Дизартрияны түзетудегі логопедиялық массаждың маңызы

Аңдатпа: Мақалада дизартриясы бар балалармен жұмыс істеудегі логопедиялық массаждың рөлі, оның түрлері мен тиімділігі қарастырылған. Бұлшықет тонусын реттеудегі механикалық әсер етудің маңыздылығына ғылыми-тәжірибелік негіздеме берілген.

Кіріспе

Қазіргі таңда балалар арасында сөйлеу тілінің күрделі бұзылыстары, соның ішінде дизартрия жиі кездеседі. Дизартрия – орталық жүйке жүйесінің зақымдануы салдарынан сөйлеу аппараты бұлшықеттерінің иннервациясы бұзылып, дыбыстардың айтылуы мен сөйлеу мәнерінің зақымдануы. Мұндай жағдайда тек артикуляциялық жаттығулар жасау жеткіліксіз, себебі бала өз бұлшықеттерін еркін басқара алмайды. Сондықтан түзету жұмысындағы ең тиімді әрі қажетті әдістердің бірі – логопедиялық массаж.

Дизартрия кезіндегі бұлшықет тонусының ерекшеліктері

Дизартрияны түзетуде массажға жүгінбес бұрын, баланың бұлшықет күйін анықтау маңызды:

1. Гипертонус (спастика): Бұлшықеттер тым ширыққан, тіл ауыз қуысында артқа тартылып тұрады. Массаждың мақсаты — босаңсыту.

2. Гипотонус (парез): Бұлшықеттер тым бос, әлсіз, ерін мен тіл белсенді емес. Массаждың мақсаты — белсендіру, ширату.

3. Дистония: Тонустың құбылмалылығы.

Логопедиялық массаждың атқаратын маңызы

Логопедиялық массаж — бұл сөйлеу аппаратының бұлшықеттеріне (бет, ерін, тіл, жұмсақ таңдай) қолмен немесе арнайы құралдармен механикалық әсер ету әдісі. Оның маңызы келесі факторлармен айқындалады:

• Нейрофизиологиялық әсер: Массаж кезінде жүйке ұштары арқылы ми қабығына импульстер беріледі, бұл сөйлеу орталықтарының жұмысын ынталандырады.

• Қан және лимфа айналымы: Тіндердегі қан айналымы жақсарып, бұлшықеттердің жиырылу қабілеті артады.

• Саливацияны бақылау: Гиперсаливация (сілекейдің көп ағуы) кезінде бет-ауыз бұлшықеттерін нығайту арқылы бұл мәселені шешуге болады.

• Артикуляциялық дайындық: Массаждан кейін бұлшықеттер серпімді болып, балаға күрделі дыбыстарды (мысалы, "р", "ш", "л") қою процесі айтарлықтай жеңілдейді.

Массаждың түрлері мен әдістемесі

Түзету жұмысында массаждың бірнеше түрі кешенді түрде қолданылады:

1. Классикалық (мануалды) массаж: Сипау, ысқылау, илеу және дірілдету (вибрация) әдістері.

2. Нүктелі массаж: Белгілі бір биологиялық белсенді нүктелерге әсер ету арқылы сөйлеу мүшелерінің жұмысын реттеу.

3. Зондтық массаж (Е.В. Новикова әдісі): Тілдің, еріннің, ұрттың бұлшықеттеріне арнайы металл зондтармен әсер ету. Бұл әдіс өте терең әрі дәл нәтиже береді.

Тәжірибелік нәтижелер

Тәжірибе көрсеткендей, логопедиялық массажды жүйелі түрде (10-15 сеанстан тұратын курстармен) алған балаларда келесі оң өзгерістер байқалады:

• Дыбыстарды айтудағы артикуляциялық қалыпты сақтау ұзақтығы артады;

• Дауыстың тембрі мен күші жақсарады;

• Сөйлеу тынысы қалыпқа келеді;

• Бет бұлшықеттерінің мимикалық белсенділігі артады.

Қорытынды

Логопедиялық массаж — дизартрияны түзетудегі қосалқы емес, негізгі әдістердің бірі. Ол баланың сөйлеу аппаратын физиологиялық деңгейде «оятып», дыбыстарды дұрыс айтуға мүмкіндік береді. Алайда, массаж тек білікті маман (логопед-дефектолог) тарапынан және медициналық қарсы көрсетілімдерді (эпилепсия, тері аурулары, стоматит т.б.) ескере отырып жүргізілуі тиіс. Массаж, артикуляциялық гимнастика және тыныс алу жаттығуларының бірлігі ғана баланың анық әрі таза сөйлеуіне кепіл болады.

? Ата-аналарға жадынама: «Баланың тіл бұлшықеттерін үйде қалай дамытуға болады?»

Құрметті ата-аналар! Логопед маманы жүргізетін массажбен қатар, үйде келесі қарапайым әдістерді қолдану арқылы нәтижені жеделдетуге болады:

1. «Тамақтану – табиғи жаттығу»

• Балаға қатты тағамдарды (сәбіз, алма, кептірілген нан) шайнауға беріңіз. Бұл жақ бұлшықеттерін нығайтады.

• Сусынды түтікше (соломинка) арқылы ішкізіңіз. Бұл ерін бұлшықеттерінің белсенді жұмыс істеуіне көмектеседі.

2. «Тәтті массаж»

• Баланың ерніне бал немесе тосап жағып, оны тілімен жалап алуын сұраңыз.

• Тілдің ұшымен жоғарғы ерінді, төменгі ерінді және ауыздың бұрыштарын кезекпен сипау – бұл тілдің қозғалғыштығын арттыратын тамаша әдіс.

3. «Тіс щеткасымен массаж»

• Таңертең тіс жуу кезінде жұмсақ тіс щеткасының сыртымен немесе жұмсақ қылшықтарымен баланың ұртын (ішкі жағынан) және тілін ақырындап сипалаңыз. Бұл қан айналымын жақсартады.

4. «Саусақ ойындары»

• Қолдың ұсақ моторикасы мен сөйлеу орталығы тікелей байланысты. Баланы моншақ тізуге, ермексазбен (пластилин) мүсіндеуге және бау байлауға үйретіңіз.

5. «Көңілді артикуляция»

• Күн сайын айна алдында баламен бірге логопед берген жаттығуларды (мысалы, «Сағат», «Әткеншек», «Тоқылдақ») ойын түрінде 5-10 минут орындаңыз.

Маңызды: Массаж немесе жаттығу кезінде баланың көңіл-күйі жақсы болуы тиіс. Егер бала ауырып тұрса немесе мазасызданса, процедураны тоқтата тұрған жөн.