу(С. В.
Богородский, в. ф. Сопов, и. Ф. Андрущишин)
2. Психикалықжай-күймен психикалықстресс диагностикасы(б. қ. Қаражанов,
в. ф. Сопов, и. Ф. Андрущишин, О. в. Дехтяр, М. А. Абдужаленов, И. Е.
Семенихина жәнет. б.).)
3. Психикалықжағдайдыреттеу, психикалықтұрақтылықтытәрбиелеу(А. С.
Ромен, В. И. Самоненко, а.п. Астафьев, в. ф. Сопов, А. А. Ахметова жәнет. б.).

Денешынықтырупсихологиясы Спортпсихологиясы
Жалпысауықтыру,білімберужәнетәрбиелеу
діңпрактикалықмәселелеріншешуге
рационалдыкөмектеседі
Жаттығу жәнежарысу жағдайындағы
жекеленгенадамдарменұжымныңпсихикалық
іс-әрекетініңзаңдылықтарынзерттейді
А. Айрықша белгілер
ДШмақсаты–әрадамныңденсаулығынбекіту,
ағзаныңжалпыпсихофизиологиялықдеңгейін
дамытужәнежетілдіру
Спортпенайналуысудыңмақсаты–спорттағы
еңжоғарғынәтижелергежету.
ДШ–адампсихикасынертебалалықкезден
бастапдамыту
Спорт–дағдыларыжеткіліктіқалыптасқан
адамдардыарнайыдайындау
ДШ–міндеттіжәнебарлықадамдарғақол
жеткілікті
Спорттықіс-әрекет–әрадамүшінміндеттіемес
ДШ-барлықоқуорындарындаміндеттіоқупәніСпортұйымдары–еркінқоғамдықтоп.

Дене шынықтыру мақсат-
міндеттері
Спортпсихологиясыныңмақсат-міндеттері
Арнайыміндеттер Спортіс-әрекетініңспортшыпсихикасына
әсерінзерттеу
Жалпыпедагогикалықміндеттер Спорттықжаттығутиімділігінжоғарлатуүшін
психологиялықжағдайлардыжетілдіру
Спортшыны жарысқа дайындауүшін
психологиялықнегіздердіжетілдіру
Спорттық іс-әрекеттігуманизациялаудың
психологиялықжағдайынжетілдіру
Спорттықұжымдағыәлеуметтік-психологиялық
құбылыстызерттеу

Ұсынылатынәдебиеттер:
1. Спорт психологиясы/ Е. П. Ильин. -СПб.: Питер, 2010.
2. Денетәрбиесіжәнеспорт психологиясы/ а.в. Родионов. -М., 2010
Қосымша:
3. Денетәрбиесіжәнеспорт психологиясы/ Е. Н.Гогунов, Б. и. Мартьянов. -М.,
2004.
4. Спорт психологиясыныңтарихы[Электрондыресурс]. -Кірурежимі:/ /
http://www.psylist.net/sport/00003.htm
5. Спорт психологиясыныңтарихы[Электрондыресурс]. -Кірурежимі:/ /
http://www.sportprimorye.ru/sports_medicine/349-istoriya-psixologii-sporta.html
6. Неверкович, С.Д. отандыққолданбалыспорт психологиясыныңпайдаболу
тарихына[Электрондыресурс] / С. Д. Неверкович, а. в. Родионов. -Кірурежимі:
http://lib.sportedu.ru/Press/SP/2009n2/p5-7.htm
7. Попов, а. А. Психология: учеб. ИФК үшіноқуқұралы/ А.А. Попов. -М., 2002.
8. Радионов, в. а. спорттықпсихология тарихы[Электрондыресурс] / В.А.
Родионов . -Кірурежимі: http://www.systempsychology.ru/journal/2010_1_2/39-
rodionov-va-istoriya-sportivnoy-psihologii.html

Тақырыпсұрақтары:
1. Спорттықпсихологиянығылымретіндеқарастырудыңмәнінеде?
2. Спорттықпсихологияныңғылымибілімжүйесіндегіорнықандай?
3. Спорттықпсихологияныңқандайғылымдарментығызбайланысыбар?
4. Спорттықпсихологияныңғылымипәнретіндегінегізгімақсатықандай?
5. Спорттықпсихологияныңғылымипәнретіндегінегізгіміндеттеріқандай?

Назарларыңызға рахмет!