ДЖЕРОМ БРУНЕРДІҢ ТІРЕК (SCAFFOLDING) ЖӘНЕ РУТИНА (ROUTINES) ТҰЖЫРЫМДАМАЛАРЫНЫҢ ТІЛДІК ДАМУ ҮДЕРІСІНДЕГІ РӨЛІ

«Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті» Шетел тілдері факультеті

4 курс студенті Турдакунова Аружан Ахатқызы

Аңдатпа: Бұл мақалада ХХ ғасыр педагогикалық психологиясының аса ірі өкілдерінің бірі Джером Брунердің тірек (scaffolding) және рутина (routines) ұғымдарының тілдік даму үдерісіндегі теориялық және практикалық мәні жан-жақты қарастырылады. Зерттеу жұмысы Брунердің жинақтаған эмпирикалық деректеріне, Выготскийдің жақын даму аймағы (ZPD) теориясымен сабақтастығына, тілдік интериоризация механизмдеріне және қазіргі заманғы лингводидактикаға ықпалына негізделеді. Scaffolding ұғымы оқушыға уақытша, құрылымдалған әрі мақсатты бағытталған педагогикалық қолдау көрсетуді білдірсе, routines тілдік әрекеттердің қайталанатын, болжамды және тұрақты құрылымдарын сипаттайды. Екі механизмнің өзара байланысы баланың когнитивтік дамуының табиғи заңдылықтарына сәйкес келіп, тілдің біртіндеп ішкі сөйлеуге (inner speech) айналуына жағдай жасайды. Зерттеу барысында теориялық талдау, салыстырмалы зерттеу, мазмұндық–структуралық талдау әдістері қолданылды. Нәтижелерге сүйене отырып, scaffolding мен routines тәсілдерінің тілдік орта қалыптастыруда, оқушының сөйлеу белсенділігін арттыруда және күрделі тілдік құрылымдарды меңгеруде тиімді екендігі анықталды.

Түйін сөздер: scaffolding, routines, когнитивтік даму, тілдік интериоризация, ZPD, Брунер, лингводидактика, сөйлеу әрекеті.

Abstract: This article investigates the role of Jerome Bruner’s concepts of scaffolding and routines in children’s language development and foreign language learning. Bruner’s ideas are closely linked to Vygotsky’s Zone of Proximal Development (ZPD) theory and are conceptualized as a tiered model of learner support. The purpose of the study is to theoretically analyze the influence of scaffolding and routines on the language development process, as well as to demonstrate their effectiveness and practical significance in educational practice. The methodology employed includes a review of scholarly literature, comparative analysis, and theoretical synthesis. The findings indicate that scaffolding represents temporary support provided by the teacher or instructor, whereas routines constitute stable instructional structures that gradually enable children to independently apply their cognitive and linguistic skills. The interplay of these two mechanisms facilitates children’s acquisition of language in natural, meaningful, and predictable contexts.

Keywords: scaffolding, routines, language development, Bruner, ZPD, teaching methodology

1. Кіріспе

Қазіргі білім беру кеңістігінде оқыту үдерісін оқушының когнитивтік даму заңдылықтарына сәйкестендіру, білімді механикалық түрде емес, мағыналы әрекет арқылы меңгерту, тілдік тәжірибені табиғи ортада ұйымдастыру мәселелері өзекті болып отыр. Осы тұрғыдан алғанда Дж. Брунердің scaffolding және routines тұжырымдамалары қазіргі педагогика мен шет тілдерін оқытудағы іргелі ғылыми негіздердің біріне айналды. Брунердің теориясы тек тіл үйренудің психологиялық табиғатын ғана емес, сонымен бірге ересектер мен бала арасындағы коммуникативтік әрекеттің мәдени және әлеуметтік мәнін терең түсіндіреді. Оның көзқарастары Выготскийдің “жақын даму аймағы” теориясымен үйлесіп, оқушыны оқытуда бағыттаушы қолдаудың қажеттілігін дәлелдейді.

Scaffolding – бұл оқыту барысында уақытша көрсетілетін, құрылымы нақты және оқушының даму деңгейіне бейімделген педагогикалық көмек. Ол оқушының тапсырманы мұғалімсіз орындай алмайтын деңгейінен өз бетінше әрекет ете алатын деңгейге көтерілуін қамтамасыз етеді.

Ал routines – оқытудағы қайталанатын үлгілер, белгілі бір тәртіп пен реттілікті сақтайтын әрекеттер тізбегі. Олар баланың тілдік ортаға үйренуіне, болжамды контекст арқылы жаңа сөздер мен құрылымдарды игеруіне мүмкіндік береді.

Зерттеу жұмысының өзектілігі – бұл теориялық ұғымдардың қазіргі шет тілі сабақтарында, тілдік дағдыларды дамытуда, әсіресе баланың ауызша сөйлеу қабілеттерін қалыптастыруда жоғары тиімділік көрсетуінде.

Зерттеудің мақсаты:

Брунердің scaffolding және routines ұғымдарының тілдік даму процесіндегі теориялық және практикалық рөлін анықтау.

Зерттеудің міндеттері:

• Scaffolding теориясының негізгі қағидаларын сипаттау;

• Рутиналардың тілдік даму механизмдеріндегі қызметін талдау;

• Екі тұжырымдаманың ZPD теориясымен байланысын көрсету;

• Тіл үйрету тәжірибесінде қолдану жолдарын ұсыну.

2. Әдістер

Мақала барысында келесі ғылыми әдістер пайдаланылды:

1. Теориялық талдау. Брунер, Выготский, Wood, Schmidt, Garton & Pratt еңбектері сараланып, тірек пен рутинаның психологиялық-әдістемелік негіздері анықталды.

2. Салыстырмалы талдау. Scaffolding пен routines ұғымдары заманауи лингводидактикалық теориялармен салыстырылды (CLT, TBL, Natural Approach).

3. Концептуалдық жүйелеу. Тұжырымдамалардың негізгі компоненттері когнитивтік даму сатыларымен байланыстыра құрылымдалды.

4. Контент-талдау. Брунердің ата-ана мен бала арасындағы табиғи коммуникацияға жасаған зерттеулері мазмұндық тұрғыдан талданды.

Бұл зерттеу теориялық сипатқа ие, сондықтан эмпирикалық эксперимент жүргізілмеді.

3. Нәтижелер

3.1 Scaffolding – педагогикалық қолдаудың құрылымдық моделі

Bruner, Wood және Ross (1976) scaffolding-тің алты негізгі параметрін айқындады:

1. Қызығушылықты ынталандыру – бала әрекетке эмоционалды және когнитивтік тұрғыдан дайындалады.

2. Тапсырманы құрылымдау – күрделі әрекет бірнеше шағын, меңгеруге ыңғайлы бөліктерге бөлінеді.

3. Мақсатты еске салу – бала фокусын жоғалтпау үшін мақсат бірнеше рет нақты тұжырымдалады.

4. Маңызды элементтерді ерекшелеп көрсету – мұғалім назарды сыни компоненттерге бағыттайды.

5. Фрустрацияны төмендету – оқушының қателіктен қорқу немесе сенімсіздік сезімі азаяды.

6. Үлгілеу (моделдеу) – оқушыға идеал етілген орындалу нұсқасы көрсетіледі.

Зерттеу нәтижелері scaffolding-тің тиімділігі оның уақытша, динамикалық және оқушының даму деңгейіне сәйкестендірілген сипатында екенін көрсетті.

3.2 Routines – тілдік әрекеттің мәдени-әлеуметтік форматтары

Брунер ата-ана мен бала арасындағы рутиналарды “интерактивті микрожүйе” ретінде сипаттайды. Бұл микрожүйелер:

• қайталанатын және тұрақты,

• баланың когнитивтік шамасына сай,

• тілдік болжамдылықты қамтамасыз етеді,

• интеракцияға қауіпсіз орта құрады,

• мазмұндық және тілдік жаңа элементтерді табиғи енгізуге жағдай жасайды.

Мәселен, кітап оқу рутинасы барысында бала:

• жаңа сөздерді визуалды тірек арқылы таниды;

• қайталанатын фразалармен өздігінен сөйлеуді бастайды;

• сөйлеудің әлеуметтік нормаларын (кезекпен сөйлеу, жауап беру, сұрақ қою) үйренеді.

3.3 Scaffolding және routines – ZPD механизмдерінің өзегі

Екі ұғымның теориялық қабаттасуы келесі заңдылықтарды көрсетті:

1. Routines – әрекеттің макроқұрылымы, ал

2. Scaffolding – осы құрылым ішіндегі микрокөмек.

Яғни:

• рутина – оқытудың тұрақты контексті;

• тірек – сол контексте берілетін бағыттаушы қолдау.

Бұл механизмдер Выготскийдің ZPD теориясының нақты жүзеге асуы болып табылады: оқушы өздігінен орындай алмайтын әрекеттерін мұғалімнің немесе ересектің көмегі арқылы орындайды және біртіндеп дербестікке көшеді.

4. Талқылау

Талдау көрсеткендей, Брунердің scaffolding және routines теориясы тілдік дамудың әлеуметтік-мәдени табиғатын толық түсіндіреді. Wood (1998) зерттеулері мұғалімнің scaffolding стратегияларын біртіндеп азайтуы оқушының автономиясын қалыптастыруда шешуші екенін дәлелдеген. Schmidt (1990) “noticing” теориясы бойынша, оқушы тілдік формаға назар аудармаса, оны меңгермейді; ал scaffolding дәл осы назарды бағыттау механизмін орындайды. Garton & Pratt (1998) рутиналардың тілдік интериоризациядағы рөлін эмпирикалық түрде дәлелдеп, бала сөйлеуді алдын ала болжамды әлеуметтік әрекеттерде тез үйренетінін көрсеткен.

Зерттеудің теориялық маңызы — scaffolding пен routines тұжырымдамаларын тілдік интериоризация, когнитивтік жүктеме, әлеуметтік өзара әрекет және мәдени трансмиссия тұрғысынан түсіндіру.

Шектеуі — зерттеу эксперименттік тексеру жүргізбегендіктен, ұсынылған тұжырымдар теориялық тұрғыда жалпыланды.

5. Қорытынды

Зерттеу нәтижелері Джером Брунердің scaffolding және routines тұжырымдамаларының тілдік даму үдерісінде айрықша рөл атқаратынын нақты көрсетті. Scaffolding баланың когнитивтік және тілдік мүмкіндіктерін уақытша, құрылымдалған, мақсатқа бағытталған қолдау арқылы кеңейтеді. Бұл тәсіл оқушыға күрделі тапсырмаларды өз бетімен орындауға мүмкіндік беріп, сөйлеу белсенділігін арттырады, жаңа тілдік құрылымдарды меңгеру процесін жеңілдетеді және білімді тереңірек интериоризациялауға жағдай жасайды. Routines, керісінше, балаларға қайталанатын, болжамды және мағыналы контекст ұсына отырып, тілдік әрекеттерді тұрақты түрде қолдануға мүмкіндік береді. Мұндай құрылымдық қайталану балалардың тілдік дағдыларын автоматтандыруына, сөйлеу және түсіну қабілеттерін біртіндеп өз бетімен дамытуына ықпал етеді.

Екі механизмнің үйлесімі – уақытша бағыттаушы қолдау мен тұрақты рутинаның интеграциясы – ЗПД (ZPD) теориясы тұрғысынан оқушының тілдік әрекетке тәуелсіз өтуін қамтамасыз етеді. Бұл оқушының тілдік дағдыларын жүйелі, мақсатты және автономды түрде дамытуға жағдай жасайды.

Практикалық маңызы:

• Сабақ жоспарлау кезінде рутиналарды жүйелі түрде енгізу және әрбір тапсырмаға scaffolding арқылы қолдау көрсету арқылы оқушылардың тілдік белсенділігін арттыруға болады.

• Оқушылардың деңгейлік ерекшеліктерін ескере отырып, жеке бейімделген педагогикалық қолдау ұйымдастыруға мүмкіндік туады.

• Тілдік дағдылардың даму динамикасын бақылау мен бағалау оңайланып, оқыту тиімділігін арттыруға жағдай жасалады.

Теориялық маңызы:

• Scaffolding пен routines тұжырымдамалары тілдік даму мен когнитивтік теорияларды сабақтастыра отырып, балалардың сөйлеу қабілеттерін және тілдік интериоризация процессін терең түсінуге мүмкіндік береді.

• Бұл механизмдер білім беру тәжірибесінде оқыту моделін жетілдіру мен әдістемелік стратегияларды ғылыми негізде құруға бағыт береді.

Болашақ зерттеулерге ұсыныстар:

• Scaffolding және routines тәсілдерінің тиімділігін нақты эмпирикалық зерттеулер арқылы бағалау.

• Онлайн және цифрлық оқыту жағдайында осы механизмдерді қолдану мүмкіндіктерін зерттеу.

• Көптілді орталарда балалардың тілдік дамуындағы тірек пен рутинаның салыстырмалы рөлін анықтау.

Зерттеу нәтижелері Джером Брунердің scaffolding және routines тұжырымдамалары қазіргі тілдік дамудың негізгі психолингвистикалық механизмдерін түсіндіретінін көрсетті.

Ұсынылатын әдебиеттер тізімі:

1. Gibbons, P. (2015). Scaffolding language, scaffolding learning: Teaching English language learners in the mainstream classroom (2nd ed.). Portsmouth, NH: Heinemann.

2. Mercer, N. (2019). Language and the joint creation of knowledge: The selected works of Neil Mercer. Routledge.

3. Domínguez, S. (2023). A review of teacher-implemented scaffolding in K–12. [Systematic review / article].

4. Mahan, K. R. (2022). The comprehending teacher: Scaffolding in content and language integrated classrooms. (Article examining teacher scaffolding practices).

5. Nguyen, Q. N. (2022). Scaffolding language learning in the online classroom. (Chapter / review on scaffolding in online ELT).

6. Finders, J., et al. (2023). Early childhood education language environments: A review of evidence on experiences that promote language development. (mini-review).

7. García, O., & Flores, N. (2020). Translanguaging in literacies / The translanguaging classroom: Scaffolding for multilingual learners. Multilingual Matters / related outputs (2020).

8. Research on instructional scaffolding in ESL/EFL classrooms (survey / chapter, 2017). Instructional scaffolding in English as a second language classrooms.

9. Scaffolding learning: Principles for effective teaching and the design of classroom resources (review/chapter — practice-focused discussion, c.2018).

10. Technology & early reading / interactive reading reviews (2022–2023): studies on interactive reading routines and digital scaffolding in early childhood education.